Cơ chế hợp tác trong chuỗi cung ứng mặt hàng mực ống - Trường hợp công ty Cổ phần Cafico Việt Nam

HỘI THẢO KHOA HỌC - QUẢN TRỊ VÀ KINH DOANH (COMB-2014)

CƠ CHẾ HỢP TÁC TRONG CHUỖI CUNG ỨNG MẶT HÀNG MỰC ỐNG

- TRƢỜNG HỢP CÔNG TY CỔ PHẦN CAFICO VIỆT NAM

Nguyễn Thị Trâm Anh – Nguyễn Thị An

Trường Đại học Nha Trang

TÓM TẮT

Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế trong khu vực và toàn cầu đ tạo điều kiện cho thương mại thủy

sản Việt Nam phát triển, nhưng c ng đặt ra những thách thức không nhỏ, mà trên hết là các vấn đề liên

quan đến vệ sinh an toàn thực phẩm, giấy chứng nhận, truy xuất nguồn gốc xuất xứ, rào cản phi thuế

quan và sản phẩm thân thiện với môi trường. Để đáp ứng được các yêu cầu này đòi hỏi ngành thủy sản

Việt Nam c ng như các doanh nghiệp phải có cách tiếp cận mới trong hoạt động của mình - Tiếp cận

chuỗi cung ứng sản phẩm toàn cầu. Bài viết này muốn trình bày những tồn tại của chuỗi cung ứng mực

ống, trên cơ sở đó đề xuất mô hình hợp tác và cơ chế thực hiện - trường hợp Công ty cổ phần Cafico

Việt Nam

Từ khóa: chuỗi cung ứng, hợp tác, cơ chế

ABSTRACT

The process of international economic intergration into regional and global market not only supports

the development of Vietnamese fishery industy but aslo poses significant challenges, such as, issues

related to sanitation and food safety, certification of origin, non-tariff barriers and the eco products. To

meet the demand and requirements Vietnamese fishery as well as seafood companies must have an

new approach of the gloabl supply chain for their products. This paper aims to indicate the existence of

the supply chain of squid. From this, we proposed the model for cooperation and implementation

mechanisms which based on the case of Vietnam Cafico Joint stock company.

1. Đặt vấn đề

Công ty Cổ phần Cafico Việt Nam là một doanh nghiệp có hơn 20 năm hoạt động trong

lĩnh vực xuất khẩu thủy sản, chủ yếu là sản phẩm mực (mực ống, mực nang, mực lá, bạch

tuộc) trong đó mực ống chiếm khoảng 80% - 90% tổng sản phẩm xuất khẩu của công ty sang

các thị trƣờng Nhật Bản, Đài Loan (bảng 1).

Tuy nhiên, trong chuỗi cung ứng sản phẩm mực ống hiện tại của công ty còn có những

tồn tại: tính không ổn định của nguyên liệu (về mặt số lượng, chất lượng, vệ sinh an toàn

thực phẩm), thiếu sự chia sẻ thông tin, thiếu sự hợp tác giữa các tác nhân trong chuỗi và

thiếu sự công bằng trong việc phân phối lợi ích giữa các tác nhân. Điều này dẫn đến khả

năng đáp ứng nhu cầu khách hàng không đầy đủ, khả năng cạnh tranh giảm trong bối cảnh áp

lực cạnh tranh lớn từ các doanh nghiệp trong và ngoài nƣớc.

Chính những tồn tại trên đặt ra cho công ty Cafico Việt Nam yêu cầu cần có cách tiếp

cận mới trong hoạt động sản xuất kinh doanh của mình. Thật vậy, những thay đổi trong nông

nghiệp vài thập niên vừa qua cho thấy hợp tác dọc là rất cần thiết cho sự thành công về mặt

kinh tế của các sản phẩm nông nghiệp và xây dựng chuỗi cung ứng gắn kết chặt chẽ các bên

liên quan là phƣơng thức để đạt đƣợc sự hợp tác dọc vì mục tiêu chung là tối đa hóa giá trị và

giá cả cho tất cả các bên liên quan trong chuỗi cung ứng.

215

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

216

HỘI THẢO KHOA HỌC - QUẢN TRỊ VÀ KINH DOANH (COMB-2014)

2. Đặc điểm nghề khai thác mực có ảnh hƣởng đến hoạt động của chuỗi cung ứng

Mực đƣợc khai thác xa bờ và ven bờ. Đối với tàu khai thác ven bờ (công suất 60 CV - 90CV) đi

về trong ngày, tàu khác thác xa bờ (công suất trên 90CV) thời gian đi khai thác kéo dài từ 7 - 10 ngày,

có khi một tháng. Nghề khai thác chính hiện nay: vây rút chì xa bờ, kéo, câu, lƣới giả, mành chụp. Đối

tƣợng khai thác mực ở đây chủ yếu là chủ tàu kiêm ngƣ dân, có một số rất ít là các chủ Nậu vựa cũng

có tàu đi khai thác mực.

Ngƣ dân khai thác mực quanh năm, nhƣng tập trung nhiều vào các tháng từ 12 - 4 và từ 6 - 9.

Đối với mực ống thƣờng sống ở độ sâu, tập trung nhiều nhất ở độ sâu khoảng 30 – 50 m. Ngoài ra,

còn có một số loài thƣờng sống ở các vùng biển khơi với độ sâu hơn 100 m nƣớc. Ngƣ trƣờng khai

thác mực là những nơi có nền đáy cát pha vỏ nhuyễn thể. Nơi có nhiều nguồn thức ăn cho mực, độ

trong từ 1-2 m, dòng chảy nhẹ.

Đối với tàu câu tay mực không có lƣới mà chỉ có đồ câu cho mỗi thủy thủ. Ống câu và lƣỡi câu

chỉ dùng để câu mực đáy, cần câu và lƣỡi câu bằng gỗ nhẹ dùng để câu mực. Mỗi câu thƣờng là mỗi

giả băng kim tuyền và các ngạnh lƣỡi câu dùng để kéo mực. Mỗi thủy thủ thƣờng đƣợc trang bị từ 10

đến 20 đƣờng câu.

Đội ngũ thuyền trƣởng, máy trƣởng hầu hết ít đƣợc đào tạo qua trƣờng lớp chính quy, thiếu các

kiến thức cơ bản để có thể sử dụng đƣợc các thiết bị hàng hải, khai thác, thiếu các kiến thức về luật

hàng hải để có thể hoạt động khai thác ở những vùng biển quốc tế. Do trình độ học vấn thấp sẽ dẫn

đến khả năng tiếp nhận trình độ công nghệ bị hạn chế, việc áp dụng tiến bộ khoa học nhằm nâng cao

năng suất khai thác gặp nhiều khó khăn. Lao động trên tàu câu mực khoảng trên dƣới 10 ngƣời. Nghề

khai thác hải sản nói chung và khai thác mực khơi nói riêng có cƣờng độ lao động cao và mức độ nguy

hiểm, rủi ro nhiều hơn so với các loại nghề khác trên bờ. Do đó lực lƣợng lao động trên tàu thƣờng là

trẻ, nhƣng có trình độ văn hóa thấp.

Rủi ro của nghề khai thác hải sản nói chung và nghề đánh bắt mực nói riêng hiện nay đó là tình

trạng thiếu bạn ghe/tàu. Do đặc thù của nghề biển đòi hỏi nguồn lao động trẻ, khỏe, có kinh nghiệm

đánh bắt, nên trƣớc khi vào mùa đánh bắt mới, các chủ tàu chạy đôn chạy đáo tìm bạn ghe. Có nhiều

phƣơng tiện thiếu lao động vẫn ra khơi. Lý do thiếu bạn ghe/tàu là từ áp lực thu hút lao động công

việc của các khu công nghiệp trên bờ, tạo công ăn việc làm thƣờng xuyên ổn định hơn đi biển nên lao

động đã chuyển dần từ đi khai thác hải sản lên làm việc trên bờ. Mặt khác lao động trên biển thƣờng

xuyên phải đối mặt với nhiều nguy hiểm, sóng gió, bão, và thời gian ở trên biển nhiều hơn ở nhà lo

cho gia đình nên nhiều lao động đã chọn làm việc trên bờ đôi khi có thu nhập ít hơn nhƣng ổn định.

Hầu hết ngƣ dân vẫn là những đối tƣợng nghèo, có thu nhập thấp. Hoạt động khai thác mực nói

riêng, và khai thác thủy hải sản nói chung là một lĩnh vực rủi ro cao hơn các ngành sản xuất khác. Với

đặc thù hoạt động trên môi trƣờng biển, ngƣ dân có nguy cơ gặp rủi ro cao về tính mạng, phƣơng tiện

và tài sản đánh bắt hải sản do ảnh hƣởng của thời tiết và những bất ổn về ngƣ trƣờng khai thác xa bờ.

Bên cạnh đó, ngƣ dân hiện mới chủ yếu khai thác và đánh bắt thủy, hải sản theo hình thức nhỏ lẻ, gần

bờ nên năng suất thấp, giá trị thấp, không bền vững và cơ hội thoát nghèo không dễ. Trong khi đó, chi

phí đầu vào nhƣ nguyên liệu, xăng dầu…liên tục tăng cao. Giá sản lƣợng đánh bắt đƣợc lại không

tăng, đôi khi còn giảm, nhiều lúc còn xảy ra tình trạng ép giá nên thu nhập của ngƣ dân còn thấp và

chịu nhiều thiệt thòi.

Phƣơng tiện tàu thuyền khai thác nhìn chung còn cũ nát, lạc hậu và cơ bản là chƣa đáp ứng

đƣợc yêu cầu đánh bắt xa bờ, thiếu trang thiết bị thông tin liên lạc trên tàu, nên ngƣ dân chƣa thể ứng

217

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

phó kịp thời với những diễn biến bất thƣờng của thời tiết và thiên tai đột ngột xảy ra với cƣờng độ

mạnh. Không những vậy, trình độ, chất lƣợng lao động nghề khai thác mực cũng nhƣ khai thác hải sản

còn thấp, hiểu biết pháp luật còn hạn chế, lại hoạt động trong môi trƣờng lao động rủi ro. Tình trạng

ngƣ dân đánh bắt hải sản bằng giã cao bay (thuyền công suất lớn sử dụng lƣới tầng đáy đánh bắt gần

bờ), sử dụng chất nổ, điện để khai thác thủy sản làm cho nguồn lợi thủy sản bị hủy diệt nghiêm trọng

kèm theo đó là gây ô nhiễm môi trƣờng.

3. Những tồn tại trong chuỗi cung ứng mực ống của Công ty Cafico Việt Nam

Những tác nhân chính tham gia trong chuỗi cung ứng mặt hàng mực ống của Công ty

Cổ phần Cafico bao gồm Ngƣ dân, Nậu vựa, Công ty Cafico, Nhà nhập khẩu. Ngƣ dân phân

phối sản phẩm của mình theo ba hƣớng: (1) Ngƣ dân → Công ty chiếm 55%; (2)Ngƣ

dân→Nậu vựa chiếm 38% và (3) Ngƣ dân→ Ngƣời bán sỉ, ngƣời bán lẻ 6%. Sau đó Nậu vựa

cung cấp cho Công ty (25%), và một phần không thƣờng xuyên phân phối cho nhà hàng

chiếm 7%. Công ty thu mua nguyên liệu từ ngƣ dân và Nậu vựa chủ yếu để xuất khẩu chiếm

90,5%, còn một phần nhỏ phân phối ở thị trƣờng nội địa cho các siêu thị, nhà hàng chiếm

9,5%.

3.1. Tính không ổn định của nguyên liệu

(1) Sản lƣợng khai thác và xuất khẩu

Theo số liệu thống kê của các địa phƣơng ven biển nhƣ Khánh Hòa, Bà Rịa – Vũng Tàu, Kiên

Giang, Bình Thuận, sản lƣợng khai thác mực, bạch tuộc trong năm giảm từ 30% đến 70% so với cùng

kỳ năm trƣớc, vì vậy các doanh nghiệp xuất khẩu hải sản gặp rất nhiều khó khăn về nguyên liệu.

Nguồn nguyên liệu trong nƣớc đang bị lạm thác một cách cạn kiệt làm sản lƣợng giảm, chất lƣợng

giảm và không đủ kích cở để xuất khẩu (xem bảng 1). Vì vậy, công ty Cafico Việt Nam phải tìm kiếm

nguyên liệu từ các nƣớc Ấn Độ, Indonesia, Thái Lan, Pakistan (chiếm 50% tổng nguyên liệu).

(2) Chất lƣợng nguyên liệu thu mua

218

HỘI THẢO KHOA HỌC - QUẢN TRỊ VÀ KINH DOANH (COMB-2014)

Khi mực đƣợc khai thác lên tàu, ngƣ dân xếp mực trong khay nhựa có nắp đậy, trang bị dự

phòng túi PE để sử dụng khi thiếu khay nhựa. Số lƣợng khay nhựa trang bị trên tàu nghề chụp mực

lớn, dao động từ 200 – 900 cái/tàu, đối với nghề câu mực ống thì số lƣợng ít hơn, trung bình từ 100 –

200 cái/tàu. Bên cạnh đó, các tàu hoạt động nghề câu mực còn trang bị thêm giàn phơi mực.

Số lƣợng hầm bảo quản trên các tàu khai thác xa bờ dao động từ 3-8 hầm. Thời gian sử dụng

hầm dao động từ 2 - 6 năm. Một số tàu có chất lƣợng hầm bảo quản thấp nhƣng vẫn chƣa đƣợc cải tạo,

sữa chữa. Vật liệu cách nhiệt của hầm bảo quản chủ yếu là xốp ghép số còn lại là xếp thổi. Mặc dù

ngƣ dân đã nhận thấy tính ƣu việt của việc sử dụng xốp thổi để làm hầm bảo quản, nhƣng do giá thành cao

nên chƣa đủ khả năng đầu tƣ.

Công ty có thể thu mua nguyên liệu trực tiếp từ ngƣ dân hoặc qua các nậu vựa, một số chủ tàu

chở mực trực tiếp đến tận công ty để bán. Dựa vào kích thƣớc, công ty chia nguyên liệu mực làm 4 cỡ

sau: 4 – 6cm, 6 – 10cm, 10 -13cm, >13cm. Cỡ mực có vai trò rất quan trọng, ảnh hƣởng tới thời gian

bảo quản, giá trị kinh tế. Nếu mực cỡ lớn thì có thể bảo quản lâu hơn, trong thời gian bảo quản ít bị

biến đổi hơn, sản phẩm chế biến có giá trị hơn.

Việc kiểm tra nguồn gốc phƣơng tiện bảo quản và vận chuyển do bộ phận kinh doanh và KCS

thực hiện tại địa điểm thu mua. Nguyên liệu đƣợc bảo quản đá khô (lớp đá/lớp mực/lớp đá) trong

thùng cách nhiệt với nhiệt độ 1- 4 độ C. Thời gian tiếp nhận cho một tấn nguyên liệu không quá 30

phút. Thông thƣờng, việc kiểm tra chất lƣợng nguyên liệu đầu vào tại Công ty chủ yếu bằng mắt

thƣờng và kinh nghiệm của tổ tiếp nhận nguyên liệu.

(3) Vệ sinh an toàn thực phẩm

Hiện nay, Công ty Cafico đang áp dụng chƣơng trình quản lý chất lƣợng theo HACCP. Công ty

có một phòng kiểm nghiệm vi sinh, phục vụ kiểm vi sinh thƣờng xuyên nhằm hỗ trợ công tác quản lý

chất lƣợng sản phẩm tại xí nghiệp. Công ty đã thành lập tổ kỹ thuật sản xuất, đội HACCP, đội QC. Bộ

phận này thƣờng xuyên giám sát chất lƣợng sản phẩm, quy trình, quy phạm, quy cách mẫu mã sản

phẩm và kiểm tra vi sinh trong suốt quá trình sản xuất. Tuy nhiên, hiện tƣợng hàng bị trả về từ thị

trƣờng Nhật bản do nhiễm vi sinh vẫn còn (Năm 2010: 1.287 kg mực, tƣơng ứng 9.781 USD; Năm

2012: 500 kg mực, tƣơng ứng 3.800 USD).

3.2. Thiếu sự chia sẻ thông tin giữa các tác nhân trong chuỗi

Thông qua kết quả điều tra, phỏng vấn trực tiếp ngƣ dân, nậu vựa và công ty chế biến nhận

thấy: các tiêu chuẩn về chất lƣợng, thông tin thị trƣờng, đặc điểm sản phẩm, nhu cầu của khách hàng

và những ý kiến phản hồi của khách hàng sau khi sử dụng sản phẩm do nhà nhập khẩu đƣa ra chỉ có

Công ty Cafico biết, còn ngƣ dân, nậu vựa không nắm bắt đƣợc. Điều này dẫn đến bên cung cấp

nguyên liệu không đáp ứng đúng nhu cầu của công ty chế biến. Ngƣợc lại, thông tin phản hồi từ phía

ngƣ dân: nguồn nguyên liệu đánh bắt ở ngƣ trƣờng nào, bảo quản ra sao…công ty không biết, chỉ thu

mua nguyên liệu khi tàu cập cảng và từ Nậu vựa, và trong quá trình thu mua chỉ đánh giá chất lƣợng

nguyên liệu bằng mắt thƣờng nên có một số lô hàng mua về không đảm bảo chất lƣợng để chế biến

sản phẩm, làm ảnh hƣởng đến lợi nhuận công ty và đó cũng là nguyên nhân quan trọng dẫn đến khả

năng mặc cả của công ty yếu hơn đối với nhà nhập khẩu.Việc thiếu trao đổi thông tin sẽ làm phát sinh

các chi phí không đáng có trong chuỗi cung cấp, mà hậu quả sẽ xảy ra hiện tƣợng: ―đƣợc mùa mất giá,

mất mùa giá cao‖ (khi nhu cầu nguyên liệu tăng cao, khâu đánh bắt không thể đáp ứng đƣợc và khi

nhu cầu giảm, nhƣng đánh bắt quá nhiều sẽ làm cho giá nguyên liệu sụt giảm gây thiệt hại cho khâu

cung cấp nguyên liệu).

219

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Về phía nhà nhập khẩu, họ thƣờng lựa chọn nhà cung cấp theo các tiêu chí: quá trình phát triển

của công ty chế biến, chứng nhận quốc tế về chất lƣợng sản phẩm và mức giá thỏa thuận giữa hai bên.

Sau đó, thông qua các hợp đồng mua bán quốc tế để nhập khẩu vào thị trƣờng trong nƣớc, phân phối

tới các cửa hàng bán lẻ, siêu thị. Tuy nhiên, các nhà nhập khẩu có thể lựa chọn sản phẩm nhập khẩu từ

nhiều quốc gia khác nhau nên họ có tính chủ động rất cao trong yêu cầu về lợi ích: chất lƣợng sản

phẩm, giá cả cung ứng sản phẩm và trong tƣơng lai sẽ còn nhiều yêu cầu khác nữa để đảm bảo lợi ích

tối đa cho các nhà nhập khẩu và ngƣời tiêu dùng.

3.3. Thiếu sự hợp tác giữa các tác nhân giữa ngư dân, nậu vựa và công ty

Khi các thành viên trong chuỗi hợp tác với nhau, họ phải có đƣợc sự cam kết vững chắc, đảm

bảo dựa trên hợp đồng đã ký, không vì lợi ích trƣớc mắt mà vi phạm hợp đồng. Tuy nhiên hiện nay

các thành viên trong chuỗi liên kết với nhau rất lỏng lẻo, chủ yếu bằng hợp đồng miệng. Khi giữa các

khâu trong chuỗi không có các hợp đồng chặt chẽ, rất khó cho việc kiểm soát chất lƣợng nguyên liệu

đầu vào. Điều này dẫn đến sự mất ổn định trong khâu cung cấp nguyên liệu, và hậu quả là khả năng

đáp ứng khách hàng kém. Xét giai đoạn 2010 – 2013, công ty đã có 2 năm có lô sản phẩm mực bị thị

trƣờng Nhật Bản trả lại do nhiễm vi sinh làm ảnh hƣởng đến lợi nhuận của công ty.

3.4. Sự mất cân xứng trong phối lợi ích giữa các tác nhân trong chuỗi

Đối với ngƣ dân, lợi nhuận biến động qua các năm (năm 2011 cứ 1 kg mực ống ngƣ dân nhận

đƣợc 8.449 đồng lợi nhuận, năm 2012 sản lƣợng mực đánh bắt đƣợc nhiều hơn, nhƣng lợi nhuận lại

giảm chỉ còn 5.193đồng/kg, năm 2013 lợi nhuận lại tăng lên 15.391đồng/kg). Nguyên nhân dẫn đến

hiện tƣợng trên (1) cứ đƣợc mùa thì ngƣ dân lại bị chủ nậu và công ty ép giá; (2) ngƣ dân đánh bắt sử

dụng ngƣ cụ mang tính hủy diệt lớn làm nguồn lợi thủy sản giảm, nên một số sản lƣợng không đạt

chuẩn phải bán với giá thấp tiêu thụ nội địa; (3) chi phí xăng dầu tăng, kéo theo chi phí chuyến biển

tăng, ngƣ trƣờng khai thác ngày càng bất ổn, khiến nhiều ngƣ dân không dám ra khơi bám biển, chỉ

đánh bắt gần bờ, làm cho nguồn lợi thủy hải sản gần bờ khai thác cạn kiệt, một số ngƣ dân chuyển hẳn

sang làm nghề khác.

Bảng 2: Chi phí – lợi ích toàn chuỗi cung ứng mặt hàng mực ống của Công ty CP Cafico Việt

Nam 2011 – 2013 (Công ty mua trực tiếp từ ngƣ dân) ĐVT: đồng/kg

Tác nhân

2011

2012

2013

I. Ngư dân

1. Tổng chi phí

Chi phí chuyến biển

Chi phí lao động

Chi phí khấu hao TSCĐ + SCL

Chi phí bão dƣỡng, bảo hiểm

Chi phí khác

80.846

39.342

32.837

3.758

3.100

1.809

82.904

40.035

33.540

3.973

3.351

2.005

84.975

41.000

33.786

4.203

3.671

2.315

2. Giá bán BQ

3. Lợi nhuận BQ

89.295

8.449

88.097

5.193

100.366

15.391

II. Công ty

1. Tổng chi phí

- Chi phí nguyên liệu

- Bao bì, hóa chất, phụ gia

- Chi phí nhân công

- Chi phí sản xuất chung

89.295

5.143

25.250

12.750

88.097

6.031

26.350

19.762

100.366

6.550

27.330

18.007

220

HỘI THẢO KHOA HỌC - QUẢN TRỊ VÀ KINH DOANH (COMB-2014)

- Chi phí bán hàng

- Chi phí quản lý DN

2. Giá bán BQ

5.250

7.000

179.783

35.095

5.450

7.367

193.246

40.189

6.100

7.450

185.225

19.422

3. Lợi nhuận BQ

(Nguồn: Điều tra của tác giả)

Bảng 3: Chi phí – lợi ích toàn chuỗi cung ứng mặt hàng mực ống của Công ty CP Cafico Việt

nam 2011 – 2013 (Công ty mua từ Nậu vựa). ĐVT: đồng/kg

Tác nhân

2011

2012

2013

I. Ngư dân

1. Tổng chi phí

80.846

39.342

32.837

3.758

3.100

1.809

82.904

40.035

33.540

3.973

3.351

2.005

84.975

41.000

33.786

4.203

3.671

2.315

Chi phí chuyến biển

Chi phí lao động

Chi phí khấu hao TSCĐ + SCL

Chi phí bão dƣỡng, bảo hiểm

Chi phí khác

2. Giá bán BQ

3. Lợi nhuận BQ

89.295

8.449

88.097

5.193

100.366

15.391

II. Nậu vựa

1. Giá mua

89.295

2.250

430

88.097

2.310

440

100.366

2370

440

2. Tổng chi phí tăng thêm

Chi phí vận chuyển, giao dịch

Chi phí bảo quản

400

410

415

Chi phí tiền lƣơng

300

Chi phí khấu hao TSCĐ

Chi phí vốn khác

450

670

470

690

500

715

3. Giá bán BQ

112.24

5

22.950

111.90

7

23.810

119.333

18.967

4. Lợi nhuận biên BQ

III. Công ty

1. Tổng chi phí

- Chi phí nguyên liệu

112.24

5

111.90

7

119.333

- Bao bì, hóa chất, phụ gia

- Chi phí nhân công

- Chi phí sản xuất chung

- Chi phí bán hàng

- Chi phí quản lý DN

2. Giá bán BQ

5.143

25.250

12.750

5.250

7.000

179.78

3

6.031

26.350

19.762

5.450

7.367

193.24

6

6.550

27.330

18.007

6.100

7.450

185.225

445

3. Lợi nhuận BQ

12.145

16.379

(Nguồn: Điều tra của tác giả)

Đối với Nậu vựa, là một tác nhân trung gian giữa ngƣ dân và công ty, tạo ra giá trị gia tăng cho

sản phẩm không nhiều, chủ yếu là sơ chế, bảo quản nhƣng thƣờng chiếm một tỷ lệ lợi nhuận lớn,

thƣờng trên 50% tổng lợi nhuận toàn chuỗi.

221

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Đối với Công ty chế biến, trƣờng hợp mua nguyên liệu mực trực tiếp từ ngƣ dân thì lợi nhuận

chiếm trên 70% tổng lợi nhuận toàn chuỗi, do công ty là tác nhân trong chuỗi nắm giữ công đoạn

chiếm hàm lƣợng kỹ thuật cao, tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm. Tuy nhiên, lợi nhuận của công ty

cũng biến động (năm 2011 cứ một kg mực xuất khẩu sang thị trƣờng Nhật Bản công ty đƣợc hƣởng

lợi nhuận là 35.095 đồng, sang năm 2012 lại tăng lên 40.189đồng/kg, trong năm 2013 lại giảm còn

19.422đồng/kg). Nguyên nhân do nguồn nguyên liệu dùng để sản xuất của công ty là từ đánh bắt, nếu

bị mất mua công ty cũng phải thu mua nguyên liệu với giá cao để duy trì sản xuất, giữ uy tín đối với

bạn hàng đồng thời tạo công ăn việc làm cho công nhân, làm cho giá thành tăng cao trong khi giá xuất

khẩu lại không tăng, có khi còn giảm. Nhƣ trong năm 2013 do ảnh hƣởng của tình hình khủng hoảng

kinh tế thế giới, các nhà nhập khẩu thu mua với giá thấp hơn, kèm theo đó lại yêu cầu ngày càng khắt

khe hơn về chất lƣợng sản phẩm.

Nhƣ vậy, lợi nhuận phân phối giữa các đối tƣợng trong chuỗi mực ống của công ty Cafico

không đồng đều. Nguyên nhân chính do chƣa có sự liên kết giữa công ty với ngƣ dân và Nậu vựa.

Ngƣ dân là ngƣời chịu nhiều rủi ro, nhƣng lợi nhuận chiếm rất ít trong chuỗi, do thƣờng bị Nậu vựa và

công ty ép giá, vì sản phẩm mực không bảo quản đƣợc lâu, một số ngƣ dân còn phụ thuộc tài chính từ

Nậu vựa. Đây là một nguy cơ rất lớn cho Nậu vựa và đặc biệt là công ty vì đến một lúc nào đó, nếu

ngƣ dân thấy việc đánh bắt mực không mang lại hiệu quả cho bản thân, họ sẽ bỏ nghề, và thực tế hiện

nay đã có một số tàu thuyền chuyển sang đánh bắt hải sản khác, số lƣợng lao động đi theo tàu đánh bắt

mực cũng giảm vì rủi ro lớn, thời gian xa gia đình nhiều, nên họ chọn một số nghề lao động trên bờ

lƣơng ít hơn nhƣng ổn định và có thời gian dành cho gia đình. Nguy cơ thiếu hụt nguyên liệu đầu vào,

gây khó khăn cho sản xuất và xuất khẩu là điều khó trách khỏi đối với công ty.

4. Đề xuất mô hình hợp tác và cơ chế thực hiện trong chuỗi cung ứng mực ống tại Công ty

Cafico Việt Nam

Trong bối cảnh Việt Nam đã hội nhập kinh tế quốc tế khu vực và toàn cầu ngày càng sâu rộng,

trong đó thủy sản đƣợc xác định là một trong những ngành có khả năng cạnh tranh thì việc tổ chức

hợp tác trong chuỗi cung ứng nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng nhu cầu thị trƣờng là xu

thế tất yếu. Tổ chức hợp tác ngang giữa các ngƣ dân (có thể giữa các Nậu vựa, giữa các công ty chế

biến xuất khẩu mực) và hợp tác dọc giữa các chủ thể trong chuỗi cung ứng, cụ thể giữa Nậu vựa và

công ty hoặc giữa Hiệp hội và công ty. Nếu nhƣ hợp tác ngang nhằm chia sẻ rủi ro, thì hợp tác dọc

nhằm thiết lập mối quan hệ tin cậy. Trong đó, cơ chế để thúc đẩy hợp tác ngang là hình thành hiệp hội

nghề nghiệp, còn cơ chế thúc đẩy hợp tác dọc là thông qua hợp đồng kinh tế.

+

Hợp tác ngang: Việc thành lập Hiệp hội khai thác thủy sản nhằm liên kết giữa các

chủ thuyền theo đối tƣợng cùng nghề, cùng ngƣ trƣờng và cùng tự nguyện hợp tác gắn với

nhà chế biến, chủ nậu vựa. Qua liên kết này giúp cho ngƣ dân đƣợc học hỏi kinh nghiệm, kỹ

thuật của nhau, cung cấp thông tin về ngƣ trƣờng kịp thời, rút ngắn thời gian đến ngƣ trƣờng

khai thác, kéo dài thời gian bám biển, giảm chi phí sản xuất, giảm thất thoát sau thu hoạch, tự

làm hậu cần cho nhau, nắm vững thị trƣờng, chủ động tiêu thụ sản phẩm, tăng hiệu quả kinh

tế, đồng thời còn bảo vệ, hỗ trợ ứng cứu lẫn nhau khi xảy ra sự cố trên biển.

222

HỘI THẢO KHOA HỌC - QUẢN TRỊ VÀ KINH DOANH (COMB-2014)

Mô hình hợp tác trong chuỗi cung ứng mực ống

+

Hợp tác dọc gi a các tác nhân trong chuỗi: Điều kiện cần và đủ để thực hiện hợp

tác dọc là phải có vai trò đầu tàu của công ty và sự tham gia của các chủ thể khác nhƣ: Ngân

hàng, Tổ chức bảo hiểm, Cơ quan cấp giấy chứng nhận. Để chủ động có nguồn nguyên liệu,

đảm bảo chất lƣợng đƣa vào chế biến cũng nhƣ sản phẩm sau chế biến đƣợc thị trƣờng chấp

nhận và thuận lợi trong việc mở rộng kênh tiêu thụ, yêu cầu đặt ra là thành phẩm phải đảm

bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, giá cả hợp lý. Muốn đƣợc điều đó, công ty Cafico Việt Nam

phải chủ động thiết lập mối liên kết chặt chẽ với ngƣ dân, nậu vựa, là ngƣời đầu tàu của mối

liên kết đó trên cở sở đồng thuận giữa ngƣời cung cấp nguyên liệu và công ty, một sự đồng

thuận tự nguyện và cam kết chắc chắn. Sự đồng thuận đó dựa trên một tiêu chuẩn quốc tế

đƣợc áp dụng và chứng nhận độc lập để có thể đáp ứng đầy đủ những đòi hỏi của hệ thống

truy xuất nguồn gốc xuất xứ, đòi hỏi của thị trƣờng. Trong mô hình hợp tác dọc, cần nh ng

tác nhân hỗ trợ như ngân hàng, công ty bảo hiểm, các tổ chức chứng nhận. Các chủ thể này

hỗ trợ cho quá trình hình thành chuỗi sản xuất thông qua nh ng hợp đồng, chẳng hạn hợp

đồng bảo lãnh gi a ngân hàng với doanh nghiệp để ngư dân vay vốn tại ngân hàng, hợp đồng

bao thanh toán gi a doanh nghiệp và ngân hàng để ngư dân nhanh chóng nhận tiền, hợp

đồng gi a doanh nghiệp và công ty bảo biểm, hợp đồng gi a doanh nghiệp với tổ chức chứng

nhận độc lập. Với chuỗi sản xuất được liên kết chặt sẽ hạn chế đáng kể rủi ro cho các tác

nhân tham gia trong chuỗi đó.

223

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Nguyên tắc và cơ chế để thực hiện hợp tác trong chuỗi cung ứng mực ống

Trong ngắn hạn, nguyên tắc hợp tác giữa các chủ thể trong chuỗi cung ứng sản phẩm

mực ống là tự nguyện, cam kết thông qua hợp đồng. Hợp đồng đóng vai trò quan trọng trong

mối quan hệ giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị sản phẩm. Hợp đồng sẽ ràng buộc những quy

định và trách nhiệm hợp tác giữa các bên. Nếu những giao dịch giữa các bên lặp lại thƣờng

xuyên, sử dụng hợp đồng sẽ cắt giảm chi phí. Nếu giao hàng đáp ứng đầy đủ yêu cầu của thị

trƣờng (chất lƣợng, an toàn vệ sinh thực phẩm, chứng nhận của bên thứ 3, truy xuất nguồn

gốc xuất xứ…), hợp đồng tự động có hiệu lực nhờ đó cắt giảm chi phí kiểm soát.

Trong dài hạn, nguyên tắc hợp tác giữa các chủ thể trong chuỗi cung ứng sản phẩm mực

ống là thiết lập mối quan hệ dài hạn, ổn định và lâu bền bằng việc xây dựng chiến lược liên

minh liên quan đến toàn bộ hoạt động của chuỗi nhằm đảm bảo chất lƣợng, an toàn vệ sinh

thực phẩm, không ảnh hƣởng đến môi trƣờng và trách nhiệm xã hội cho ngƣời tiêu dùng. Về

phía công ty, để đáp ứng yêu cầu của một số phân khúc thị trƣờng nhƣ giấy chứng nhận

thƣơng mại công bằng (certified fair-trade), sản phẩm hữu cơ (organic products) cần tổ chức

giám sát đáng tin cậy quá trình sản xuất bởi một bên thứ ba để đảm bảo rằng thói quen sản

xuất tốt đƣợc duy trì. Kế hoạch cùng đầu tƣ giữa công ty cùng với các Trƣờng/ Viện nghiên

cứu, Ngân hàng, tổ chức bảo hiểm gắn kết với nhau trong chuỗi có thể cung cấp đòn bẫy hữu

ích cho việc chia sẻ rủi ro và thúc đẩy việc cải tiến. Cuối cùng, công ty Cafico nên bắt đầu

nhận thức rằng tính minh bạch và trách nhiệm xã hội trong chuỗi cung ứng nhƣ là những yếu

tố thuộc về bản chất trong chiến lƣợc kinh doanh của họ hƣớng về hợp tác.

5. Kết luận

Hợp tác giữa các tác nhân tham gia vào chuỗi cung ứng sản phẩm thủy sản là xu thế tất

yếu khách quan trong bối cảnh hội nhập kinh tế diễn ra ngày càng sâu rộng nhằm thỏa mãn

các yêu cầu khắt khe của thị trƣờng. Để hợp tác đƣợc thành công, vai trò của các cơ quan hữu

quan rất quan trọng thông qua việc ban hành khung pháp lý về hợp đồng. Về phía công ty,

cần xây dựng chiến lƣợc liên minh với nhà cung cấp và khách hàng dựa trên nhu cầu thị

trƣờng nhằm đảm bảo chất lƣợng, an toàn vệ sinh thực phẩm, không ảnh hƣởng đến môi

trƣờng và trách nhiệm xã hội cho ngƣời tiêu dung.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Nguyễn Thị Trâm Anh (2009) ―Hợp tác trong chuỗi giá trị sản phẩm nuôi trồng - công cụ thúc

đẩy ngành thủy sản Khánh Hòa phát triển bền vững‖, Tạp chí khoa học thủy sản, số 4/2009,

Trƣờng Đại học Nha trang.

[2] Báo cáo tài chính của Công ty CP Cafico Việt Nam 2009 – 2013

[3] CBI, Ministry of Foreign Affairs of the Netherlands ―The Vietnam Seafood sector – A value

chain analysis‖, 3/2012

224