Hệ thống biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự Việt Nam từ giữa thế kỷ 19 đến nay và xu hướng phát triển
HỆ THỐNG BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN
TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM TỪ GIỮA THẾ KỶ 19 ĐẾN NAY
VÀ XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN
LÊ TRỌNG TÀI* - TRẦN ĐỨC HIẾU**
Hệ thống biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự Việt Nam đã có nhiều sự thay đổi
cùng với sự phát triển của lịch sử nhà nước và pháp luật. Bài viết tập trung phân tích, đánh
giá khái quát sự thay đổi của hệ thống biện pháp ngăn chặn thời kỳ từ giữa thế kỷ 19 đến
nay với hai giai đoạn trước và sau khi Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) đầu tiên được
ban hành.
Từ khóa: Tố tụng hình sự Việt Nam, biện pháp ngăn chặn, bắt, tạm giữ, tạm giam.
Ngày nhận bài: 05/6/2021; Biên tập xong: 01/7/2021; Duyệt đăng: 15/8/2021
The system of preventive measures in criminal proceedings in Vietnam has many
changes along with the development of the history of the state and law. The article
focuses on analyzing and evaluating the changes of the system of preventive measures
in the period from the mid-nineteenth century to the present with two periods before
and after the first Vietnamese Criminal Procedure Code was promulgated.
Keywords: Vietnamese criminal proceedings, preventive measures, arrest, temporary
detention or custody.
iện pháp ngăn chặn là một trong tìm thấy BLTTHS áp dụng tại Bắc kỳ, hai
những chế định có vị trí quan trọng
trong pháp luật tố tụng hình sự mỗi
văn bản còn lại vẫn chưa được tìm thấy.
B
BLTTHS áp dụng tại miền Bắc có 13
chương với 211 điều, nhưng quy định về
biện pháp ngăn chặn mới chỉ dừng lại ở
hai biện pháp bắt và giam giữ nói chung
và được lồng ghép tại nhiều chương khác
nhau như: Tại ngoại hậu cứu (Chương IV),
Tạm tha người có tội (Chương VI), Giam
thất (Chương XII)... Trong những nội dung
này, đáng chú ý là quy định chi tiết về các
trường hợp phải trả tự do cho người bị tạm
giam nếu hết thời hạn tạm giam hoặc thời
hạn tạm giam bằng thời hạn phạt tù. Điều
này cho thấy quy định về trả tự do cho
người bị tạm giam đã xuất hiện sớm trong
lịch sử pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam,
mặc dù trong thời kỳ Pháp thuộc. Đây là
quy định góp phần quan trọng vào việc bảo
quốc gia cũng như Việt Nam bởi đây là
những quy định góp phần bảo đảm hiệu
quả hoạt động giải quyết vụ án hình sự.
Trải qua quá trình tồn tại lâu dài trong tố
tụng hình sự, hệ thống các biện pháp ngăn
chặn đã có nhiều sự thay đổi. Việc nghiên
cứu lịch sử các biện pháp ngăn chặn trong
tố tụng hình sự giúp chúng ta hiểu rõ hơn
về bản chất và ý nghĩa xã hội - pháp lý của
chúng, từ đó có những dự báo về triển
vọng phát triển, phương hướng hoàn thiện
chế định quan trọng này.
1. Giai đoạn trước khi Bộ luật tố tụng
hình sự năm 1988 được ban hành
Năm 1858, thực dân Pháp xâm lược Việt
Nam, sau đó áp dụng chính sách chia để trị
và xây dựng hệ thống pháp luật thực dân
nửa phong kiến nên ở ba miền có ba văn
bản luật tố tụng hình sự khác nhau. Tuy
* Thạc sĩ, giảng viên Khoa Luật, Học viện Cảnh sát
nhân dân. Nghiên cứu sinh Khoa Luật, Đại học Tổng
hợp miền Nam Liên bang, Liên bang Nga
nhiên đến nay, các nhà nghiên cứu mới chỉ ** Khoa Luật, Học viện Cảnh sát nhân dân, Bộ Công an
26 Khoa học Kiểm sát
Số 04 - 2021
LÊ TRỌNG TÀI - TRẦN ĐỨC HIẾU
đảm quyền và tự do của người bị giam giữ, thẩm phán viên...”3. Quy định này đã cho
vì người bị buộc tội chỉ có thể bị giam giữ
theo căn cứ và thời hạn do luật định. Bởi
vậy, quy định tiến bộ này tiếp tục được ghi
nhận trong BLTTHS nước Việt Nam độc lập
sau này. Chúng tôi đồng quan điểm với tác
giả Nguyễn Trọng Phúc khi cho rằng “pháp
luật tố tụng hình sự được áp dụng tại Bắc Kỳ
chịu sự ảnh hưởng của pháp luật tố tụng hình
sự Pháp, nhưng xét về khía cạnh pháp lý thì
có sự tiến bộ về kỹ thuật lập pháp mang giá trị
khoa học đáng được tham khảo”1 bởi các biện
pháp ngăn chặn nói riêng, thủ tục tố tụng
nói chung được xây dựng sau này là kết quả
của những sự thay đổi trước đó.
Sau khi giành được độc lập năm 1945,
Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà rất
quan tâm đến hoạt động lập pháp, minh
chứng là sự ra đời của bản Hiến pháp đầu
tiên ngày 09/11/1946. Điều 11 Hiến pháp
quy định: “Tư pháp chưa quyết định thì
không được bắt bớ và giam cầm người
công dân Việt Nam”2. Trên cơ sở Hiến
pháp, các đạo luật hành pháp được ban
hành như Sắc lệnh số 13 ngày 24/01/1946
về tổ chức các Toà án và các ngạch thẩm
phán; Sắc lệnh số 40 ngày 29/3/1946 về
việc bảo vệ tự do cá nhân; Sắc lệnh số 51
ngày 17/4/1946 về việc ấn định thẩm quyền
các Tòa án và sự phân công giữa các nhân
viên trong Tòa án; Sắc lệnh số 131 ngày
20/7/1946 về tổ chức Tư pháp Công an.
Đây là những văn bản luật đầu tiên của
nước Việt Nam độc lập thời kỳ hiện đại có
các quy định liên quan đến biện pháp ngăn
chặn. Tuy chỉ mới quy định về bắt và giam
giữ người (bao gồm tạm giam và tạm giữ)
nhưng cũng có những nội dung rất tiến bộ
như: “Chỉ trừ khi nào có sự phạm pháp
quả tang về khinh tội hay trọng tội còn bao
giờ bắt người cũng cần phải có lệnh của
thấy sự coi trọng quyền con người, quyền
công dân của nhà nước ta khi nhấn mạnh
việc bắt người phải có lệnh bằng văn bản
của người có thẩm quyền, trừ trường hợp
bắt người phạm tội quả tang. Nội dung
này tiếp tục được kế thừa trong các văn
bản luật sau này.
Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ năm
1954 chính thức chấm dứt ách thống trị của
thực dân Pháp kéo dài gần một thế kỷ, mở
ra bước ngoặt phát triển mới cho dân tộc
Việt Nam. Đất nước ta bước sang thời kỳ
xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và
kháng chiến chống Mỹ ở miền Nam. Pháp
luật nói chung, pháp luật tố tụng hình sự
nói riêng của thời kỳ này phải góp phần
phục vụ thắng lợi các nhiệm vụ trên của
cách mạng nước nhà.
Ở miền Bắc, ngày 20/5/1957, Quốc hội
nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ban
hành Luật số 103-SL/L5 đảm bảo quyền tự
do thân thể và quyền bất khả xâm phạm
đối với nhà ở, đồ vật, thư tín của nhân dân.
Có ba biện pháp ngăn chặn được quy định
tại Chương II - Việc bắt người phạm pháp;
Chương III - Việc tạm giữ, tạm giam, tạm
tha; trong đó đáng chú ý ở thủ tục, thẩm
quyền ra lệnh bắt người: “Ngoài những
trường hợp phạm pháp quả tang và
trường hợp khẩn cấp nói trong Điều 4, bắt
người phạm đến pháp luật Nhà nước phải
có lệnh viết của cơ quan tư pháp từ cấp
tỉnh hoặc thành phố trở lên nếu là thường
dân phạm pháp, hoặc của toà án binh nếu
là quân nhân phạm pháp, hay là thường
dân phạm pháp có liên quan đến quân đội
nhân dân”4. Đây lần đầu tiên pháp luật Việt
Nam phân định rõ thẩm quyền áp dụng
một biện pháp ngăn chặn đối với người
phạm tội là quân nhân hay người dân bình
1ꢀ Nguyễn Trọng Phúc, Chế định các biện pháp ngăn chặn thường. Trong văn bản luật này, thời hạn
theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, Luận án Tiến
tạm giam cũng lần đầu tiên được quy định.
sỹ Luật học, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2010, trang 66.
2ꢀ Điều 11 Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng 3ꢀ Điều 1 Sắc lệnh số 40.
hoà năm 1946.
4ꢀ Điều 3 Luật số 103-SL/L5.
Số 04 - 2021
Khoa học Kiểm sát 27
HỆ THỐNG BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN...
Tiếp theo là Sắc luật số 002/SLT ngày thuật lập pháp. Tuy chưa xuất hiện biện
18/6/1957 quy định những trường hợp pháp ngăn chặn mới mà đối tượng bị áp
phạm pháp quả tang, những trường hợp dụng không bị giam giữ, nhưng vẫn có
khẩn cấp, và những trường hợp khám những quy định có thể coi là “tiền thân” của
người phạm pháp quả tang đã đánh dấu các biện pháp sau này như cấm đi khỏi nơi
một bước phát triển mới về kỹ thuật lập cư trú: “Trong tình thế đặc biệt hiện thời và
pháp trong lĩnh vực luật tố tụng hình sự cho đến khi có lệnh khác, Chủ tịch Uỷ ban
khi chỉ ra rất chi tiết về các căn cứ bắt người, hành chính kỳ đặc cách được phép ra lệnh
thủ tục và thẩm quyền ra lệnh bắt. Đạo luật bắt những người xét ra lời nói hay việc làm
này đã quy định chi tiết về bốn trường hợp
bắt người phạm tội quả tang và sáu trường
hợp khẩn cấp. Tuy nhiên, những quy định
này vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế như: Việc
quy định bắt người “đang có lệnh truy nã”
thuộc trường hợp bắt quả tang là chưa phù
hợp với bản chất cũng như tên gọi của nó;
chỉ quy định “Có hành động chuẩn bị trốn,
hoặc đang trốn”5 hay “Căn cước, lý lịch
không rõ ràng”6 mà không gắn với người
thực hiện hành vi phạm tội là những căn
cứ để bắt khẩn cấp chưa thực sự phù hợp,
có thể dẫn đến việc áp dụng không đúng
hoặc lạm dụng trên thực tế...
Ở miền Nam, ngày 15/03/1976, Hội
đồng Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng
hòa miền Nam Việt Nam ban hành Sắc luật
số 02/SL-76 về thẩm quyền và thủ tục bắt,
giam những phần tử cần tập trung cải tạo.
Những quy định về biện pháp ngăn chặn
trong đạo luật này giống với quy định
được áp dụng tại miền Bắc nhưng có sự
phân định cụ thể đối với thẩm quyền áp
dụng của Viện kiểm sát nhân dân, Ủy ban
nhân dân cách mạng và cơ quan An ninh
bởi đây là văn bản luật được áp dụng với
những phần tử phản cách mạng vào thời
điểm vừa giải phóng miền Nam, thống
nhất đất nước.
có thể làm hại cho sự đấu tranh giành độc
lập, cho chế độ dân chủ, cho sự an toàn của
công chúng và sự đoàn kết của quốc gia, để
đem trừng trị trong những trại giam đặc
biệt. Chủ tịch Uỷ ban hành chính kỳ cũng có thể
ra lệnh cấm những người kể trên không được ở
luôn hoặc lui tới một hay nhiều nơi sẽ ấn định”7.
2. Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật tố
tụng hình sự năm 1988
Sau khi giải phóng miền Nam, thống
nhất đất nước, từ tháng 12/1986, Việt Nam
bước sang thời kỳ đổi mới toàn diện với
chính sách phát triển kinh tế thị trường
định hướng xã hội chủ nghĩa. Pháp luật tố
tụng hình sự nói chung và các quy định về
biện pháp cưỡng chế nói riêng trong giai
đoạn này ngày càng được hoàn thiện để
phù hợp với thực tiễn công tác đấu tranh
chống tội phạm8. Tuy nhiên, những mặt
trái của nền kinh tế thị trường kéo theo
các hiện tượng tiêu cực mới trong xã hội,
quyền và lợi ích hợp pháp của công dân bị
xâm phạm, hoạt động lập pháp nói chung,
xây dựng luật tố tụng hình sự nói riêng tồn
tại nhiều hạn chế do chiến tranh kéo dài.
Để khắc phục những hạn chế trên và
phục vụ hiệu quả cho công tác đấu tranh
phòng chống tội phạm trong thời kỳ mới,
BLTTHS đầu tiên đã ra đời ngày 28/6/1988,
có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/1989. Lần
đầu tiên trong pháp luật Việt Nam hiện đại,
một danh sách chi tiết các biện pháp ngăn
Có thể thấy, giai đoạn này, pháp luật
Việt Nam mới chỉ tập trung quy định các
biện pháp ngăn chặn cơ bản là bắt người,
tạm giam, tạm giữ bởi những hạn chế nhất
định về hoàn cảnh lịch sử, trình độ và kỹ
7ꢀ Điều thứ 7 Sắc lệnh số 40.
8ꢀ Trần Thị Bích Hà, Biện pháp cưỡng chế trong luật tố
tụng hình sự Việt Nam, Luận văn Thạc sỹ Luật học,
Đại học Quốc gia Hà Nội, 2020, trang 20.
5ꢀ Khoản 4 Điều 2 Sắc luật số 002-SLT.
6ꢀ Khoản 6 Điều 2 Sắc luật số 002-SLT.
28 Khoa học Kiểm sát
Số 04 - 2021
LÊ TRỌNG TÀI - TRẦN ĐỨC HIẾU
chặn được xây dựng tại Chương V với: 1) Cấm đi khỏi nơi cư trú (Điều 74); Bảo lĩnh
Bắt (bao gồm: bắt bị can, bị cáo để tạm giam; (Điều 75); Đặt tiền hoặc tài sản để bảo đảm
bắt trong trường hợp khẩn cấp; bắt người
phạm tội quả tang hoặc đang bị truy nã); 2)
Tạm giữ; 3) Tạm giam; 4) Cấm đi khỏi nơi
cư trú; 5) Bảo lĩnh; 6) Đặt tiền hoặc tài sản có
giá trị để bảo đảm. BLTTHS năm 1988 có ý
nghĩa lập pháp quan trọng trong lĩnh vực tố
tụng hình sự bởi đây là lần pháp điển hoá
đầu tiên đối với hệ thống biện pháp ngăn
chặn. Từ đây, các biện pháp ngăn chặn
chính thức trở thành một chế định độc lập
trong luật tố tụng hình sự Việt Nam.
(Điều 76). Tuy nhiên, biện pháp đặt tiền
hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm mới chỉ
áp dụng với bị can, bị cáo là người nước
ngoài. Sự xuất hiện của các biện pháp ngăn
chặn được thực hiện ở cộng đồng (bị can,
bị cáo không bị tạm giam) thể hiện sự quan
tâm của Nhà nước ta đối với vấn đề bảo vệ
tốt hơn quyền và tự do cá nhân, đồng thời,
đề cao trách nhiệm không chỉ của cơ quan
tố tụng mà còn của người dân đối với công
tác đấu tranh phòng chống tội phạm.
Với bộ luật này, biện pháp bắt khẩn cấp
được rút gọn còn ba trường hợp, trong đó
một người có hành vi chuẩn bị thực hiện
tội phạm nghiêm trọng sẽ bị bắt. Sở dĩ có
trường hợp mới này bởi Bộ luật hình sự
Việt Nam năm 1985 quy định có hai loại
tội phạm là tội phạm nghiêm trọng và tội
phạm ít nghiêm trọng, đồng thời “người
chuẩn bị phạm một tội nghiêm trọng phải
chịu trách nhiệm hình sự”9. Các căn cứchưa
phù hợp nêu tại Sắc luật số 002-SLT ngày
18/6/1957 như “Căn cước, lai lịch không
rõ ràng” đã được huỷ bỏ. Các hành vi gây
khó khăn cho hoạt động giải quyết vụ án
như “có hành động chuẩn bị trốn, hoặc
đang trốn”, “có sự thông đồng giữa những
kẻ phạm pháp với nhau để trốn tránh pháp
luật” đã được khái quát hoá trong các căn
cứ bắt khẩn cấp khác. Như vậy, so với các
văn bản luật trước đây, căn cứ bắt khẩn
cấp đã được thu hẹp, chặt chẽ và khoa học
hơn, gắn với quy định của luật nội dung
(Luật hình sự) bởi đây là biện pháp bắt
được áp dụng trong tình huống cấp bách
trước khi có sự phê chuẩn của Viện kiểm
sát, tác động mạnh mẽ, tức thì đến quyền
bất khả xâm phạm về thân thể của cá nhân.
Bên cạnh đó, bắt người đang bị truy nã đã
được tách khỏi các trường hợp bắt người
phạm tội quả tang.
Hiến pháp năm 1992 ra đời đặc biệt coi
trọng việc bảo đảm quyền con người trong
việc áp dụng biện pháp ngăn chặn với các
quy định: “Không ai bị bắt, nếu không có
quyết định của Tòa án nhân dân, quyết định
hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân,
trừ trường hợp phạm tội quả tang… Việc
bắt và giam giữ phải đúng pháp luật” (Điều
71); “người bị bắt, bị giam giữ, bị truy tố, xét
xử trái pháp luật có quyền được bồi thường
thiệt hại về vật chất và phục hồi danh dự.
Người làm trái pháp luật trong việc bắt,
giam giữ, truy tố, xét xử gây thiệt hại cho
người khác phải bị xử lý nghiêm” (Điều 72).
Đây là cơ sở vững chắc cho các quy định
của BLTTHS về biện pháp ngăn chặn.
Quy định về biện pháp ngăn chặn trong
BLTTHS năm 1988 đã đóng góp vai trò
quan trọng vào công tác phòng chống tội
phạm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của
cơ quan, tổ chức, cá nhân. Tuy nhiên, theo
đánh giá chung của nhiều nhà nghiên cứu,
“Bộ luật này có những hạn chế, như: Người
bị giam, giữ một cách oan hoàn toàn có
quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại nhưng
không được đền bù thiệt hại một cách thỏa
đáng; các Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát
đều có vi phạm pháp luật tố tụng hình
sự về thời hạn giải quyết ở nhiều khâu”10.
10ꢀ Vũ Đức Khiển, Công cuộc đổi mới và việc sửa đổi Bộ
luật tố tụng hình sự của nước ta, Viện Khoa học kiểm
sát, Hà Nội, 2002, trang 11.
Các biện pháp ngăn chặn mới bao gồm:
9ꢀ Khoản 1 Điều 15 Bộ luật hình sự năm 1985.
Số 04 - 2021
Khoa học Kiểm sát 29
HỆ THỐNG BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN...
Bởi vậy, BLTTHS tiếp theo ra đời ngày năm 2003 với 510 điều, trong đó, bổ sung
26/11/2003, có hiệu lực từ ngày 01/7/2004.
Trong đạo luật này, số lượng các biện pháp
ngăn chặn không thay đổi nhưng có một số
nội dung mới quan trọng như: Tăng cường
trách nhiệm của cơ quan công tố trong việc
kiểm sát áp dụng biện pháp ngăn chặn, đặc
biệt là bắt khẩn cấp: “Trong thời hạn 12 giờ,
kể từ khi nhận được đề nghị xét phê chuẩn
và tài liệu liên quan đến việc bắt khẩn cấp,
Viện kiểm sát phải ra quyết định phê chuẩn
hoặc quyết định không phê chuẩn. Nếu
Viện kiểm sát quyết định không phê chuẩn
thì người đã ra lệnh bắt phải trả tự do ngay
cho người bị bắt”11. Đối tượng được đặt tiền
hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm đã được
mở rộng, không còn giới hạn bị can, bị cáo
là người nước ngoài. Bên cạnh đó, thẩm
quyền tạm giam đã được thu hẹp và gắn cụ
thể hơn với các chức danh tư pháp, chẳng
hạn như: “Thẩm phán Toà án nhân dân cấp
tỉnh hoặc Toà án quân sự cấp quân khu trở
lên chủ toạ phiên toà”12 được thay thế bằng
“Thẩm phán giữ chức vụ Chánh toà, Phó
Chánh toà Tòa phúc thẩm Toà án nhân dân
tối cao; Hội đồng xét xử”13; không còn quy
định “Trưởng Công an, Phó trưởng Công
an cấp huyện, Thủ trưởng, Phó thủ trưởng
Cơ quan điều tra cấp tỉnh và cấp quân khu
trở lên”14 mà quy định thành “Thủ trưởng,
Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra các cấp”15.
mới 176 điều, sửa 317 điều, bãi bỏ 26 điều.
Hệ thống các biện pháp ngăn chặn tiếp tục
được mở rộng với hai biện pháp mới là
“giữ người trong trường hợp khẩn cấp” và
“tạm hoãn xuất cảnh”. Các biện pháp khác
cũng được chỉnh sửa, hoàn thiện.
Tác giả Nguyễn Thái Phúc cho rằng,
quy định về các biện pháp ngăn chặn trong
BLTTHS năm 2015 cho thấy sự tiến bộ cả
về lý luận tố tụng hình sự và kỹ thuật lập
pháp so với BLTTHS năm 200316. Chúng
tôi có chung quan điểm này với những lý
do sau: Từ góc độ lý luận, biện pháp ngăn
chặn là những biện pháp mang tính cưỡng
chế, dù có những đặc điểm chung và riêng
với các biện pháp cưỡng chế khác nhưng
nên được quy định trong cùng một chương.
Về kỹ thuật lập pháp, quy định biện pháp
ngăn chặn và các biện pháp cưỡng chế
khác trong cùng một chương đã khắc phục
được tình trạng quy định rải rác biện pháp
cưỡng chế trong các chương khác nhau
của BLTTHS năm 2003. Tuy nhiên, việc
đặt tên chương là “Biện pháp ngăn chặn,
biện pháp cưỡng chế” có thể dẫn tới cách
hiểu đây là hai nhóm biện pháp khác nhau
mặc dù về bản chất, biện pháp ngăn chặn
là một nhóm biện pháp cưỡng chế tố tụng.
Do vậy, theo chúng tôi, tên Chương VII
- BLTTHS năm 2015 nên được sửa thành
“Biện pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự”;
trong đó, Mục 1 - “Biện pháp ngăn chặn” và
Mục 2 - “Các biện pháp cưỡng chế khác”.
Nhằm thể chế hoá những quy định của
Hiến pháp năm 2013, thực hiện chủ trương
cải cách tư pháp, xây dựng, hoàn thiện
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
Việt Nam cũng như đáp ứng yêu cầu thực
tiễn công tác điều tra, truy tố, xét xử, bảo
đảm quyền và tự do của con người, Quốc
hội khoá XIV ban hành BLTTHS năm 2015,
có hiệu lực từ 01/01/2018. Đây được xem
là lần sửa đổi căn bản, toàn diện BLTTHS
Theo Điều 81 BLTTHS năm 2003, các
cơ quan có thẩm quyền được tiến hành bắt
khẩn cấp trước khi có sự phê chuẩn của
Viện kiểm sát. Tuy nhiên, quy định này mâu
thuẫn với khoản 2 Điều 20 Hiến pháp năm
2013: “Không ai bị bắt nếu không có quyết
định của Tòa án nhân dân, quyết định hoặc
11ꢀ Khoản 4 Điều 81 BLTTHS năm 2003.
12ꢀ Điểm c Khoản 1 Điều 62 BLTTHS năm 1988.
13ꢀ Điểm c Khoản 1 Điều 80 BLTTHS năm 2003.
14ꢀ Điểm d Khoản 1 Điều 62 BLTTHS năm 1988.
15ꢀ Điểm d Khoản 1 Điều 80 BLTTHS năm 2003.
16ꢀ Nguyễn Thái Phúc, Biện pháp ngăn chặn và biện pháp
cưỡng chế trong tố tụng hình sự, Nội dung mới của Bộ
luật tố tụng hình sự năm 2015, Nxb Chính trị quốc
gia, Hà Nội, 2016, trang 246.
30 Khoa học Kiểm sát
Số 04 - 2021
LÊ TRỌNG TÀI - TRẦN ĐỨC HIẾU
phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy
trường hợp phạm tội quả tang”. Nhằm bảo định và có bản án kết tội của Tòa án đã có
đảm tính thống nhất với Hiến pháp cũng hiệu lực pháp luật”. Điều này có nghĩa là
bị can, bị cáo được coi là vô tội cho đến
khi bản án được Tòa án tuyên và có hiệu
lực. Tuy nhiên, họ vẫn có thể bị tạm giam
trong một thời gian dài, mặc dù thời hạn
tạm giam đã được rút ngắn so với BLTTHS
năm 2003. Do vậy, theo chúng tôi căn cứ,
thẩm quyền tạm giam nên được quy định
chặt chẽ hơn, thời hạn tạm giam nên tiếp
tục được rút ngắn; bị can, bị cáo chỉ có
thể bị tạm giam khi việc áp dụng các biện
pháp ngăn chặn khác ít nghiêm khắc hơn
mà không đạt được mục đích.
Không giống như cấm đi khỏi nơi cư
trú hay tạm hoãn xuất cảnh, đặt tiền để bảo
đảm là biện pháp khi áp dụng, bị can, bị
cáo không bị hạn chế quyền tự do đi lại, tự
do cư trú, bởi các cam kết của họ được bảo
đảm không phải bằng cách hạn chế quyền
tự do, mà bằng việc họ không thể định đoạt
số tiền đã đặt cho cơ quan tố tụng. Khác với
BLTTHS năm 2003, Bộ luật năm 2015 chỉ
cho phép bị can, bị cáo đặt tiền. Quy định
này sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho cơ
quan tố tụng trong việc xác định số lượng,
lưu giữ, đồng thời trả lại tiền cho người đã
đặt hoặc chuyển thành nguồn thu của Nhà
nước. Tuy nhiên, quy định này lại gây khó
khăn cho những bị can, bị cáo có tài sản khác
nhưng không thể hoặc không muốn chuyển
đổi thành tiền chỉ để đặt cho cơ quan chức
năng. Do vậy, theo chúng tôi nên quy định
biện pháp này là “Đặt tiền hoặc tài sản để bảo
đảm”. Đối với biện pháp bảo lĩnh, BLTTHS
năm 2015 đã quy định chế tài xử lý đối với
cơ quan, tổ chức, cá nhân nhận bảo lĩnh để
bị can, bị cáo vi phạm nghĩa vụ đã cam đoan
là phạt tiền. Bên cạnh đó, ba biện pháp ngăn
chặn này cùng với biện pháp tạm hoãn xuất
cảnh đã được quy định cụ thể về thời hạn
áp dụng.
như khắc phục những tồn tại, hạn chế khi
áp dụng quy định bắt khẩn cấp, các nhà lập
pháp đã đưa vào BLTTHS năm 2015 một
biện pháp mới có tên gọi “giữ người trong
trường hợp khẩn cấp” (với biện pháp này,
cơ quan có thẩm quyền được giữ người
không cần sự phê chuẩn của Viện kiểm sát).
Tuy nhiên, BLTTHS năm 2015 quy định
05 trường hợp bắt, trong đó có bắt người
bị giữ trong trường hợp khẩn cấp. Đây là
hình thức bắt được áp dụng trong thời hạn
12 giờ kể từ khi giữ khẩn cấp, cơ quan có
thẩm quyền phải ra lệnh bắt và quyết định
tạm giữ (hoặc trả tự do cho người bị giữ).
Điều này có nghĩa là người đã bị giữ khẩn
cấp sẽ bị bắt và bị tạm giữ tại cơ sở giam giữ
trong thời hạn từ 03 đến 09 ngày. Lúc này,
bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp
phải được sự phê chuẩn của Viện kiểm sát.
Thủ tục này thực sự phức tạp, gây ra những
vướng mắc nhất định cho các cơ quan thực
thi pháp luật khi áp dụng. Về bản chất, căn
cứ giữ khẩn cấp không khác biệt lớn so với
căn cứ bắt khẩn cấp của BLTTHS năm 2003.
Cả hai biện pháp này đều tác động trực tiếp
đến quyền bất khả xâm phạm về thân thể
của con người. Do đó, theo chúng tôi, việc
quy định biện pháp ngăn chặn mới là giữ
người trong trường hợp khẩn cấp không
xóa bỏ được mâu thuẫn giữa BLTTHS với
Hiến pháp. Để loại bỏ hoàn toàn mâu thuẫn
này, nội dung khoản 2 Điều 20 Hiến pháp
nên được quy định là: “Không ai bị bắt nếu
không có quyết định của Tòa án nhân dân, quyết
định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân,
trừ trường hợp phạm tội quả tang hoặc trường
hợp khẩn cấp”. Hoặc cần tiếp tục chỉnh sửa
quy định của BLTTHS về thủ tục giữ người
trong trường hợp khẩn cấp.
Nguyên tắc suy đoán vô tội lần đầu tiên
được ghi nhận trong BLTTHS năm 2015
tại Điều 13: “Người bị buộc tội được coi là
4. Kết luận
Thứ nhất, từ giữa thế kỷ XIX đến nay là
không có tội cho đến khi được chứng minh giai đoạn lịch sử mà chế định biện pháp
Số 04 - 2021
Khoa học Kiểm sát 31
HỆ THỐNG BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN...
ngăn chặn trong tố tụng hình sự Việt Nam muốn hoàn thiện hơn quy định về biện
trải qua nhiều thay đổi nhất, từ việc chỉ
có bắt, giam giữ người, đến nay đã được
mở rộng với với tám biện pháp. Sự phát
triển của hệ thống biện pháp ngăn chặn nói
riêng, pháp luật tố tụng hình sự nói chung
gắn liền với lịch sử đất nước và sự phát
triển của kỹ thuật lập pháp. Kinh tế - xã
hội càng phát triển, kỹ thuật lập pháp càng
phát triển thì hệ thống biện pháp ngăn
chặn sẽ càng được hoàn thiện hơn.
pháp ngăn chặn như: Sửa đổi khoản 2 Điều
20 Hiến pháp năm 2013 theo hướng đưa
trường hợp khẩn cấp là trường hợp bắt
không cần có sự phê chuẩn của Viện kiểm
sát hoặc bổ sung yêu cầu có sự phê chuẩn
của Viện kiểm sát đối với thủ tục giữ khẩn
cấp; sửa tên Chương VII BLTTHS năm
2015; bổ sung các loại tài sản khác là đối
tượng có thể đặt để bảo đảm./.
Thứ hai, việc sửa đổi, bổ sung các quy
định về biện pháp ngăn chặn phản ánh rõ
nét mong muốn của nhà lập pháp về nâng
cao hiệu quả của các biện pháp có tính
cưỡng chế tác động đến đối tượng bị áp
dụng. Tuy nhiên, quy định về biện pháp
ngăn chặn trong giai đoạn nào cũng thể
hiện được quan điểm, chính sách của Nhà
nước Việt Nam là đề cao quyền con người,
quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ
chức, cá nhân. Điều này sẽ tiếp tục được
kế thừa và phát huy hơn nữa trong các lần
xây dựng luật tiếp theo.
Thứ ba, chúng tôi cho rằng, sự đa dạng
trong hệ thống biện pháp ngăn chặn và sự
lựa chọn chính xác, đặc biệt là các biện pháp
mà người bị áp dụng không bị giam giữ sẽ
có những tác động tích cực đến hiệu quả áp
dụng chúng. Hệ thống biện pháp ngăn chặn
càng đa dạng thì hiệu quả sẽ càng cao. Với
sự quan tâm của các nhà lập pháp cũng như
nhà nghiên cứu và cán bộ thực tiễn, chúng
tôi tin rằng chế định biện pháp ngăn chặn
này sẽ ngày càng được mở rộng và hoàn
chỉnh. Tuy bắt người, tạm giữ, tạm giam
vẫn là những biện pháp ngăn chặn phổ biến
nhưng biện pháp mới sẽ xuất hiện với xu
hướng tăng số lượng các biện pháp không
hạn chế nhiều quyền và tự do cá nhân của
người bị áp dụng; tạm giữ, tạm giam cũng
sẽ được quy định chặt chẽ hơn bởi Nhà
nước ta ngày càng quan tâm hơn đến vấn
đề bảo vệ các quyền và tự do của con người.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1985, 1999.
2. Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam các năm
1988, 2003, 2015.
3. Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà
năm 1946.
4. Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa
Việt Nam các năm 1992, 2013.
5. Luật số 103-SL/L5 ngày 20/5/1957 đảm bảo
quyền tự do thân thể và quyền bất khả xâm phạm
đối với nhà ở, đồ vật, thư tín của nhân dân.
6. Nguyễn Thái Phúc, Biện pháp ngăn chặn và biện
pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự, Nội dung mới
của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội, 2016.
7. Nguyễn Trọng Phúc, Chế định các biện pháp
ngăn chặn theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, Luận
án Tiến sỹ Luật học, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2010.
8. Sắc lệnh số 40 ngày 29/3/1946 của Chủ tịch
Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà về việc bảo
vệ tự do cá nhân.
9. Sắc lệnh số 131 ngày 20/7/1946 của Chủ tịch
Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà về tổ chức
Tư pháp Công an.
10. Sắc luật số 002-SLT ngày 18/6/1957 quy định
những trường hợp phạm pháp quả tang, những
trường hợp khẩn cấp, và những trường hợp khám
người phạm pháp quả tang.
11. Sắc luật số 02/SL-76 ngày 15/03/1976 của Hội
đồng Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền
Nam Việt Nam quy định về thẩm quyền và thủ tục
bắt, giam những phần tử cần tập trung cải tạo.
12. Trần Thị Bích Hà, Biện pháp cưỡng chế trong
luật tố tụng hình sự Việt Nam, Luận văn Thạc sỹ Luật
học, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2020.
13. Vũ Đức Khiển, Công cuộc đổi mới và việc sửa
đổi Bộ luật tố tụng hình sự của nước ta, Viện Khoa học
Cuối cùng, trong bài viết này, chúng tôi
đưa ra một số ý kiến của mình với mong kiểm sát, Hà Nội, 2002.
32 Khoa học Kiểm sát
Số 04 - 2021
7 trang
16460
Free
Bạn đang xem tài liệu "Hệ thống biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự Việt Nam từ giữa thế kỷ 19 đến nay và xu hướng phát triển", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- he_thong_bien_phap_ngan_chan_trong_to_tung_hinh_su_viet_nam.pdf
