Bảo đảm quyền văn hóa của các dân tộc thiểu số: Thực tiễn một số tỉnh Tây Bắc
BẢO ĐẢM QUYỀN VĂN HÓA CỦA CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ:
THỰC TIỄN MỘT SỐ TỈNH TÂY BẮC
MA THỊ THANH HIẾU*
Tại khu vực Tây Bắc Bộ Việt Nam với hơn 20 dân tộc cùng chung sống, bên cạnh nhiệm
vụ đảm bảo sinh kế, xóa đói giảm nghèo cho các dân tộc thiểu số (DTTS) là nhiệm vụ bảo
tồn, phát huy văn hóa các DTTS trước sự mai một văn hóa truyền thống. Điều này có ý
nghĩa quan trọng trong bảo đảm quyền văn hóa cũng như thực hiện thành công chính sách
dân tộc trong thời gian tới. Bài viết khái quát các quy định về bảo đảm quyền văn hóa của
các DTTS ở nước ta cũng như đánh giá thực trạng bảo đảm quyền văn hóa tại một số tỉnh
khu vực Tây Bắc Bộ.
Từ khóa: Dân tộc thiểu số, quyền văn hóa, văn hóa dân tộc, Tây Bắc, văn hóa truyền
thống.
Ngày nhận bài: 12/4/2021; Biên tập xong: 16/4/2021; Duyệt đăng: 16/4/2021
There are more than 20 ethnic groups living together in the Northwest of Vietnam.
In addition to the task of eradicating poverty for ethnic minorities is preserving and
promoting their culture due to the loss of traditional culture. This has been a vital
implication in ensuring cultural rights as well as successfully implementing ethnic
policies in upcoming time. The article generalizes the regulations on ensuring cultural
rights of ethnic minorities in Vietnam and assesses the current situation of ensuring
these rights in some Northwest provinces.
Keywords: Ethnic minorities, cultural rights, ethnic culture, the Northwest, traditional
culture.
ể từ những năm 1980, chính sách dân người nhằm hướng tới cái đúng, cái tốt, cái
tộc của nhà nước ta là xây dựng nền
văn hóa thống nhất, đa dạng trong cộng
đẹp trong quan hệ giữa các dân tộc với môi
trường tự nhiên xã hội1.
K
đồng 54 dân tộc anh em, trong đó đặc biệt
quan tâm đến việc ưu tiên phát triển văn hóa
các DTTS. Hàng trăm văn bản đã được cơ quan
nhà nước có thẩm quyền ban hành tạo thành
hệ thống chính sách đại đoàn kết dân tộc, bảo
tồn và phát huy văn hóa các DTTS tại Việt
Nam. Việc xây dựng và triển khai những chính
sách này không chỉ đơn thuần là bảo tồn văn
hóa các DTTS, giữ gìn bản sắc văn hóa mà còn
nhằm đảm bảo quyền văn hóa của các DTTS
nước ta.
Quyền văn hóa cũng được nhiều nhà
nghiên cứu đánh giá thuộc phạm trù quyền
con người, đó là đảm bảo tất cả mọi người nhất
là các DTTS không bị phân biệt đối xử, có thể
tự do tiếp cận, tham gia, thụ hưởng và đóng
góp cho đời sống văn hóa2. Quyền văn hóa là
chế định, là sản phẩm trí tuệ của nhân loại gắn
liền với sự tiếp cận, hưởng thụ nền văn hóa
* Thạc sĩ, Khoa Luật, Trường Đại học Khoa học, Đại
học Thái Nguyên
1. Bảo đảm quyền văn hóa của các dân tộc
thiểu số
1.1. Khái niệm quyền văn hóa và bảo đảm
quyền văn hóa của các dân tộc thiểu số
Văn hóa nói chung và quyền văn hóa nói
riêng được hiểu như một định hướng về lối
sống, đạo đức, suy nghĩ, hành động của con cứu Lập pháp số 20 (396), tháng 10/2019.
1ꢀ Phạm Tuấn Khải (2010), Quyền văn hóa – Chế định
pháp lý quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt
Nam, Cổng thông tin điện tử Chính phủ.
2ꢀ Nguyễn Thị Hồng Yến, Mạc Thị Hoài Thương
(2019), Bảo đảm quyền văn hóa của người DTTS tại
Việt Nam – thực trạng và kiến nghị, Tạp chí Nghiên
Số Chuyên đề 01 - 2021
Khoa học Kiểm sát 89
BẢO ĐẢM QUYỀN VĂN HÓA CỦA CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ:...
tiên tiến, hiện đại và đa dạng văn hóa3.
người bản địa, quyền giữ gìn bản sắc và hầu
hết các quyền con người khác không thể được
thực hiện đầy đủ nếu không tôn trọng quan
điểm thế giới quan và tài nguyên văn hóa của
họ chống lại những ý định đồng hóa. Đây cũng
là mối quan tâm, trách nhiệm của cộng đồng
quốc tế trong bảo đảm công nhận quyền văn
hóa của các DTTS trên toàn thế giới.
Như vậy, có thể hiểu: Bảo đảm quyền văn
hóa của các DTTS là các chính sách, quy định,
hành động của Nhà nước nhằm tạo điều kiện,
thúc đẩy các DTTS bảo tồn, phát huy, sử dụng,
phát triển văn hóa đặc trưng của dân tộc mình
trong đời sống cũng như tiếp cận, giao lưu và
thụ hưởng các giá trị văn hóa tiến bộ chung.
Về các khía cạnh của quyền văn hóa, Công
ướcvềcácQuyềnkinhtế, vănhóavàxãhộinăm
1966 (International Covenant on Economic,
Social and Cultural Rights - ICESCR) đã khẳng
định mọi dân tộc đều có quyền tự quyết, trong
đó có quyền tự do phát triển văn hóa. Trong
bất cứ hoàn cảnh nào cũng không được phép
tước đi những phương tiện sinh tồn của một
dân tộc, trong đó có bản sắc văn hóa, bởi chính
những yếu tố ngôn ngữ, tiếng nói, trang phục,
lễ hội, kiến trúc… của mỗi dân tộc thể hiện sự
tồn tại của dân tộc đó trong cộng đồng. Theo
đó, các quyền văn hóa được Công ước cụ thể
hóa tại Điều 13, 14 và 15 như sau: (i) Quyền của
mỗi cá nhân được tham gia vào đời sống văn
hoá; (ii) Quyền của mỗi cá nhân được hưởng
các lợi ích của tiến bộ khoa học và các ứng
dụng của nó; (iii) Quyền được hưởng việc bảo
vệ quyền lợi đạo đức và vật chất bắt nguồn từ
các sản phẩm nghệ thuật, văn học, khoa học
mà người hưởng thụ là tác giả; được tôn trọng
và thừa nhận các phong tục, tập quán, lịch sử,
hay những sự khác biệt về văn hoá; (iv) Quyền
tự do không thể tước bỏ khỏi hoạt động sáng
tạo nghiên cứu khoa học.
Riêng đối với người DTTS, Điều 2 Tuyên
bố về Quyền của những người thuộc các nhóm
thiểu số về dân tộc, chủng tộc, tôn giáo và
ngôn ngữ năm 1992 quy định: Những người
thuộc các nhóm thiểu số về dân tộc, chủng tộc,
tôn giáo và ngôn ngữ (dưới đây gọi là những
người thuộc các nhóm thiểu số) có quyền:
- Hưởng nền văn hóa (…) dưới hình thức
riêng rẽ hoặc trong tập thể, một cách tự do
và không bị can thiệp hay bị bất kỳ hình thức
phân biệt đối xử nào;
1.2. Quyền văn hóa của dân tộc thiểu số
trong các Công ước quốc tế
Quyền văn hóa và bảo đảm quyền văn hóa
của DTTS là nội dung được pháp luật quốc tế
ghi nhận trong khá nhiều Công ước quốc tế.
Điều 27 Tuyên ngôn thế giới về Quyền
con người (Universal Declaration of Human
Rights - UDHR) ghi nhận “Mọi người đều có
quyền tự do tham gia vào đời sống văn hóa
của cộng đồng, được thưởng thức nghệ thuật
và chia sẻ những thành tựu và lợi ích của tiến
bộ khoa học…”. Đây là văn bản quốc tế đầu
tiên phổ quát đến hầu hết những quyền con
người được các quốc gia thừa nhận, trong đó
khẳng định quyền được tham gia vào đời sống
văn hóa của mỗi cá nhân, bao gồm cả các DTTS.
Điều 27 Công ước quốc tế về quyền dân sự
và chính trị (International Covenant on Civil
and Political Rights - ICCPR) cũng ghi rõ: Ở
những quốc gia có nhiều nhóm thiểu số về
sắc tộc, tôn giáo và ngôn ngữ, những cá nhân
thuộc các nhóm thiểu số đó, cùng với những
thành viên khác của cộng đồng mình, không
bị khước từ quyền có đời sống văn hoá riêng,
quyền được theo và thực hành tôn giáo riêng,
hoặc quyền được sử dụng ngôn ngữ riêng của
họ. Đây là các quyền tập thể của các DTTS
được bảo đảm các quyền để phát triển, thụ
hưởng các giá trị văn hóa trong cộng đồng.
Tuyên ngôn của Đại hội đồng Liên hợp
quốc năm 2007 về quyền của các dân tộc bản
địa khẳng định: Tất cả các dân tộc đóng góp
vào sự đa dạng và giàu có của những nền văn
minh và văn hóa, tạo nên di sản chung của loài
người (Phần mở đầu). Tính phổ quát của quyền
văn hoá có tầm quan trọng rất lớn đối với các
dân tộc bản địa trong cuộc đấu tranh giữ gìn
nền văn hóa và truyền thống của họ tồn tại,
chống lại sự đồng hóa và tái thiết các nền văn
hóa cộng đồng ở các trung tâm đô thị. Đối với
- Tham gia một cách tích cực vào đời sống
văn hóa tôn giáo, xã hội, kinh tế và đời sống
cộng đồng;
- Tham gia một cách có hiệu quả vào những
quyết định ở cấp quốc gia và trong những
trường hợp thích hợp là ở cấp khu vực khi liên
quan đến nhóm thiểu số mà họ là thành viên
hoặc liên quan đến những vùng mà họ sống ở
đó, theo một phương thức không trái với pháp
luật quốc gia.
3ꢀ Nguyễn Đăng Dung (2015), Quyền con người và việc
bảo vệ, bảo đảm thực hiện quyền con người theo Hiến pháp
năm 2013, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 11(291),
tháng 6/2015
90 Khoa học Kiểm sát
Số Chuyên đề 01 - 2021
MA THỊ THANH HIẾU
Ủy ban về các Quyền kinh tế, văn hóa và xã quyền sử dụng tiếng nói, chữ viết của dân tộc,
là những vấn đề căn cốt để khẳng định quyền
bình đẳng của các DTTS trong cộng đồng các
dân tộc Việt Nam. Các văn bản luật khác trong
hệ thống pháp luật cũng thể hiện nội dung
nguyên tắc này xuyên suốt trong các quy định
như Bộ luật dân sự (tập quán dân sự), Bộ luật
tố tụng dân sự, Bộ luật tố tụng hình sự (quyền
sử dụng tiếng nói, chữ viết của DTTS), Luật Di
sản văn hóa… cũng như nhiều văn bản quy
phạm pháp luật khác.
Như vậy, thông qua các văn bản trên, có
thể thấy những nội dung cơ bản trong bảo
đảm quyền văn hóa của người DTTS nước ta
rất tiệm cận với các quyền văn hóa được quy
định trong công ước quốc tế4, cụ thể là:
- Bảo đảm quyền được tham gia vào các
hoạt động văn hóa, bảo tồn và giữ gìn, phát
huy bản sắc văn hóa riêng;
- Quyền dùng tiếng nói, chữ viết của dân
tộc mình;
- Quyền được học tập, nghiên cứu khoa
học, sáng tạo nghệ thuật;
- Quyền tiếp cận và thụ hưởng các giá trị
văn hóa.
hội trong Nhận định chung 21 cũng đã khẳng
định: DTTS, cũng như những người thuộc
DTTS, không chỉ có quyền có bản sắc riêng của
họ mà còn có quyền phát triển trong mọi lĩnh
vực của đời sống văn hóa. Bất kỳ chương trình
nào hướng tới thúc đẩy sự hội nhập mang tính
xây dựng của các dân tộc thiểu số và những
người thuộc dân tộc thiểu số vào xã hội chung
của một quốc gia thành viên cần dựa trên sự
hòa nhập, tham gia và không phân biệt đối xử,
nhằm bảo tồn bản sắc đặc trưng của các văn
hóa thiểu số.
Như vậy, các quy định bảo đảm quyền văn
hóa của các DTTS trong các Công ước quốc tế
đã thể hiện được sự quan tâm đến việc thúc
đẩy thực hiện quyền con người của người
DTTS, đồng thời cũng chú ý đến những đặc
điểm riêng của DTTS từng quốc gia để khuyến
nghị các quốc gia xây dựng chính sách phù
hợp để đảm bảo quyền văn hóa DTTS quốc gia
mình.
1.3. Quyền văn hóa của dân tộc thiểu số
trong pháp luật Việt Nam
Việc coi trọng, bảo vệ, phát huy các giá
trị văn hóa các DTTS gồm nền văn học, nghệ
thuật, tiếng nói, chữ viết, trang phục, lễ hội
truyền thống... được Đảng Cộng sản Việt Nam
khẳng định tại Cương lĩnh Xây dựng đất nước
thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung,
phát triển năm 2011). Sau đó là Nghị quyết
Trung ương 5 khóa VIII của Đảng khẳng định:
“Di sản văn hóa là tài sản vô giá, gắn kết cộng
đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc dân tộc, cơ
sở để sáng tạo những giá trị mới và giao lưu
văn hóa”. Mục tiêu: “Xây dựng nền văn hóa
và con người Việt Nam phát triển toàn diện,
hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh
thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học”
và “Xây dựng văn hoá trong chính trị và kinh
tế... vì sự phát triển bền vững của đất nước,
góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” được
Đại hội XII của Đảng đề ra, tiếp tục thể hiện
quan điểm của Đảng về xây dựng văn hóa, con
người Việt Nam đáp ứng yêu cầu hội nhập.
Đề án “Bảo tồn, phát triển văn hóa các dân
tộc thiểu số Việt Nam đến năm 2020” đến nay
đã được Chính phủ triển khai sâu rộng, trong
đó tập trung ưu tiên phát triển văn hóa các dân
tộc thiểu số rất ít người, các dân tộc không có
điều kiện tự bảo vệ và phát huy di sản văn hóa
của dân tộc mình. Các Đề án triển khai theo
từng mảng quản lý được Bộ Văn hóa, Thể thao
và Du lịch, Bộ Giáo dục và Đào tạo thực hiện
để gìn giữ, phát huy nhiều truyền thống văn
hóa tốt đẹp, nhiều nghi lễ đặc sắc, nhiều lễ hội,
dân ca, dân vũ, trang phục truyền thống, nhiều
trò chơi dân gian của các DTTS, hỗ trợ tiếp cận
với các phương tiện phát thanh, truyền hình
để từng bước cải thiện, nâng cao đời sống văn
hóa tinh thần. Các chương trình phát thanh,
truyền hình bằng cả tiếng Việt và 26 thứ tiếng
dân tộc được phát sóng mở rộng tới các bản
làng xa xôi. Công tác giáo dục và đào tạo, nâng
cao dân trí ở vùng có đông người DTTS sinh
sống cũng được quan tâm đẩy mạnh và đạt
được nhiều thành tựu quan trọng. Hệ thống
các trường trung học chuyên nghiệp, cao
đẳng, trường dạy nghề; các loại hình trường
nội trú, bán trú, dự bị đại học dân tộc tại vùng
có đông DTTS đều được đầu tư xây dựng. Từ
Điều 42 Hiến pháp năm 2013 cũng quy
định: “Công dân có quyền xác định dân tộc
của mình, sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ, lựa chọn
ngôn ngữ giao tiếp”. Trước đó, Điều 7 Luật
Giáo dục năm 2005 ghi rõ: “Nhà nước tạo điều
kiện để người dân tộc thiểu số được học tiếng
nói, chữ viết của dân tộc mình”. Các quy định năm 2012, 100% xã đã đạt chuẩn phổ cập tiểu
này bảo đảm cho các DTTS có quyền tự do
quyết định vị thế xuất thân cũng như thể hiện 4ꢀ Nguyễn Đăng Dung (2015), tlđd
Số Chuyên đề 01 - 2021
Khoa học Kiểm sát 91
BẢO ĐẢM QUYỀN VĂN HÓA CỦA CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ:...
học, nhiều nơi đã đạt chuẩn phổ cập trung học
Tuy nhiên, trong sự thay đổi nhanh chóng
cơ sở, 95% trẻ em DTTS được đến trường5. Từ của đời sống kinh tế, hội nhập quốc tế, các yếu
năm 2008, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã hợp tác tố văn hóa đặc trưng của các DTTS ở vùng này
đang có những biến chuyển mạnh mẽ. Thực
trạng đáng báo động của văn hóa các dân tộc
Tây Bắc đó là nguy cơ bị hòa tan, hòa nhập văn
hóa các dân tộc với nhau, nhất là các dân tộc
rất ít người hiện đang có nguy cơ suy giảm
dân số. Cùng với đó, lớp thanh niên trẻ cũng
đang được tiếp cận với đời sống hiện đại với
rất nhiều giá trị văn hóa khác biệt.
với UNICEF thí điểm thực hiện giáo dục song
ngữ trên cơ sở tiếng mẹ đẻ nhằm bảo tồn, phát
huy ngôn ngữ DTTS.
Đây là những kết quả quan trọng khẳng
định quyền bảo tồn văn hóa riêng về phong
tục, tập quán, trang phục, tín ngưỡng, ngôn
ngữ… cũng như hưởng thụ các giá trị văn hóa
chung của các DTTS ở nước ta. Đặc biệt, từ
năm 2009, Thủ tướng Chính phủ quyết định
lấy ngày 19/4 là ngày Văn hóa các dân tộc Việt
Nam nhằm tôn vinh, giữ gìn bản sắc văn hóa
các dân tộc Việt Nam. Thành tựu trong việc
đảm bảo quyền phát triển và phát huy văn hóa
các DTTS là những minh chứng rõ ràng, cụ thể
nhất về thúc đẩy quyền tộc người nói riêng và
quyền con người nói chung tại Việt Nam.
2.2. Thực tiễn bảo đảm quyền văn hóa của
các dân tộc thiểu số tại một số tỉnh Tây Bắc
Trên cơ sở quan điểm chỉ đạo của Đảng về
bảo tồn, phát huy di sản văn hóa các tộc người,
thực hiện Chiến lược phát triển văn hóa giai
đoạn 2020 và giai đoạn 2021-2025, các tỉnh Tây
Bắc đã đẩy mạnh thực hiện nhiệm vụ bảo đảm
quyền văn hóa của các DTTS, cụ thể như sau:
2. Bảo đảm quyền văn hóa của các dân tộc
thiểu số tại một số các tỉnh khu vực Tây Bắc
Bộ
2.1. Khái quát văn hóa các dân tộc thiểu số
khu vực Tây Bắc
Tây Bắc Bộ là một trong những khu vực
đông người DTTS sinh sống nhất của nước
ta, với hơn 20 dân tộc cùng sinh sống, trong
đó có những DTTS rất ít người. Chính vì vậy,
văn hóa các DTTS ở vùng này rất đa dạng và
phong phú.
Một là, điều tra toàn diện, nghiên cứu, sưu
tầm, bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử
- văn hóa và văn hóa phi vật thể; các loại hình
nghệ thuật cổ truyền đặc sắc, văn hóa dân gian
của từng địa phương, từng vùng văn hóa, từng
vùng dân tộc; nghề thủ công truyền thống, lễ
hội tiêu biểu, kho tàng Hán Nôm. Đến năm
2015, Tây Bắc đã có 7 di sản văn hóa phi vật
thể quốc gia8. Bên cạnh đó, nhiều đề tài nghiên
cứu khoa học các cấp đã được triển khai để bảo
tồn, phát triển văn hóa các DTTS.
Việc sưu tầm, phát huy các sản phẩm văn
hóa truyền thống của các DTTS được kết hợp
hài hòa với phát triển kinh tế, du lịch bền vững
tại Tây Bắc. Mô hình du lịch sinh thái, du lịch
văn hóa được mở rộng với các sản phẩm du
lịch độc đáo, đặc trưng, các hoạt động du lịch
mạo hiểm, chương trình du lịch liên kết giữa
các tỉnh Tây Bắc… đều được đánh giá cao.
Các tỉnh trong vùng cũng đã và đang tạo nên
thương hiệu cho nhiều địa danh của miền núi
phía Bắc.
Theo nhiều nghiên cứu trong và ngoài
nước, ở khu vực Đông Nam Á, văn hóa đặc
trưng của nhiều dân tộc đã bị hòa quyện với
các tôn giáo, các học thuyết chính trị - xã hội,
trong khi đó văn hóa các DTTS Tây Bắc ở nước
ta vẫn giàu tính chất riêng, tính đặc trưng chưa
bị ảnh hưởng của những yếu tố này6. Đặc trưng
của văn hóa các DTTS Tây Bắc là văn hóa dân
gian, văn hóa của người lao động sáng tạo gắn
liền với các hoạt động sản xuất, đời sống xã hội
của người dân. Nhiều yếu tố văn hóa xuất phát
từ thời xa xưa nên trong phương thức thể hiện
còn có những biểu hiện mê tín, chưa tiến bộ,
dễ che mất đi giá trị của những yếu tố văn hóa
tươi đẹp riêng có7.
Hai là, tổ chức điều tra, sưu tầm, xây dựng
8ꢀ Sơn La có 2 di sản: Lễ Hết Chá của người Thái, xã
Đông Sang, huyện Mộc Châu và Nghệ thuật Xòe
Thái tỉnh Sơn La; Điện Biên có 3 di sản: Lễ Kin pang
5ꢀ Nguyễn Thị Song Hà (2016), Đảm bảo quyền cơ bản then của người Thái trắng (thị xã Mường Lay), Tết
của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí Nào pê chầu của người Mông đen (xã Mường Đăng,
Khoa học xã hội Việt Nam số 4 (101), 2016.
huyện Mường Ẳng), Lễ hội Đền Hoàng Công Chất
6ꢀ Tô Ngọc Thanh (2008), Giữ gìn và phát triển di sản (xã Noong Hẹt, huyện Điện Biên); Lai Châu có 1 di
văn hóa của các dân tộc Tây Bắc, Báo Nhân dân điện tử sản: Nghệ thuật Xòe Thái (tỉnh Lai Châu); Yên Bái
số 9/2008.
có 1 di sản: Nghệ thuật Xòe Thái (Mường Lò, thị xã
Nghĩa Lộ).
7ꢀ Nguyễn Thị Song Hà (2016), tlđd
92 Khoa học Kiểm sát
Số Chuyên đề 01 - 2021
MA THỊ THANH HIẾU
ngân hàng dữ liệu về văn hóa vật thể và văn tộc ở vùng ven đô thị, ven đường giao thông
hóa phi vật thể tiêu biểu như lễ hội, nghi lễ, lại có nguy cơ “Kinh hóa”. Người Hà Nhì ở Y
tập quán, luật tục. Hoạt động này đã đạt được Tý (Lào Cai), Mường Tè (Lai Châu) bỏ trang
nhiều kết quả như: Tỉnh Lai Châu đã sưu tầm phục truyền thống của dân tộc mình và mặc
trang phục của người Hà Nhì - Trung Quốc sản
xuất bằng vải công nghiệp. Tương tự như vậy,
người Mông ở khu vực Tây Bắc cũng bỏ trang
phục sản xuất thủ công để mua trang phục mà
nguyên liệu được sản xuất bằng phương pháp
công nghiệp của Trung Quốc. Sự mai một về
bản sắc văn hóa tộc người còn phản ánh ở số
nghệ nhân giỏi về âm nhạc truyền thống đã
mất đi, lớp trẻ rất ít biết sử dụng nhạc cụ của
cha ông để lại, nhiều thanh niên không thuộc
một bài, một làn điệu dân ca9.
Nguyên nhân đầu tiên của sự mai một văn
hóa truyền thống trong các tộc người là tác
động của xu hướng toàn cầu hóa, giao lưu văn
hóa diễn ra mạnh mẽ. Mặt khác, một bộ phận
giới trẻ còn thiếu tự tin, thiếu tự hào về bản sắc
văn hóa dân tộc mình. Họ quan niệm mình nói
tiếng DTTS, mặc trang phục truyền thống của
dân tộc mình là lạc hậu. Thậm chí, có người
còn muốn “Kinh hóa”, chỉ đến khi muốn nhận
các chế độ ưu đãi về học tập, việc làm thì mới
tự nhận mình là dân tộc thiểu số10.
Hai là, một số chính sách, chủ trương bảo
tồn, phát huy văn hóa các DTTS chưa được
tiến hành đồng bộ, triệt để, chưa nhận được
sự quan tâm đúng mức của lãnh đạo các địa
phương. Tuy các cấp ủy, chính quyền đã có
nhận thức đúng đắn về vai trò của việc bảo
tồn, phát triển văn hóa truyền thống các dân
tộc nhưng một bộ phận nhân dân và các cấp
ủy, chính quyền còn chưa có nhận thức đầy
đủ, dẫn đến tình trạng mức độ quan tâm còn
thấp, hiệu quả chưa cao. Trong đó, công tác
tuyên truyền trong nhân dân, đặc biệt là đối
với đồng bào DTTS về bảo tồn di sản văn hóa
chưa được chú trọng. Một số nội dung cần bảo
tồn gấp như ngôn ngữ, tri thức bản địa, luật
tục của các dân tộc chưa được quan tâm toàn
diện, dẫn đến hiệu quả bảo tồn còn thấp. Khảo
sát của một số nhà nghiên cứu tại các vùng
người Lào, người Khơ Mú ở Pa Thơm, Mường
Lói, Phu Luông (huyện Điện Biên, tỉnh Điện
Biên), vùng người Mông (Phình Sáng, Tuần
Giáo, Điện Biên); vùng người Thái ở Chiềng
Mai (Mai Sơn, Sơn La) hay vùng người Giáy
ở xã San Thàng (thành phố Lai Châu, tỉnh Lai
trên 31 nghìn hiện vật, trong đó có gần 1.900
hiện vật văn hóa dân tộc; kiểm kê lập danh
mục di sản văn hóa phi vật thể 13 dân tộc cư
trú thành cộng đồng; phối hợp tổ chức mở
được 13 lớp truyền dạy văn hóa phi vật thể các
dân tộc. Sưu tầm, bảo tồn tri thức dân gian của
hai dân tộc Dao và Hà Nhì; 6 làn điệu dân ca,
dân vũ của các dân tộc: Thái, Si La, Lự, Mông,
Hà Nhì, Dao; phục dựng 16 lễ hội của các dân
tộc, đồng thời hằng năm duy trì tổ chức 40 lễ,
lễ hội. 05 lễ hội vùng Tây Bắc được phục dựng,
bảo tồn cấp quốc gia.
Luật tục truyền thống của các DTTS Thái,
Mường, Mông, Dao… được sưu tầm, nghiên
cứu rộng rãi, nhiều quy định luật tục tiến bộ
được chuyển hóa vào Quy ước bảo vệ rừng,
Quy chế dân chủ cơ sở, hoạt động hòa giải
thôn bản, góp phần tích cực vào hoạt động bảo
vệ tài nguyên thiên nhiên, môi trường, quản lý
cộng đồng và giữ an ninh thôn bản vùng biên
giới.
Các chương trình biểu diễn nghệ thuật, các
hội thi, hội diễn, liên hoan nghệ thuật quần
chúng được tổ chức thường xuyên, hiệu quả.
Hầu hết các địa phương trong tỉnh duy trì tốt
việc tổ chức ngày hội văn hóa - thể thao các dân
tộc trong các dịp lễ, tết. Ở Điện Biên, các sắc
màu văn hóa tộc người cũng được chú trọng
khai thác và phát triển trong các chương trình
biểu diễn nghệ thuật quần chúng và đỉnh cao
là Lễ hội Hoa ban, bắt đầu tổ chức thường niên
từ tháng 3/2016 tại thành phố Điện Biên Phủ.
2.3. Một số hạn chế và nguyên nhân trong
bảo đảm quyền văn hóa của các dân tộc thiểu
số khu vực Tây Bắc
Bên cạnh những kết quả đáng khích lệ
nêu trên, việc bảo đảm quyền văn hóa của các
DTTS khu vực Tây Bắc cũng còn tồn tại nhiều
hạn chế, bất cập. Có thể kể đến là:
Một là, việc bảo tồn, phát huy văn hóa các
DTTS không được tiến hành đồng đều giữa
các dân tộc, giữa các tỉnh trong khu vực. Các
giá trị văn hóa đang bị mai một, đồng hóa
nghiêm trọng trong nhiều cộng đồng DTTS,
nhất là nhóm dân tộc ít người và rất ít người.
Ví dụ: Các dân tộc ít người nhóm ngôn ngữ
Môn - Khơ me như: Kháng, Mảng, Khơ Mú…
đang có nguy cơ bị “Thái hóa”. Các dân tộc ở
vùng biên giới với Trung Quốc lại có nguy cơ
9ꢀ Nguyễn Thị Thu Hoài, (2020), tlđd.
10ꢀ Trần Hữu Sơn (2014), Bảo tồn văn hóa truyền thống
vùng Tây Bắc: Tôn trọng tính đa dạng văn hóa, Tạp chí
bị “Hán hóa”, “Choang hóa”… Còn các dân Văn hóa số 7/2014.
Số Chuyên đề 01 - 2021
Khoa học Kiểm sát 93
BẢO ĐẢM QUYỀN VĂN HÓA CỦA CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ:...
Châu) cho thấy chính người dân cũng không tỉnh vùng Tây Bắc, tác giả nhận thấy việc
nắm được lịch sử tộc người, thực hành được bảo đảm quyền văn hóa của các DTTS đã có
văn hóa tộc người truyền thống như trước11.
những kết quả đáng ghi nhận. Thông qua việc
bảo tồn, xây dựng lại nhiều lễ hội văn hóa,
sưu tầm và nghiên cứu luật tục; nghiên cứu
vận dụng các phong tục, tập quán, luật tục
tiến bộ vào đời sống, phát huy vản sắc văn
hóa lồng ghép với du lịch góp phần phát triển
kinh tế các địa phương đã làm thay đổi được
phần nào đời sống, xã hội của người dân –
những chủ thể văn hóa. Tuy nhiên, cũng còn
không ít những hạn chế, bất cập trong việc
bảo đảm quyền văn hóa của người DTTS dẫn
tới quyền văn hóa của nhiều DTTS chưa được
bình đẳng, chưa phát triển hài hòa và thực sự
mang lại sức mạnh nội sinh cho sự phát triển
của địa phương. Trong chiến lược phát triển
vùng Tây Bắc cũng như các địa phương trong
thời gian tới, rất cần giải quyết hài hòa mối
quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, bảo
tồn và phát huy văn hóa truyền thống của các
DTTS vùng Tây Bắc./.
Ba là, người dân chưa thực sự được hưởng
lợi từ các quyền văn hóa của dân tộc mình,
thiếu sự hỗ trợ từ nhiều phía cũng như sự nỗ
lực của bản thân cộng đồng.
Một số dự án phát triển kinh tế - xã hội
vùng Tây Bắc còn đang rất thiệt thòi do chưa
có sự tham gia, hỗ trợ từ các nhà quản lý, các
chuyên gia, các chủ dự án và cộng đồng. Bản
thân người dân chưa nhìn thấy những lợi ích
từ việc sử dụng văn hóa như một công cụ phát
triển, nên thường thiệt thòi trong các dự án,
khiến bản sắc văn hóa ngày càng mai một.
Những nhận thức của người DTTS, nhất là lớp
trẻ về văn hóa của dân tộc mình, giá trị của văn
hóa tộc người trong phát triển kinh tế - xã hội
chưa toàn diện.
2.4. Một số giải pháp
Những thực trạng nêu trên đặt ra yêu cầu
về những giải pháp mang tính đồng bộ, đó là:
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Cộng đồng các DTTS cần giáo dục tiếng
nói, chữ viết của dân tộc mình cho các thế hệ
sau. Đưa tiếng dân tộc thiểu số vào chương
trình giáo dục của nhiều địa phương có đông
người DTTS sinh sống.
- Chấp nhận đa dạng văn hóa nhưng cần có
phương thức bảo tồn ngôn ngữ, văn hóa của
dân tộc mình trong dòng chảy chung của sự
phát triển, giao lưu văn hóa thế giới.
- Bảo vệ môi trường văn hóa của các DTTS
vùng Tây Bắc: Người Tây Bắc có câu: “Thái
ăn theo nước, Xá ăn theo lửa và Mông ăn theo
sương mù”, câu nói này đã thể hiện nguồn
1. Nguyễn Thị Song Hà (2016), Đảm bảo quyền cơ
bản của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam hiện nay, Tạp
chí Khoa học xã hội Việt Nam số 4 (101), 2016.
2. Phạm Tuấn Khải (2010), Quyền văn hóa –
Chế định pháp lý quan trọng trong hệ thống pháp
luật Việt Nam, Cổng thông tin điện tử Chính phủ.
3. Nguyễn Đăng Dung (2015), Quyền con người
và việc bảo vệ, bảo đảm thực hiện quyền con người theo
Hiến pháp năm 2013, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp
số 11(291), tháng 6/2015
4. Nguyễn Thị Hồng Yến, Mạc Thị Hoài Thương
(2019), Bảo đảm quyền văn hóa của người dân tộc thiểu
số tại Việt Nam – thực trạng và kiến nghị, Tạp chí Ng-
gốc nảy sinh văn hóa tộc người từ chính môi hiên cứu Lập pháp số 20 (396), tháng 10/2019.
trường tự nhiên mà họ sinh sống. Để lưu giữ
các giá trị văn hóa truyền thống, rất cần có một
không gian sinh thái tương đồng cho người
dân sinh hoạt, thực hành tri thức bản địa.
5. Công ước quốc tế về quyền dân sự và chính
trị (ICCPR).
6. Công ước về các Quyền kinh tế, văn hóa và
xã hội năm 1966 (ICESCR).
7. Tuyên ngôn thế giới về Quyền con người năm
- Kết hợp mô hình bảo tồn, phát huy văn
hóa truyền thống với các mô hình phát triển
kinh tế - xã hội bền vững ở vùng DTTS Tây
Bắc, cùng với sự liên kết các tỉnh khu vực Tây
Bắc trong một khối phát triển chung.
- Lãnh đạo các địa phương cũng cần học hỏi
kinh nghiệm lẫn nhau, xây dựng các chương
trình văn hóa tránh sự trùng lặp, tạo thành bản
sắc riêng của từng vùng, từng dân tộc.
1948 (UDHR).
8. Tuyên ngôn của Đại hội đồng Liên hợp quốc
năm 2007 về quyền của các dân tộc bản địa.
9. Tô Ngọc Thanh (2008), Giữ gìn và phát triển
di sản văn hóa của các dân tộc Tây Bắc, Báo Nhân dân
điện tử số 9/2008.
10. Trần Hữu Sơn (2014), Bảo tồn văn hóa truyền
thống vùng Tây Bắc: Tôn trọng tính đa dạng văn hóa,
Tạp chí Văn hóa số 7/2014.
11. Nguyễn Thị Thu Hoài, (2020), Bảo tồn và phát
huy di sản văn hóa tộc người thiểu số vùng Tây Bắc hiện
nay, Tạp chí Lý luận chính trị số 4/2020.
Tóm lại, qua nghiên cứu thực tế một số
11ꢀ Nguyễn Thị Thu Hoài, (2020), tlđd
94 Khoa học Kiểm sát
Số Chuyên đề 01 - 2021
6 trang
13520
Free
Bạn đang xem tài liệu "Bảo đảm quyền văn hóa của các dân tộc thiểu số: Thực tiễn một số tỉnh Tây Bắc", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- bao_dam_quyen_van_hoa_cua_cac_dan_toc_thieu_so_thuc_tien_mot.pdf
