Điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế theo quy định của PICC, CISG và pháp luật Việt Nam

ĐIỀU KHOẢN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP TRONG HỢP ĐỒNG...

MUA BÁN HÀNG HOÁ QUỐC TẾ THEO QUY ĐỊNH CỦA PICC, CISG

VÀ PHÁP LUẬT VIỆT NAM

ĐỖ HỒNG QUYÊN*

Điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán quốc tế là một loại điều

khoản đặc biệt được các bên thỏa thuận để làm cơ sở giải quyết tranh chấp trong quá trình

thực hiện hợp đồng. Do đó, nó chỉ điều chỉnh quyền và nghĩa vụ của chủ thể hợp đồng khi

có tranh chấp xảy ra. Nói cách khác, điều khoản giải quyết tranh chấp sẽ không có ý nghĩa

gì đối với các bên nếu không có tranh chấp xảy ra trong quá trình thực hiện hợp đồng.

Từ khoá: Hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế, điều khoản hợp đồng, điều khoản giải

quyết tranh chấp.

Ngày nhận bài: 24/9/2020; Biên tập xong: 25/9/2020; Duyệt đăng: 25/9/2020

Dispute resolution clause in international sales contracts is a special kind

of provision set out by the parties to serve as a basis for resolving disputes in the

peformance of contract. Therefore, it only regulates the rights and obligations of the

contract holder when disputing. In case of no dispute in performance of contract,

dispute resolution clause will be meaningless to the parties.

Keywords: International sales contracts, contract clauses, dispute resolution clause.

rong bối cảnh hiện nay, Việt Bộ nguyên tắc này có một ý nghĩa quan trọng

Nam đang hội nhập quốc tế trong lĩnh vực thương mại quốc tế. Nội

T_{ngày càng sâu rộng, việc tìm}dung của tài liệu này được coi là tổng hợp

các nguyên tắc điều chỉnh hợp đồng trong

thương mại quốc tế; theo đó, việc áp dụng

các nguyên tắc này là áp dụng các nguyên

tắc chung của pháp luật (Lex mercatoria)¹.

Bộ nguyên tắc còn có ý nghĩa trong việc giải

thích pháp luật quốc gia, pháp luật quốc tế,

đồng thời được coi là khuôn mẫu cho những

nhà làm luật quốc gia và quốc tế trong lĩnh

vực thương mại quốc tế.²

hiểu thói quen trong giao dịch thương

mại quốc tế, pháp luật quốc tế về thương

mại nói chung cũng như tìm hiểu vấn đề

giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua

bán hàng hóa quốc tế (HĐMBHHQT) nói

riêng là hết sức cần thiết. Bài viết đề cập

tới một số vấn đề pháp lý cơ bản liên

quan tới điều khoản giải quyết tranh chấp

trong HĐMBHHQT được ghi nhận trong

hai tài liệu là “Bộ nguyên tắc UNIDROIT

về hợp đồng thương mại quốc tế” (PICC)

và “Công ước Viên 1980 của Liên hợp

quốc về Hợp đồng mua bán hàng hóa

quốc tế” (CISG).

Thứ hai, về Công ước Viên 1980 của

Liên hợp quốc về hợp đồng thương mại

quốc tế (CISG). Đây là một điều ước quốc

* Thạc sĩ, Trường Đại học Thương mại

¹ꢀ Xem: Bộ nguyên tắc UNIDROIT, phiên bản 2004,

trang 35

Thứ nhất, về Bộ nguyên tắc UNIDROIT.

Mặcdùkhôngphảilàđiềuướcquốctếnhưng

2ꢀ

Xem: Bộ nguyên tắc UNIDROIT, phiên bản 2004,

trang 39

136 Khoa học Kiểm sát

Số chuyên đề 03 - 2020

ĐỖ HỒNG QUYÊN

tế quan trọng, hiện đang điều chỉnh các tắc tự do hợp đồng (freedom of contract)

là nguyên tắc đầu tiên¹.

giao dịch chiếm khoảng 80% thương mại

hàng hóa trên thế giới. Việc tìm hiểu điều

khoản giải quyết tranh chấp trong Công

ước này cũng rất hữu ích cho các doanh

nghiệp Việt Nam trong bối cảnh mở rộng

giao lưu thương mại quốc tế ngày nay.

Với tên gọi của Điều 1.1 là “tự do hợp

đồng” (freedom of contract) thể hiện trong

PICC, đây được xem như nguyên tắc cơ

bản làm nền tảng cho những nội dung

khác trong hợp đồng. Theo đó, người

kinh doanh thương mại quốc tế có quyền

tự do chọn đối tác mà họ sẽ cung cấp hàng

hoá, dịch vụ; đồng thời có quyền tự do

thoả thuận các điều khoản khác của giao

dịch... Điều đó có nghĩa là các bên trong

hợp đồng được tự do lựa chọn việc tham

gia hợp đồng, lựa chọn đối tác, thống nhất

nội dung, thoả thuận những điều khoản

chung và những điều khoản đặc thù đối

với hợp đồng, trong đó có điều khoản giải

quyết tranh chấp.

1. Nguyên tắc tạo lập điều khoản giải

quyết tranh chấp trong hợp đồng mua

bán hàng hóa quốc tế

1.1. Nguyên tắc tự do thỏa thuận

Nguyên tắc cơ bản để tạo lập điều khoản

giải quyết tranh chấp trong HĐMBHHQT

là nguyên tắc tự do thỏa thuận. Theo đó,

các bên chủ thể có quyền tự do thỏa thuận

về những vấn đề pháp lý trong việc giải

quyết tranh chấp liên quan tới hợp đồng.

Về mặt lý luận, nội dung hợp đồng được

hiểu là tổng thể những điều khoản do các

bên chủ thể thỏa thuận, các điều khoản này

ràng buộc quyền và nghĩa vụ của các chủ

thể trong việc thực hiện hợp đồng. Vì vậy,

với tư cách là điều khoản của hợp đồng,

điều khoản giải quyết tranh chấp sẽ phải

tuân thủ nguyên tắc tự do thỏa thuận của

các bên.

Thứ hai, Công ước Viên năm 1980

về hợp đồng mua bán hàng hoá quốc

tế (CISG). Công ước này được xem là

một trong những văn bản pháp lý quốc

tế thành công nhất góp phần thúc đẩy

thương mại quốc tế trong bối cảnh hiện

nay. Công ước được ký ngày 11/04/1980,

có hiệu lực thi hành ngày 01/01/1988, hiện

có 93 thành viên². Việt Nam là thành viên

thứ 84 của Công ước và bị ràng buộc bởi

Công ước từ ngày 01/01/2017.

Nội dung của nguyên tắc tự do thỏa

thuận được thể hiện trong PICC và CISG

như sau:

CISG được xây dựng thành bốn phần,

gồm 101 Điều khoản với các nội dung

chính là: Tiêu chí xác định hợp đồng

MBHHQT; Phạm vi áp dụng CISG; Giao

kết hợp đồng MBHHQT; Nghĩa vụ của

bên bán và bên mua; Các biện pháp khắc

phục vi phạm hợp đồng MBHHQT. Mặc

Thứ nhất, nguyên tắc tự do hợp đồng

được đề cập trong Bộ nguyên tắc của

UNIDROIT về hợp đồng thương mại

quốc tế (PICC). Phiên bản đầu tiên của

PICC được ban hành vào năm 1994. Để

thích ứng với sự thay đổi và phát triển của

thương mại quốc tế, cho đến nay, PICC đã

được sửa đổi bổ sung 3 lần vào các năm

2004, 2010 và 2016. Điểm đáng lưu ý là

trong các lần sửa đổi bổ sung sau này, tất

1ꢀ

Xem Điều 1.1

²ꢀ Xem: Công ước Viên Liên hiệp quốc về

hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế.

cả các phiên bản của PICC đều đặt nguyên vi.m.wikipedia.org (Truy cập ngày 12/09/2020)

Số chuyên đề 03 - 2020

Khoa học Kiểm sát 137

ĐIỀU KHOẢN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP TRONG HỢP ĐỒNG...

dù CISG không xây dựng một điều khoản định về điều khoản của hợp đồng nói

cụ thể “Freedom of contract” như PICC chung. Theo PICC và CISG thì hợp đồng

nhưng rất nhiều điều khoản của CISG, được thể hiện dưới bất cứ hình thức nào

đặc biệt từ Điều 14 đến Điều 24, đều thể cũng đều có giá trị pháp lý.

hiện nguyên tắc tự do thỏa thuận.

PICC quy định nội dung này tại Điều

Nội dung Phần II về ký kết hợp đồng

đã thể hiện khá rõ nét về nguyên tắc tự

do hợp đồng. Theo đó, CISG quy định:

Hợp đồng chỉ được coi như đã được ký

kết khi cả hai bên chủ thể đều biết đầy đủ,

chính xác nội dung chào hàng và muốn

tự ràng buộc vào những điều khoản của

chào hàng (Điều 14). Theo Điều 17 của

CISG, chào hàng - dù là cố định, sẽ mất

hiệu lực khi người chào hàng nhận được

thông báo về việc từ chối chào hàng (Điều

17). Điều 18 của CISG quy định chấp nhận

chào hàng có hiệu lực từ khi người chào

hàng nhận được chấp thuận (Điều 18(2)).

1.2 về hình thức hợp đồng; theo đó, hợp

đồng không bắt buộc phải tuân theo các

điều kiện về hình thức hợp đồng. “Chúng

có thể được chứng minh bằng bất kỳ cách

thức nào, kể cả bằng nhân chứng” (Điều

1.2, PICC, phiên bản 2004). Với nội dung

quy định tại Điều 1.2 của PICC, có thể

hiểu hình thức hợp đồng không cần phải

thể hiện dưới một dạng vật chất cụ thể.

Trong bối cảnh truyền thông hiện đại phát

triển nhanh chóng, các hình thức kết nối

để tiến hành các giao dịch trong thương

mại quốc tế như điện thoại, fax, thư điện

3

1

tử, internet… đều được chấp nhận .

Với những quy định của PICC và CISG

trên đây, có thể thấy trong cả hai tài liệu này,

hợp đồng chỉ có giá trị pháp lý ràng buộc

các bên khi các bên chủ thể của hợp đồng

biết rõ ràng và cụ thể về nội dung hợp đồng

và các bên tự nguyện ràng buộc quyền và

nghĩa vụ được xác lập từ hợp đồng đó.

CISG quy định hình thức của hợp đồng

tại Điều 11, theo đó, hợp đồng mua bán

không cần phải được ký kết hoặc xác nhận

bằng văn bản hay phải tuân thủ một yêu

cầu nào khác về hình thức hợp đồng. Hợp

đồng có thể được chứng minh bằng mọi

cách kể cả bằng những lời khai của nhân

chứng (Điều 11, CISG). Theo tinh thần của

CISG thì điện báo và telex cũng được coi là

hình thức văn bản (Điều 13, CISG).

1.2. Nguyên tắc hình thức điều khoản

giải quyết tranh chấp được thể hiện dưới

hình thức văn bản

Với quan điểm về hình thức hợp pháp

của HĐMBHHQT như đã đề cập trên đây

của PICC và CISG, có thể hiểu, hợp đồng

có thể được coi là hợp pháp dưới mọi hình

thức. Điều đó cũng có nghĩa là mọi điều

khoản của hợp đồng đều được coi là hợp

pháp dưới mọi hình thức, trong đó bao

gồm điều khoản giải quyết tranh chấp.

Tuy nhiên, việc quy định điều khoản giải

Hình thức điều khoản giải quyết tranh

chấp là dạng vật chất chứa đựng sự thỏa

thuận của các chủ thể của hợp đồng liên

quan tới việc giải quyết bất đồng, mâu

thuẫn hoặc xung đột lợi ích giữa các bên

chủ thể của hợp đồng.

Như đã đề cập trên đây, điều khoản

giải quyết tranh chấp là một loại điều

khoản của hợp đồng. Do đó, loại điều

khoản này cần phải tuân thủ những quy ³ꢀ Xem: Bình luận Điều 1.2, PICC 2004

138 Khoa học Kiểm sát

Số chuyên đề 03 - 2020

ĐỖ HỒNG QUYÊN

quyết tranh chấp trong HĐMBHHQT và tranh chấp HĐMBHHQT nói riêng, các

được thể hiện dưới mọi hình thức có thể phương thức như thương lượng, trung

gian hòa giải và xét xử (bao gồm xét xử

tạo ra những khó khăn trên thực tiễn áp

dụng quy định này vì trong nhiều trường

hợp, pháp luật quy định điều khoản giải

trước trọng tài và xét xử trước tòa án)⁶

3

thường được sử dụng.

quyết tranh chấp phải được thể hiện dưới

Thứ nhất, phương thức thương lượng.

Thương lượng là phương thức giải quyết

tranh chấp thường được các bên hợp đồng

thoả thuận lựa chọn để giải quyết tranh

chấp trong giai đoạn đầu tiên của quá

trình giải quyết tranh chấp. Theo đó, các

bên tranh chấp sẽ gặp nhau để trao đổi và

thể hiện nguyện vọng của mình liên quan

tới tranh chấp. Trong phương thức này,

chỉ có các bên tranh chấp tham gia giải

quyết tranh chấp mà không có bên thứ

ba. Trong quá trình thương lượng, các bên

không phải chịu sự ràng buộc vào phán

quyết nào. Kết quả của sự thương lượng

sẽ do các bên tự nguyện thực hiện. Nói

cách khác, kết quả thương lượng sẽ hoàn

toàn phụ thuộc vào sự tự nguyện của các

bên tranh chấp mà không có bất kỳ cơ chế

pháp lý nào để cưỡng chế thi hành. Nếu

các bên thỏa mãn yêu cầu của mình trong

quá trình thương lượng thì việc giải quyết

tranh chấp coi như được chấm dứt.

4

1

hình thức viết mới có giá trị pháp lý. Ví

dụ như tại khoản 1, Điều II Công ước

New York (1958) về Công nhận và cho thi

hành phán quyết của trọng tài nước ngoài

(được thông qua ngày 10/6/1958 tại New

York); khoản 2, Điều 7 Luật mẫu trọng tài

5

2

thương mại quốc tế cũng như trong quy

định pháp luật Việt Nam tại khoản 2, Điều

16, Luật trọng tài thương mại (2010) được

Quốc hội Khóa XII, kỳ họp thứ 7 thông

qua ngày 17/06/2010.

2. Nội dung cơ bản của điều khoản

giải quyết tranh chấp

Với chức năng giải quyết tranh chấp nên

nội dung của điều khoản giải quyết tranh

chấp bao gồm tất cả những vấn đề liên

quan tới giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên,

với thực tiễn pháp lý, nội dung cơ bản của

điều khoản giải quyết thường bao gồm vấn

đề như: Phương thức giải quyết tranh chấp,

luật áp dụng và điều khoản đặc biệt…

Thứ hai, phương thức trung gian hòa

giải. Trong trường hợp tranh chấp không

thể thực hiện được ở phương thức

thương lượng thì thường sẽ được giải

quyết ở phương thức trung gian hòa giải.

Khác với phương thức thương lượng do

các bên tranh chấp tự giải quyết, trong

phương thức trung gian hòa giải có sự

tham gia của bên thứ ba. Bên thứ ba, với

2.1. Phương thức giải quyết tranh chấp

Phương thức giải quyết tranh chấp là

cách thức mà các bên tranh chấp dùng để

xử lý mâu thuẫn, xung đột lợi ích trong

quá trình thực hiện hợp đồng. Trong

tranh chấp thương mại quốc tế nói chung

⁴Xem: Nông Quốc Bình, Đặc điểm của điều khoản

thỏa thuận trọng tài thương mại quốc tế và kinh

nghiệm cho các bên kí kết, Tạp chí Luật học số tư cách trung gian, sẽ giúp các bên nhận

5/2018.

rõ tình trạng tranh chấp và cách thức

^5ꢀXem: Luật mẫu trọng tài thương mại quốc tế,

được Ủy ban Luật thương mại quốc tế của Liên ^6ꢀXem: Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình

hợp quốc thông qua ngày 21/06/1985.

Luật thương mại quốc tế, 2019, trang 386.

Số chuyên đề 03 - 2020

Khoa học Kiểm sát 139

ĐIỀU KHOẢN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP TRONG HỢP ĐỒNG...

tháo gỡ tranh chấp, trên cơ sở đó làm của trọng tài viên, tính liên tục của thẩm

quyền trọng tài.⁷

1

cho các bên hiểu thêm hậu quả các bên

phải gánh chịu nếu tranh chấp không

được giải quyết. Để giải quyết tranh

chấp bằng phương pháp trung gian hòa

giải, bên thứ ba không được quyền đưa

ra phán quyết mà chỉ giúp các bên nhận

thức được vấn đề của tranh chấp để cùng

nhau giải quyết.

Để có cơ sở pháp lý cho việc giải quyết

tranh chấp bằng các phương thức nêu trên

như thương lượng hay trung gian hòa giải

hoặc xét xử (xét xử trước trọng tài hoặc

tòa án), các bên chủ thể của hợp đồng cần

thoả thuận nhất trí lựa chọn một phương

thức cụ thể đưa vào điều khoản giải quyết

tranh chấp.

Thứ ba, phương thức xét xử trước trọng

tài. Trong trường hợp tranh chấp không

giải quyết được tại phương thức trung

gian hòa giải thì tranh chấp có thể được

giải quyết tại phương thức trọng tài hoặc

tòa án. Nếu các bên chọn phương thức

trọng tài để giải quyết tranh chấp, thì các

bên có thể chọn loại trọng tài thiết chế

(Institutional Arbitration) hoặc loại trọng

tài vụ việc (Ad hoc Arbitration). Tùy theo

mức độ phức tạp và những điều kiện

thuận lợi hoặc khó khăn mà các bên có thể

chọn loại trọng tài. Kết quả của phương

thức trọng tài là phán quyết trọng tài.

Phán quyết trọng tài phán quyết của bên

thứ ba, nó là phán quyết chung thẩm và

được các bên tự nguyện thực hiện.

Nội dung về phương thức giải quyết

tranh chấp trong điều khoản giải quyết

tranh chấp của HĐMBHHQT được thể

hiện trong PICC và CISG như sau:

Đối với PICC: Tuy không quy định một

cách cụ thể việc đưa nội dung phương

thức giải quyết tranh chấp vào hợp đồng

nhưng các loại phương thức truyền thống

dùng để giải quyết tranh chấp được đề

cập khá rõ ràng trong PICC. Ví dụ, khi

đề cập tới vấn đề “hoàn cảnh khó khăn”

(Hardship), Điều 6.2.3 (3) quy định: “Nếu

các bên không thỏa thuận được trong một

thời gian hợp lý thì mỗi bên có quyền yêu

cầu tòa án giải quyết”; Nội dung quy định

thời hiệu tạm dừng do thủ tục tố tụng

được thể hiện tại Điều 10.5 trong đó đề

cập tới cơ quan tài phán (tòa án); Thời

hiệu tạm dừng do thủ tục trọng tài được

thể hiện tại Điều 10.6; Biện pháp hòa giải

được đề cập tới tại Điều 10.7 của PICC.

Như vậy, những quy định về phương thức

giải quyết tranh chấp nêu trên đây của

PICC đã thể hiện sự quan tâm của những

người soạn thảo PICC liên quan tới điều

khoản giải quyết tranh chấp. Theo đó, các

phương thức giải quyết tranh chấp cần

được các bên tính đến trong quá trình xây

Thứ tư, phương thức xét xử trước tòa

án. Nếu các bên không lựa chọn phương

thức trọng tài, như đã đề cập trên đây thì

các bên có thể chọn phương thức tòa án.

Tòa án sẽ là bên thứ ba tiến hành xét xử

và bên thứ ba này có quyền đưa ra phán

quyết buộc các bên tranh chấp phải thi

hành. Nếu so sánh việc giải quyết tranh

chấp trước trọng tài với tòa án thì việc xét

xử trước trọng tài có nhiều ưu điểm hơn

so với tòa án bởi các yếu tố có tính chất

đặc thù của trọng tài như: Tính trung lập,

khả năng thi hành phán quyết, tính linh

7

Xem: Redfern & Hunter, Trọng tài quốc tế,

hoạt, tính bảo mật, thẩm quyền bổ sung Oxford, ấn bản lần thứ sáu, trang 39.

140 Khoa học Kiểm sát

Số chuyên đề 03 - 2020

ĐỖ HỒNG QUYÊN

dựng điều khoản giải quyết tranh chấp Theo sự thỏa thuận của các bên về áp

trong HĐMBHHQT.

dụng pháp luật nước ngoài; Khi cơ quan

có thẩm quyền xác định luật nước ngoài

Đối với CISG: Nội dung liên quan tới

thỏa thuận về phương thức giải quyết

tranh chấp trong HĐMBHHQT được

ghi nhận trong CISG tại Điều 61(3), theo

đó:“không một thời gian gia hạn nào có thể

được Tòa án hay Trọng tài ban cho người mua

khi người bán viện dẫn một biện pháp bảo hộ

pháp lý nào đó mà họ có quyền sử dụng trong

trường hợp người mua vi phạm hợp đồng”.

được áp dụng.⁸

1

Trong PICC quy định về luật áp dụng

được ghi nhận tại Điều 1.3, Điều 1.4; Điều 1.9.

Điều 1.3 của PICC quy định về tính ràng

buộc của các điều khoản của PICC, theo đó,

hợp đồng ràng buộc các bên giao kết. Các

bên chỉ có thể sửa đổi, bổ sung hoặc chấm

dứt hợp đồng trên cơ sở các điều khoản

của hợp đồng. Điều này có nghĩa là điều

khoản do các bên thỏa thuận sẽ điều chỉnh

quyền và nghĩa vụ của họ. Nội dung này

được tái khẳng định tại Điều 1.5. của PICC.

Với nội dung quy định tại Điều 61(3)

của CISG trên đây, có thể hiểu rằng có hai

vấn đề cần lưu ý. Một là, CISG đã khuyến

khích các bên chủ thể của hợp đồng sử

dụng phương thức Tòa án hoặc Trọng

tài trong việc giải quyết tranh chấp. Hai

là, bên cạnh việc sử dụng phương thức

Tòa án hay Trọng tài, các bên còn có thể

sử dụng các phương thức khác để giải

quyết tranh chấp. Theo thói quen truyền

thống, các phương thức khác có thể là

thương lượng, trung gian và hòa giải. Việc

áp dụng phương thức nào sẽ do các bên

thỏa thuận đưa vào điều khoản giải quyết

tranh chấp trong HĐMBHHQT.

Điều 1.4 của PICC quy định: “Bộ

nguyên tắc này không hạn chế việc áp dụng

những quy phạm bắt buộc, có nguồn gốc quốc

gia, quốc tế hay siêu quốc gia, được áp dụng

trên cơ sở các quy phạm của tư pháp quốc tế”.

Điều này có nghĩa là PICC tuân thủ các

nguyên tắc của tư pháp quốc tế trong việc

áp dụng các điều ước quốc tế và áp dụng

pháp luật nước ngoài để điều chỉnh quan

hệ HĐMBHHQT.

Điều 1.9 của PICC quy định các bên

sẽ bị ràng buộc bởi tập quán mà các bên

đã thỏa thuận và thói quen mà họ xác lập

trong giao dịch.

2.2. Luật áp dụng để giải quyết tranh chấp

Quan hệ HĐMBHHQT là quan hệ dân

sự có yếu tố nước ngoài, do đó nó được

điều chỉnh trên cơ sở những nguyên tắc

của tư pháp quốc tế. Một trong những vấn

đề cơ bản khi giải quyết xung đột pháp

luật là áp dụng pháp luật để xử lý những

trường hợp cụ thể. Để xác định và áp

dụng pháp luật nước ngoài trong tư pháp

quốc tế người ta có thể dựa vào nhiều

tiêu chí như: Khi có quy phạm xung đột

thông thường dẫn chiếu đến luật nước

ngoài; Khi có quy phạm xung đột thống

Như vậy, theo PICC, việc áp dụng

pháp luật quốc gia, pháp luật quốc tế

được xác định bởi các nguyên tắc của

Tư pháp quốc tế. Bên cạnh đó, PICC còn

đề cập tới việc áp dụng tập quán và thói

quen thương mại để điều chỉnh quyền và

nghĩa vụ của các bên, trong đó có vấn đề

giải quyết tranh chấp.

⁸Xem: Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Tư

nhất dẫn chiếu đến pháp luật nước ngoài; pháp quốc tế, Hà Nội, 2017, trang 79

Số chuyên đề 03 - 2020

Khoa học Kiểm sát 141

ĐIỀU KHOẢN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP TRONG HỢP ĐỒNG...

Trong CISG, nội dung liên quan tới áp

dụng pháp luật cho quan hệ giữa các bên

tại Điều 1; Điều 7.2 và Điều 9.1 như sau:

3. Pháp luật Việt Nam liên quan tới

điều khoản giải quyết tranh chấp trong

hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế

Thứ nhất, về nguyên tắc tự do thỏa

thuận xác lập điều khoản giải quyết tranh

chấp. Pháp luật Việt Nam quy định về

quyền tự do giao kết hợp đồng là khá

nhất quán và cụ thể. Bộ luật dân sự năm

2015 đưa ra định nghĩa về hợp đồng và

đề nghị giao kết hợp đồng theo đó: Hợp

đồng là sự thꢀa thuận giữa các bên về việc xác

Điều 1 Công ước quy định về phạm

vi áp dụng Công ước là đối với các hợp

đồng mua bán hàng hóa giữa các bên có

trụ sở thương mại tại các quốc gia khác

nhau trong hai trường hợp: Trường hợp

thứ nhất, khi các quốc gia này là các quốc

gia thành viên của Công ước. Trường hợp

thứ hai, khi theo các quy tắc của tư pháp

quốc tế thì luật được áp dụng là luật của

các nước thành viên Công ước.

lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa

9

1

vụ dân sự (Điều 385); và đề nghị giao kết

hợp đồng là việc thể hiện rõ ý định giao kết

hợp đồng và chịu sự ràng buộc về đề nghị này

Điều 7.2 của Công ước quy định:

Trong trường hợp liên quan tới đối tượng

điều chỉnh của Công ước mà không được

quy định cụ thể trong Công ước thì sẽ

được giải quyết theo nguyên tắc chung

hình thành Công ước. Trường hợp không

có các nguyên tắc này thì chiếu theo luật

được áp dụng theo quy phạm của tư pháp

quốc tế.

của bên đề nghị đối với bên đã được xác định¹⁰

2

(Điều 386). Đối với hoạt động thương

mại, quyền tự do hợp đồng được pháp

luật chuyên ngành cụ thể hoá tại Luật

Thương mại năm 2005: Các bên có quyền

tự do thoả thuận không trái với các quy

định của pháp luật, thuần phong mỹ tục

và đạo đức xã hội để xác lập các quyền

và nghĩa vụ của các bên trong hoạt động

thương mại. Nhà nước tôn trọng và bảo

hộ các quyền đó; Trong hoạt động thương

mại, các bên hoàn toàn tự nguyện, không

Điều 9.1 Công ước quy định: Các bên bị

ràng buộc bởi tập quán mà họ đã thỏa thuận

và thực tiễn mà họ đã thiết lập.

Như vậy, với các quy định liên quan tới

luật áp dụng được ghi nhận trong PICC và

CISG có thể thấy việc xác định pháp luật

trong các tài liệu này có thể thực hiện trực

tiếp là các quy định cụ thể của Công ước,

hoặc dựa vào thói quen, tập quán do các

bên thực hiện, xác lập hoặc theo nguyên

tắc của tư pháp quốc tế. Có thể thấy, dù

xác định theo cách thức nào thì các bên

cũng hướng tới mục đích là xác định pháp

luật áp dụng cho quyền và nghĩa vụ của

các bên, trong đó có việc xác định pháp

luật áp dụng cho việc giải quyết tranh

chấp trong HĐMBHHQT.

bên nào được thực hiện hành vi áp đặt,

11

3

cưỡng ép, đe doạ, ngăn cản bên nào .

Như vậy, nguyên tắc tự do thỏa thuận

được ghi nhận trong pháp luật Việt Nam

là nguyên tắc hoàn toàn phù hợp với quy

định của PICC và CISG. Nguyên tắc này

không chỉ điều chỉnh quyền và nghĩa vụ

của các bên trong hợp đồng mà nó còn là

cơ sở để các bên xây dựng điều khoản giải

quyết tranh chấp trong HĐMBHHQT.

⁹ꢀ Điều 385, BLDS năm 2015

¹⁰ꢀ Điều 116, BLDS năm 2015

¹¹ꢀ Điều 11, Luật Thương mại năm 2005

142 Khoa học Kiểm sát

Số chuyên đề 03 - 2020

ĐỖ HỒNG QUYÊN

Thứ hai, về nguyên tắc hình thức

điều khoản giải quyết tranh chấp trong

HĐMBHHQT phải bằng văn bản. Theo

nội dung của Văn bản hợp nhất 03/VBHN-

VPQH năm 2017 hợp nhất Luật thương

mại do Văn phòng Quốc hội ban hành đã

quy định về hình thức của hợp đồng mua

bán hàng hóa như sau: Đối với hợp đồng

mua bán hàng hóa không có yếu tố quốc tế

thì “Hợp đồng mua bán hàng hóa được thể

hiện bằng lời nói, bằng văn bản hoặc được

xác lập bằng hành vi cụ thể” (khoản 1,

Điều 24); Đối với hợp đồng mua bán hàng

hóa quốc tế thì phải được thực hiện trên

cơ sở hợp đồng bằng văn bản hoặc bằng

hình thức có giá trị pháp lý tương đương.

(khoản 2, Điều 27).

Để tránh rơi vào tình trạng thỏa thuận

về điều khoản giải quyết tranh chấp không

có giá trị pháp lý, các doanh nghiệp Việt

Nam trong khi ký hợp đồng cần lưu ý tới

hình thức thỏa thuận về điều khoản giải

quyết tranh chấp. Thỏa thuận giải quyết

tranh chấp luôn phải được thể hiện dưới

hình thức văn bản cho dù hợp đồng được

thể hiện dưới hình thức nào. Điều này hoàn

toàn có thể thực hiện được vì thỏa thuận

điều khoản giải quyết tranh chấp và thỏa

thuận về các điều khoản khác của hợp đồng

là các thỏa thuận luôn độc lập với nhau. Vì

vậy, chúng có thể được xác lập ở các thời

điểm khác nhau và với hình thức khác nhau.

Thứ ba, về phương thức giải quyết

tranh chấp. Theo pháp luật Việt Nam,

việc tự do thoả thuận về phương thức giải

quyết tranh chấp được ghi nhận trong

nhiều văn bản pháp luật khác nhau. Ví

dụ: Luật thương mại năm 2005 đưa ra

các phương thức giải quyết tranh chấp để

các bên lựa chọn tại Điều 317. Theo đó,

“Thương lượng giữa các bên; Hoà giải giữa

các bên do một cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân

được các bên thoả thuận chọn làm trung gian

hoà giải; Giải quyết tại Trọng tài hoặc Toà

án”. Hoặc phương thức giải quyết tranh

chấp bằng tố tụng Tòa án, được ghi nhận

tại Điều 70 Bộ luật Tố tụng dân sự năm

2015. Theo đó, các bên có quyền “Tự thꢀa

thuận với nhau về việc giải quyết vụ án do Tòa

án tiến hành (Khoản 11 Điều 70); “Tòa án

có trách nhiệm tiến hành hòa giải và tạo điều

kiện thuận lợi để các đương sự thꢀa thuận với

nhau về việc giải quyết vụ việc dân sự theo

quy định của Bộ luật này”¹².

Việc quy định về hình thức

HĐMBHHQT phải được thể hiện dưới

hình thức văn bản đã không phù hợp với

quy định của một số điều ước quốc tế về

vấn đề này như CISG mà Việt Nam là

một thành viên, như đã đề cập trên đây.

Tuy nhiên, quy định này lại phù hợp với

quy định của Công ước New York 1958

về Công nhận và cho thi hành phán quyết

của trọng tài nước ngoài, mà Việt Nam

cũng là thành viên. Nội dung này được

quy định tại Điều IV của Công ước. Theo

đó, bên yêu cầu công nhận phán quyết

trọng tài nước ngoài phải nộp bộ hồ sơ

trong đó có bản gốc thỏa thuận trọng tài

hoặc bản sao thỏa thuận trọng tài có xác

nhận hợp lệ. Trong quy định này, thỏa

thuận trọng tài được xem là cơ sở pháp lý

xác lập điều khoản giải quyết tranh chấp.

Như vậy, hình thức thỏa thuận giải quyết

tranh chấp trong trường hợp này phải

được thể hiện dưới hình thức văn bản mới

có giá trị pháp lý.

Như vậy, theo quy định của pháp luật

hiện hành, các phương thức giải quyết

^12ꢀĐiều 10, BLTTDS năm 2015

Số chuyên đề 03 - 2020

Khoa học Kiểm sát 143

ĐIỀU KHOẢN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP TRONG HỢP ĐỒNG...

tranh chấp đã được đề cập khá cụ thể. nếu pháp luật nước ngoài, tập quán thương

Theo đó, các phương thức do các bên có

thể lựa chọn để giải quyết tranh chấp bao

gồm: thương lượng, trung gian hòa giải,

xét xử trước trọng tài hoặc trước tòa án.

Việc lựa chọn phương thức nào sẽ do các

bên thỏa thuận đưa vào điều khoản giải

quyết tranh chấp của hợp đồng.

mại quốc tế đó không trái với các nguyên tắc

15

3

cơ bản của pháp luật Việt Nam” .

Tóm lại, điều khoản giải quyết tranh

chấp là một loại điều khoản quan trọng

trong HĐMBHHQT. Điều khoản này

được thể hiện rõ ràng trong PICC, CISG

và trong pháp luật Việt Nam. Để có cơ sở

pháp lý thực hiện điều khoản giải quyết

tranh chấp, các chủ thể của HĐMBHHQT

cần lưu ý tới những nguyên tắc tạo lập

điều khoản cũng như nội dung của điều

khoản này. Theo đó, tự do thỏa thuận tạo

lập điều khoản, điều khoản phải thể hiện

dưới hình thức văn bản, phương thức

giải quyết tranh chấp và luật áp dụng là

những vấn đề cần được quan tâm./.

Thứ tư, về luật áp dụng để giải quyết

tranh chấp. Theo BLDS năm 2015 thì nội

dung này được quy định tại khoản 1 Điều

683 như sau: “Các bên trong quan hệ hợp

đồng được thꢀa thuận lựa chọn pháp luật áp

dụng đối với hợp đồng”. “Trường hợp các bên

không có thꢀa thuận về pháp luật áp dụng thì

pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất

với hợp đồng đó được áp dụng”.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Luật Trọng tài thương mại năm 2010

có quy định sự tự do thoả thuận của các

bên tranh chấp đối với luật áp dụng, theo

đó, “…đối với tranh chấp có yếu tố nước

ngoài, thì áp dụng pháp luật do các bên lựa

chọn; Nếu các bên không có thꢀa thuận về luật

áp dụng thì Hội đồng trọng tài quyết định áp

dụng pháp luật mà Hội đồng trọng tài cho là

phù hợp nhất…”¹³.

1. UNCITRAL, Công ước của Liên hợp quốc

về mua bán hàng hóa quốc tế (Công ước Viên năm

1980).

2. UNIDROIT, Bộ nguyên tắc Unidroit về hợp

đồng thương mại quốc tế, 2004.

3. Quốc hội nước CHXHCNVN, Bộ luật

dân sự, năm 2015.

4. Từ điển Luật học, Bộ Tư pháp, Viện khoa

học pháp lý, Nhà xuất bản Từ điển bách khoa, Nhà

xuất bản Tư pháp, 2006

Đối với việc áp dụng tập quán quốc

tế, Điều 666 BLDS năm 2015 quy định: Các

bên được lựa chọn tập quán quốc tế trong

trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 664

của BLDS. Nếu hậu quả của việc áp dụng

tập quán quốc tế đó trái với các nguyên tắc

5. Christophe Imhoos, Herman Verbist

and jean-Francois Bourque, Arbitration and

alternative dispute resolution: How to seꢁle

international business dispute, Arrelano Law

Foundation (with the support of UNCTAD/

WTO Genève), 2002.

cơ bản của pháp luật Việt Nam thì pháp

14

2

luật Việt Nam được áp dụng , Hoặc Điều

6. The University of Michigan Press (2001),

Assessing the Valua of Law in Transition Economies.

5, Luật Thương mại năm 2005 quy định:

“Các bên trong giao dịch thương mại có yếu

tố nước ngoài được thoả thuận áp dụng pháp

luật nước ngoài, tập quán thương mại quốc tế

7. Li, Ya-Wei (2006) “Dispute Resolution

Clauses in International Contracts: An Empirical

Study,” Cornell International Law Journal.

¹³ꢀ Điều 14, Luật Trọng tài năm 2010

¹⁴ꢀ Xem Điều 666 BLDS năm 2015

15

Xem Điều 5 Luật Thương mại năm 2005.

144 Khoa học Kiểm sát

Số chuyên đề 03 - 2020