Những khó khăn, vướng mắc, hạn chế và một số đề xuất khắc phục trong thực hành quyền công tố giai đoạn điều tra, truy tố các tội danh về mua bán người và một số tội danh có liên quan: Cưỡng bức lao động, tổ chức mang thai hộ vì mục đích thương mại
NHỮNG KHÓ KHĂN, VƯỚNG MẮC, HẠN CHẾ VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT...
KHẮC PHỤC TRONG THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ GIAI ĐOẠN ĐIỀU
TRA, TRUY TỐ CÁC TỘI DANH VỀ MUA BÁN NGƯỜI VÀ MỘT SỐ TỘI
DANH CÓ LIÊN QUAN: CƯỠNG BỨC LAO ĐỘNG,
TỔ CHỨC MANG THAI HỘ VÌ MỤC ĐÍCH THƯƠNG MẠI
MAI ĐẮC BIÊN*
Kiểm sát viên Viện kiểm sát thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp trong
các vụ án mua bán người và một số tội danh có liên quan nhằm bảo đảm việc truy tố,
buộc tội đúng quy định của pháp luật. Bài viết trình bày những khó khăn vướng mắc của
Kiểm sát viên khi thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp trong các vụ án
mua bán người và một số tội danh có liên quan; đưa ra một số kiến nghị, giải pháp cụ thể
nhằm nâng cao chất lượng công tác này, góp phần hoàn thành xuất sắc chức năng, nhiệm
vụ của ngành Kiểm sát nhân dân.
Từ khóa: Mua bán người; tổ chức mang thai hộ vì mục đích thương mại; cưỡng bức lao động.
Ngày nhận bài: 06/7/2021, Biên tập xong: 06/7/2021, Duyệt đăng: 06/7/2021
Prosecutors exercise their rights in the judicial activities of human trafficking cases
to ensure the prosecution and accusation of crimes in accordance with law. This article
presents the difficulties and challenges faced by Prosecutors when exercising their
rights in human trafficking cases and also proposes recommendations to improve the
quality of this work, to fulfil the functions and tasks of the People’s Procuracy.
Keywords: Human trafficking, organization of surrogacy for commercial purposes,
forced labor.
1. Những khó khăn, vướng mắc và đoạt người dưới 16 tuổi (Điều 153); Tội
hạn chế trong thực hành quyền công tố mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận
giai đoạn điều tra, truy tố các tội danh cơ thể người (Điều 154). Một số tội danh
về mua bán người và một số tội danh có có liên quan là Tội tổ chức mang thai hộ
liên quan: Cưỡng bức lao động, Tổ chức vì mục đích thương mại (Điều 187); Tội
mang thai hộ vì mục đích thương mại
cưỡng bức lao động (Điều 297). Khách
thể của tội phạm trong nhóm tội này là
quyền được bảo hộ về tự do, an toàn
thân thể, danh dự, nhân phẩm của con
người2. Hành vi khách quan của tội phạm
bao gồm nhiều loại hành vi xâm hại tính
mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của
1.1. Những khó khăn, vướng mắc và
hạn chế
Theo quy định của Bộ luật hình sự
(BLHS) Việt Nam năm 2015, các tội phạm
về mua bán người gồm: Tội mua bán
người (Điều 150); Tội mua bán người
dưới 16 tuổi1 (Điều 151); Tội đánh tráo
người dưới 16 tuổi (Điều 152); Tội chiếm
* Tiến sĩ, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kiểm sát
Hà Nội
2ꢀ Nguyễn Văn Minh, Nguyễn Thị Như Huyền, Bàn về
1ꢀ Theo quy định tại Điều 1 Luật trẻ em năm 2016, trẻ tội mua bán người trong Bộ luật hình sự năm 2015, Tạp
em là người dưới 16 tuổi.
chí Kiểm sát số 06 (tháng 3/2019), tr. 41-47.
Số chuyên đề 02 - 2021
Khoa học Kiểm sát 95
NHỮNG KHÓ KHĂN, VƯỚNG MẮC, HẠN CHẾ VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT...
con người như: Dùng vũ lực hoặc đe dọa hiện việc truy tố, buộc tội và kiểm sát hoạt
động tư pháp của Cơ quan điều tra, Tòa
án trong các vụ án hình sự nhằm bảo đảm
cho việc điều tra, truy tố và xét xử được
đúng người, đúng tội, đúng pháp luật,
không để xảy ra tình trạng oan sai và bỏ
lọt tội phạm.
dùng vũ lực hoặc thủ đoạn khác để mua,
bán người, chiếm đoạt người hoặc mua,
bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể
người; cưỡng bức lao động, tổ chức mang
thai hộ vì mục đích thương mại. Mặt chủ
quan của tội phạm là người phạm tội với
lỗi cố ý: Người phạm tội nhận thức rõ
hành vi phạm tội của mình là nguy hiểm
cho xã hội, thấy trước hậu quả và mong
muốn cho hậu quả xảy ra. Chủ thể của tội
phạm là người đủ tuổi chịu trách nhiệm
hình sự (người từ đủ 14 tuổi trở lên), có
Thực hành quyền công tố, kiểm sát
hoạt động tư pháp đối với các vụ án về
mua bán người trong điều tra, truy tố,
Kiểm sát viên thực hiện nhiệm vụ, quyền
hạn của Viện kiểm sát theo quy định tại
các điều 42, 159, 160, 161, 165, 166 BLTTHS
năng lực trách nhiệm hình sự. Đối với tội năm 2015; Quy chế Công tác thực hành
quyền công tố, kiểm sát việc khởi tố, điều
tra, truy tố (Ban hành kèm theo Quyết định
số 111/QĐ-VKSTC ngày 17/4/2020 của Viện
trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, sau đây
gọi tắt là Quy chế Kiểm sát điều tra); Chỉ thị
số 09/CT-VKSTC ngày 06/4/2016 của Viện
trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao về
“Tăng cường các biện pháp nâng cao chất
lượng tranh tụng của Kiểm sát viên tại
phiên tòa”; Chỉ thị số 04/CT-VKSTC ngày
10/7/2015 của Viện trưởng Viện kiểm sát
nhân dân tối cao về “Tăng cường các biện
pháp phòng chống oan, sai và nâng cao
trách nhiệm trong giải quyết bồi thường
thiệt hại cho người bị oan trong hoạt động
tố tụng hình sự”; Chỉ thị về “Tăng cường
trách nhiệm công tố trong giải quyết các
vụ án hình sự, đáp ứng yêu cầu đấu tranh
phòng, chống tội phạm” (Ban hành kèm theo
Quyết định số 05/CT-VKSTC ngày 27/4/2020
của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối
cao) và một số văn bản khác.
mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ
thể người (Điều 154 BLHS năm 2015) thì
chủ thể phải là người từ đủ 16 tuổi trở lên.
Theo quy định của Bộ luật tố tụng
hình sự (BLTTHS) năm 2015, việc khởi
tố, điều tra vụ án hình sự thuộc về Cơ
quan điều tra3, Cơ quan được giao nhiệm
vụ tiến hành một số hoạt động điều tra4
(sau đây gọi chung là Cơ quan điều tra).
Cơ quan điều tra có nhiệm vụ, quyền hạn
cũng như trách nhiệm phát hiện kịp thời
mọi tội phạm, hành vi phạm tội, khởi tố
vụ án, thực hiện mọi biện pháp điều tra
để làm rõ tội phạm, người phạm tội. Viện
kiểm sát thực hành quyền công tố, thực
3ꢀ Theo Điều 134 BLTTHS năm 2015 và Điều 4 Luật
tổ chức Cơ quan điều tra năm 2015, Cơ quan điều
tra gồm: 1. Cơ quan Điều tra của Công an nhân dân,
2. Cơ quan Điều tra trong Quân đội nhân dân, 3. Cơ
quan Điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
4ꢀ Theo Điều 145 BLTTHS năm 2015, Cơ quan được
giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra
gồm: a) Các cơ quan của Bộ đội biên phòng; b) Các
cơ quan của Hải quan; c) Các cơ quan của Kiểm lâm;
d) Các cơ quan của lực lượng Cảnh sát biển; đ) Các
cơ quan của Kiểm ngư; e) Các cơ quan của Công an
nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt
động điều tra; g) Các cơ quan khác trong Quân đội
nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt
động điều tra.
Khi thực hành quyền công tố, kiểm
sát hoạt động tư pháp đối với các vụ án
về mua bán người trong điều tra, truy tố,
Kiểm sát viên kiểm sát việc điều tra của
Cơ quan điều tra, của Điều tra viên, cán
96 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 02 - 2021
MAI ĐẮC BIÊN
bộ điều tra; nghiên cứu hồ sơ vụ án để Loan... với mục đích chính là bán vào
kiểm tra, xác định tính có căn cứ, tính hợp các ổ mại dâm và cưỡng bức lao động.
pháp của các lệnh, quyết định, hoạt động Từ 01/12/2016 đến 30/5/2020, toàn quốc
của Cơ quan điều tra; đề ra yêu cầu kiểm đã phát hiện, khởi tố, điều tra tổng số
432 vụ/724 bị can về Tội mua bán người.
Viện kiểm sát nhân dân các cấp đã quyết
định truy tố tổng số 369 vụ/643 bị can
về Tội mua bán người, mua bán người
dưới 16 tuổi; đã thực hành quyền công
tố, kiểm sát xét xử sơ thẩm 387 vụ/648 bị
cáo về Tội mua bán người (trong đó có
các vụ án tồn từ năm 2015)5.
tra, xác minh, yêu cầu điều tra; trực tiếp
tiến hành một số hoạt động điều tra theo
quy định của pháp luật. Trên cơ sở kết quả
nghiên cứu hồ sơ vụ án, kiểm sát, Kiểm
sát viên báo cáo đề xuất lãnh đạo Viện
quyết định phê chuẩn, không phê chuẩn
hoặc thay đổi, hủy bỏ các lệnh, quyết định
của Cơ quan điều tra; xử lý mọi vi phạm
pháp luật trong điều tra, truy tố các vụ án
về mua bán người. Trong giai đoạn truy
tố, Kiểm sát viên nghiên cứu hồ sơ, đánh
giá kết quả điều tra, trên cơ sở đó báo cáo,
đề xuất lãnh đạo Viện quyết định truy tố
bị can ra trước Tòa án; đình chỉ hoặc tạm
đình chỉ vụ án, bị can; trả hồ sơ yêu cầu
điều tra bổ sung và một số quyết định
khác để giải quyết đúng đắn vụ án hình
sự. Mục đích của thực hành quyền công
tố, kiểm sát hoạt động tư pháp đối với
các vụ án về mua bán người trong điều
tra, truy tố nhằm nhanh chóng phát hiện,
xử lý kịp thời mọi tội phạm, người phạm
tội, bảo đảm việc khởi tố, điều tra, truy tố
đúng người, đúng tội, đúng quy định của
pháp luật.
Trong những năm qua, Kiểm sát viên
đã thực hiện tốt chức năng thực hành
quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư
pháp trong điều tra, truy tố, xét xử các vụ
án về mua bán người, góp phần tích cực
vào việc giữ vững an ninh chính trị, trật
tự an toàn xã hội, bảo vệ lợi ích của Nhà
nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ
quan, tổ chức, cá nhân. Tuy nhiên, thực
tiễn công tác thực hành quyền công tố,
kiểm sát việc điều tra, truy tố các vụ án về
mua bán người và một số tội có liên quan
như Tội cưỡng bức lao động, Tội tổ chức
mang thai hộ vì mục đích thương mại cho
thấy còn có những khó khăn, vướng mắc
sau đây:
Thứ nhất, khó khăn, vướng mắc và hạn chế
trong việc phát hiện, khởi tố, điều tra đối với
các tội về mua bán người, cưỡng bức lao động,
tổ chức mang thai hộ vì mục đích thương mại
Trong những năm gần đây, mặc dù
đã được kiểm soát nhưng tình hình tội
phạm mua bán người vẫn còn diễn biến
phức tạp, gia tăng về mức độ với những
phương thức, thủ đoạn hết sức tinh vi,
xảo quyệt, có sự cấu kết chặt chẽ giữa các
đối tượng ở trong nước với đối tượng
ở nước ngoài. Ngoài ra, các đối tượng
thực hiện tội phạm này còn hình thành
các đường dây mua bán người từ Việt
Nam sang các nước trong khu vực như
Hồng Kông, Singapore, Malaysia, Đài
Các vụ án về mua bán người, cưỡng
bức lao động, tổ chức mang thai hộ vì
mục đích thương mại chủ yếu thuộc loại
tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc
biệt nghiêm trọng nên người phạm tội
5ꢀ Lê Minh Long, Một số giải pháp nâng cao chất lượng
công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát các vụ án mua
bán người, Tạp chí Khoa học Kiểm sát số Chuyên đề
02/2020; tr.96-100.
Số chuyên đề 02 - 2021
Khoa học Kiểm sát 97
NHỮNG KHÓ KHĂN, VƯỚNG MẮC, HẠN CHẾ VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT...
trước, trong và sau khi thực hiện hành vi hợp dẫn đến tử vong) sau đó thực hiện
phạm tội đều có những thủ đoạn rất tinh việc chuyển giao.
vi, nguy hiểm để che giấu tội phạm, xóa
Đối với Tội mua bán người, Tội mua
dấu vết. Có thể kể đến như hành vi dụ
dỗ, mua chuộc, cưỡng ép bị hại, cha mẹ bị
hại; lựa chọn địa điểm là những nơi vắng
người, thời gian phạm tội là thời điểm
vắng người qua lại, trong đêm tối, mưa
bão, vùng biên giới để chuyển giao người
bị hại; trong bệnh viện, trạm y tế để đánh
tráo người dưới 01 tuổi, chiếm đoạt người
dưới 16 tuổi; lừa dối đưa ra mức lương
cao để đưa người lao động đến nơi xa xôi,
vắng vẻ, ra nước ngoài để cưỡng bức lao
động; tổ chức mang thai hộ vì mục đích
thương mại…
bán người dưới 16 tuổi, Tội tổ chức
mang thai hộ vì mục đích thương mại,
Tội cưỡng bức lao động, người phạm tội
thường phạm tội dưới dạng đồng phạm
có tổ chức, có sự cấu kết chặt chẽ với nhau
trong hành động phạm tội, che giấu tội
phạm giữa người môi giới, người bán,
người mua, người sử dụng lao động với
người cung cấp lao động, người thuê và
người được thuê đẻ thuê, với cả những
tổ chức phạm tội nước ngoài. Hành vi
phạm tội được che giấu, ngụy trang, hợp
thức hóa dưới dạng hợp đồng cho, nhận
con nuôi, làm giấy tờ giả, hợp đồng đi
lao động nước ngoài… Sau khi thực hiện
hành vi phạm tội như mua bán người
dưới 16 tuổi, chiếm đoạt người dưới 16
tuổi và các tội phạm khác, người phạm tội
còn có những hành vi khống chế để ngăn
chặn bị hại hoặc người nhà bị hại tố cáo
như dụ dỗ, đe dọa, cho tiền hoặc hứa hẹn
đem lại một lợi ích nào đó. Một số trường
hợp phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc
biệt nghiêm trọng như phạm tội mua
bán người, mua bán người dưới 16 tuổi,
chiếm đoạt người dưới 16 tuổi, tội chiếm
đoạt mô, người phạm tội còn có những
hành vi như bỏ trốn ra nước ngoài để che
giấu tội phạm, trốn tránh sự trừng phạt.
Với những đặc điểm trên, việc phát hiện
tội phạm đối với nhóm tội này gặp nhiều
khó khăn hơn các tội phạm thông thường
khác.
Việc phát hiện tội phạm gặp khó khăn
vì khi chuẩn bị phạm tội, người phạm
tội có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, đầy đủ các
công cụ, phương tiện phạm tội như hóa
trang, đeo khẩu trang, kính đen che mặt,
giả tiếng nói địa phương để tránh phát
hiện trong khi chuyển giao bị hại, nhất là
đưa qua biên giới, đưa vào các cơ sở mua
bán dâm, các nơi lao động cưỡng bức. Khi
thực hiện các tội phạm như Tội mua bán,
chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người,
Tội cưỡng bức lao động, người phạm tội
thường dùng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ
lực để đánh đập bị hại; dùng thủ đoạn
khác như đánh thuốc mê, chuốc rượu,
chất kích thích mạnh khác khiến bị hại
không còn tỉnh táo, có khả năng kháng cự
và suy sụp về tinh thần hoặc lợi dụng việc
chữa bệnh, phẫu thuật để lén lút chiếm
đoạt bộ phận cơ thể người. Trong một
số trường hợp, người phạm tội còn thực
hiện hành vi phạm tội khác trước hành vi
chuyển giao bị hại cho người mua, người
tiếp nhận như dùng hung khí đánh mạnh
vào đầu cho nạn nhân bất tỉnh (có trường
Một đặc điểm gây khó khăn trong việc
thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm
đối với loại tội phạm này là việc bị hại là
người dưới 16 tuổi, có trường hợp chỉ là
trẻ sơ sinh nên việc lấy lời khai của bị hại
98 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 02 - 2021
MAI ĐẮC BIÊN
nhiều khi là không thể hoặc độ tin cậy hại là người dưới 16 tuổi là tình tiết định
không cao do bị hại còn ít tuổi nên hoảng khung tăng nặng. Do vậy, khi giải quyết
sợ, không nhớ. Bị hại ít tuổi nên việc ghi
nhớ những đặc điểm của người phạm tội
để phục vụ việc tố cáo sau này rất kém,
do vậy, khi lấy lời khai của họ cũng rất
khó để xác định những đặc điểm của
người phạm tội để truy xét, bắt giữ. Một
số trường hợp đặc biệt, sau khi bị xâm hại,
mua bán, nạn nhân đã rất sợ hãi, suy sụp
tinh thần hoặc tự sát, bỏ trốn nên không
lấy được lời khai hoặc nội dung lời khai
rất lộn xộn, khó xác định sự thật. Đối với
Tội cưỡng bức lao động, nhiều trường
hợp tội phạm chỉ bị phát hiện sau khi bị
cưỡng bức ra nước ngoài lao động đã bỏ
trốn về nước tố cáo, hành vi phạm tội đã
trải qua một thời gian, người phạm tội
đã bỏ trốn nên việc bắt giữ, xử lý rất khó
khăn. Đối với Tội tổ chức mang thai hộ vì
mục đích thương mại, thông thường chỉ
bị phát hiện khi người được thuê mang
thai hộ tố cáo do những mâu thuẫn giữa
người thuê và người được thuê mang thai
nên tỷ lệ phát hiện, xử lý còn thấp. Trong
quá trình xử lý vụ án, hai bên lại tự thỏa
thuận được với nhau nên bị hại bãi nại,
rút đề nghị khởi tố, không yêu cầu xử lý.
Từ những lý do trên nên người phạm tội
có thể lợi dụng để chối tội, không thừa
nhận hành vi phạm tội.
vụ án hình sự về loại tội này, các cơ quan
tiến hành tố tụng phải xác định chính xác
tuổi của người bị hại để quyết định việc
định tội, định khung, có ý nghĩa trong
đường lối giải quyết vụ án sau này.
Trong một số trường hợp, việc xác
định tuổi của bị hại có những khó khăn
nhất định do không có giấy tờ để xác
định tuổi (giấy khai sinh, chứng minh
nhân dân, sổ hộ khẩu…). Nguyên nhân
có thể là do cha mẹ chưa kịp làm giấy
khai sinh, không làm giấy khai sinh,
chứng minh nhân dân hoặc bị thất lạc,
mất mát hoặc người phạm tội cố tình
che giấu. Cũng có trường hợp do bị hại
còn nhỏ tuổi nên không nhớ hoặc không
biết được những thông tin về nhân thân
của mình. Trong những trường hợp
trên, cơ quan tiến hành tố tụng gặp rất
nhiều khó khăn để xác định tội danh,
áp dụng các biện pháp ngăn chặn, biện
pháp cưỡng chế, áp dụng điều khoản
truy tố. Điều tra viên, Kiểm sát viên cần
áp dụng các biện pháp điều tra để xác
định tuổi như lấy lời khai của người
phạm tội, người bị hại, người thân, thu
thập giấy chứng sinh, học bạ, trích lục
tàng thư lưu trữ cũng như các giấy tờ tài
liệu khác. Trường hợp những biện pháp
trên không có kết quả thì phải tiến hành
giám định pháp y để xác định tuổi. Tuy
nhiên, trong kết luận giám định tuổi, cơ
quan giám định chỉ có thể xác định độ
tuổi chênh lệch trong thời hạn khoảng
06 tháng chứ không thể đưa ra chính xác
độ tuổi (Ví dụ: Người được giám định
có độ tuổi từ 15 tuổi 9 tháng đến 16 tuổi
3 tháng). Theo quy định của pháp luật
Việt Nam thì trong trường hợp trên, đối
Thứ hai, khó khăn, vướng mắc và hạn chế
trong việc xác định tuổi của người bị hại, tuổi
của người phạm tội
Một đặc điểm riêng biệt của các tội về
mua bán người là trong một số tội, người
bị hại phải là người dưới 16 tuổi như Tội
mua bán người dưới 16 tuổi (Điều 151), Tội
đánh tráo người dưới 01 tuổi (Điều 152),
Tội chiếm đoạt người dưới 16 (Điều 153).
Đối với Tội cưỡng bức lao động, người bị
Số chuyên đề 02 - 2021
Khoa học Kiểm sát 99
NHỮNG KHÓ KHĂN, VƯỚNG MẮC, HẠN CHẾ VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT...
với người phạm tội thì phải lấy độ tuổi
thấp nhất, còn đối với người bị hại thì
phải lấy độ tuổi cao nhất để áp dụng
theo nguyên tắc có lợi cho người phạm
tội, do đó có thể xảy ra việc xử lý không
đúng tội. Hơn nữa, việc đưa người bị hại
đi giám định đôi khi gặp phải sự phản
đối, không hợp tác của họ.
khởi tố vụ án, khởi tố bị can sau đó phải đình
chỉ, khởi tố sai tội danh, bỏ lọt tội phạm.
Thứ tư, khó khăn, vướng mắc và hạn chế
trong việc đề ra yêu cầu điều tra
Một trong những nhiệm vụ, quyền
hạn của Kiểm sát viên là đề ra yêu cầu
điều tra để yêu cầu Cơ quan điều tra,
Điều tra viên, Cán bộ điều tra thực hiện
việc điều tra một cách đúng đắn, đầy đủ
nhằm làm rõ tội phạm, người phạm tội,
các tình tiết khác có liên quan đến giải
quyết đúng đắn vụ án hình sự, không để
xảy ra tình trạng khởi tố, điều tra, truy
tố oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm. Yêu cầu
điều tra có thể được thực hiện nhiều lần
bằng văn bản hoặc bằng lời nói, trong
đó Kiểm sát viên yêu cầu những nội
dung cụ thể để Điều tra viên thực hiện,
tập trung vào việc phát hiện, thu thập
chứng cứ chứng minh tội phạm, người
phạm tội. Điều tra viên có trách nhiệm
thực hiện nhanh chóng, đầy đủ yêu cầu
điều tra của Kiểm sát viên trong toàn bộ
quá trình điều tra, truy tố.
Thứ ba, khó khăn, vướng mắc và hạn chế
đối với Kiểm sát viên trong việc đề xuất phê
chuẩn, không phê chuẩn, thay đổi, hủy bỏ các
quyết định của Cơ quan điều tra
Sau khi ra quyết định khởi tố vụ án,
khởi tố bị can, các quyết định khác, Cơ
quan điều tra chuyển quyết định cùng
toàn bộ hồ sơ đến Viện kiểm sát để thực
hiện chức năng thực hành quyền công
tố và kiểm sát việc khởi tố vụ án, khởi tố
bị can, các quyết định khác. Trong thời
hạn 03 ngày theo quy định của BLTTHS
năm 2015, Kiểm sát viên đại diện cho
Viện kiểm sát phải tiến hành nghiên cứu
hồ sơ, kiểm tra tính có căn cứ và tính
hợp pháp của các quyết định khởi tố vụ
án, khởi tố bị can, các hoạt động tố tụng
của Điều tra viên trong việc khởi tố vụ án,
khởi tố bị can để báo cáo Lãnh đạo Viện
phê chuẩn hoặc hủy bỏ, thay đổi quyết
định khởi tố bị can. Đối với các quyết định
khác như lệnh bắt người trong trường hợp
khẩn cấp, lệnh gia hạn tạm giữ, tạm giam,
lệnh khám xét..., Kiểm sát viên phải kịp
thời, nhanh chóng nghiên cứu, đánh giá
tính có căn cứ hoặc tính hợp pháp của các
quyết định để báo cáo Lãnh đạo Viện quyết
định phê chuẩn hoặc không phê chuẩn,
thay đổi, hủy bỏ. Trong thời gian qua, việc
phê chuẩn, không phê chuẩn, thay đổi, hủy
bỏ các quyết định của Cơ quan điều tra vẫn
còn xảy ra một số trường hợp chưa chính
xác, chưa kịp thời, còn để xảy ra tình trạng
Tuy nhiên, trên thực tế, việc đề ra yêu
cầu điều tra của Kiểm sát viên còn nhiều
hạn chế như hồ sơ không có bản yêu cầu
điều tra hoặc có nhưng nội dung còn
chung chung, sơ sài, không cụ thể, không
đáp ứng yêu cầu của việc điều tra, chậm
đề ra yêu cầu điều tra... Do vậy, Điều tra
viên không thực hiện đầy đủ các yêu cầu
thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm,
người phạm tội, vi phạm trình tự thủ tục
tố tụng, vi phạm thời hạn điều tra, xâm
phạm đến quyền con người của người bị
buộc tội, việc điều tra không đúng đắn,
vi phạm những quy định khác của pháp
luật. Đây cũng chính là một trong các lý
do dẫn đến oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm,
100 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 02 - 2021
MAI ĐẮC BIÊN
làm hồ sơ vụ án phải điều tra kéo dài hoặc
phải trả để điều tra bổ sung nhiều lần.
Thứ nhất, các quy định của pháp luật về
hình sự và tố tụng hình sự còn nhiều bất cập,
chậm sửa đổi, bổ sung, hướng dẫn, giải thích
Thứ năm, khó khăn, vướng mắc và hạn chế
trong giai đoạn truy tố của Kiểm sát viên: Còn
tình trạng truy tố không đúng tội danh, truy
tố quá thời hạn, Tòa án trả hồ sơ để yêu cầu
điều tra bổ sung nhiều lần
Nhiều điều luật của BLHS đã quy định
nhưng cần phải có hướng dẫn nội dung
điều luật, hướng dẫn về các tình tiết định
khung tăng nặng để các cơ quan tư pháp
áp dụng thống nhất trong việc khởi tố,
điều tra, truy tố, xét xử. Quy chế kiểm sát
điều tra còn nhiều nội dung cụ thể chưa
được quy định cũng gây khó khăn cho
hoạt động nghiệp vụ của Kiểm sát viên.
Kết thúc điều tra, Cơ quan điều tra ra
bản kết luận điều tra đề nghị truy tố6, gửi
kết luận, quyết định cùng toàn bộ hồ sơ
vụ án đến Viện kiểm sát để Viện kiểm sát
thực hành quyền công tố, quyết định việc
truy tố. Kiểm sát viên tiếp tục nghiên cứu
hồ sơ, xác định, kiểm tra tính có căn cứ,
tính hợp pháp của quyết định khởi tố, đề
nghị truy tố để báo cáo đề xuất Lãnh đạo
Viện quyết định. Về cơ bản, việc truy tố
của Viện kiểm sát được thực hiện đúng
người, đúng tội, đúng pháp luật. Tuy
nhiên, vẫn còn trường hợp truy tố sai tội
danh hoặc vi phạm các quy định của pháp
Thứ hai, nhận thức và áp dụng các quy
định của pháp luật cũng như trình độ, năng
lực, ý thức trách nhiệm, bản lĩnh nghề nghiệp
của một số Điều tra viên, Kiểm sát viên còn
hạn chế
Một số Điều tra viên, Kiểm sát viên
còn hạn chế trong trình độ pháp lý, chưa
hiểu đúng và đủ những quy định của
pháp luật, nhất là pháp luật hình sự nên
luật về trình tự, thủ tục hoặc chứng cứ còn lúng túng, khó khăn ngay trong việc
định tội, định khung khi khởi tố vụ án,
khởi tố bị can, áp dụng các biện pháp
ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế. Một số
Điều tra viên, Kiểm sát viên có kiến thức
thực tế nhưng kiến thức về lý luận chưa
thực sự logic, nhận thức không đầy đủ về
pháp luật do chỉ quan tâm tới những kinh
nghiệm thực tiễn, còn xa rời lý luận dẫn
tới khi gặp các loại án mới, án khó thì giải
quyết không đúng đắn.
chứng minh tội phạm còn chưa bảo đảm
dẫn đến việc Tòa án trả hồ sơ, yêu cầu
điều tra bổ sung nhiều lần.
1.2. Nguyên nhân của những khó khăn,
vướng mắc và hạn chế
Những khó khăn, vướng mắc và hạn
chế trong thực hành quyền công tố giai
đoạn điều tra, truy tố các tội danh về mua
bán người, Tội tổ chức mang thai hộ vì
mục đích thương mại, Tội cưỡng bức lao
động có nhiều nguyên nhân được xem
xét, đánh giá ở nhiều góc độ, cấp độ khác
nhau. Trong đó, có những nguyên nhân
cơ bản và chủ yếu sau:
Kiểm sát viên chưa thực sự đề cao trách
nhiệm, nghiên cứu chưa sâu, thực hiện
không đầy đủ quy trình nghiệp vụ, còn
lo ngại phải chịu trách nhiệm theo Nghị
quyết số 388/2003/NQ-UBTVQH11 ngày
17/3/2003 của Ủy ban thường vụ Quốc hội
về bồi thường thiệt hại cho người bị oan do
người có thẩm quyền trong hoạt động tố
6ꢀ Trường hợp có căn cứ đình chỉ điều tra, đình chỉ
điều tra đối với bị can theo quy định của pháp luật
thì Cơ quan điều tra ra bản kết luận điều tra và quyết
định đình chỉ điều tra.
Số chuyên đề 02 - 2021
Khoa học Kiểm sát 101
NHỮNG KHÓ KHĂN, VƯỚNG MẮC, HẠN CHẾ VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT...
tụng hình sự gây ra, Luật Trách nhiệm bồi những quy định của pháp luật cho phù
thường của Nhà nước nếu để xảy ra oan hợp hơn nữa, tăng cường văn bản hướng
sai. Hoặc do áp lực từ dư luận, cơ quan dẫn, tăng cường nhận thức, trách nhiệm
ngôn luận, của những người có quyền cũng như đào tạo, bồi dưỡng nâng cao
lực hoặc thân quen nên một số Kiểm sát trình độ pháp luật, chuyên môn nghiệp
viên đã bộc lộ tư tưởng né tránh, đùn đẩy vụ cho Điều tra viên, Kiểm sát viên; tăng
trách nhiệm, thiếu kiên quyết trong đấu cường những điều kiện cơ sở vật chất bảo
tranh với tội phạm nói chung và tội phạm đảm hoạt động nghiệp vụ. Làm tốt công
về mua bán người nói riêng. Những hạn tác điều tra, truy tố trong các vụ án về
chế trên dẫn đến tình trạng không kịp thời mua bán người không chỉ góp phần bảo
phát hiện tội phạm, không thu thập, lưu vệ bị hại khỏi sự xâm hại của tội phạm mà
giữ đúng và đầy đủ chứng cứ, vi phạm còn góp phần bảo đảm tốt nhất quyền con
trình tự thủ tục tố tụng, làm cho việc giải người, quyền công dân theo quy định của
quyết vụ án kéo dài, có trường hợp oan Hiến pháp và pháp luật.
sai hoặc bỏ lọt tội phạm.
2. Một số đề xuất khắc phục những
Thứ ba, cơ sở vật chất, trang thiết bị phục khó khăn, vướng mắc và hạn chế trong
vụ việc điều tra, truy tố còn hạn chế
thực hành quyền công tố giai đoạn điều
tra, truy tố các tội danh về mua bán người
và một số tội danh có liên quan
Mặc dù trong những năm qua, cơ sở
vật chất, trang thiết bị của Cơ quan điều
tra, Viện kiểm sát đã được Nhà nước
2.1. Quán triệt, yêu cầu Điều tra viên,
quan tâm đầu tư nhưng vẫn còn hạn chế. Kiểm sát viên nắm vững những quy định
Việc trụ sở cơ quan còn chật hẹp, phương của pháp luật về tội phạm mua bán người,
tiện đi lại, tác nghiệp còn chưa đủ đã ảnh về thực hành quyền công tố trong điều tra,
hưởng đến chất lượng điều tra, truy tố các truy tố các vụ án hình sự về mua bán người
vụ án về mua bán người. Vấn đề lương,
BLHS và BLTTHS năm 2015 về cơ
phụ cấp cho Điều tra viên, Kiểm sát viên
bản đã khắc phục được những hạn chế,
cũng còn bất cập, chưa tương xứng so
khiếm khuyết của pháp luật về các tội
với mặt bằng chung trong xã hội. Điều
phạm về mua bán người cũng như trình
này cũng ảnh hưởng đến trách nhiệm của
tự, thủ tục giải quyết các vụ án này. Các
Điều tra viên, Kiểm sát viên khi thực thi
cơ quan tư pháp Trung ương cũng đã
kịp thời ban hành một số Thông tư liên
nhiệm vụ.
Những khó khăn, vướng mắc, hạn chế ngành hướng dẫn thực hiện các quy định
nêu trên đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố của pháp luật. Viện kiểm sát nhân dân
tụng, người tiến hành tố tụng, nhất là Viện cũng đã ban hành nhiều văn bản quy
kiểm sát, Kiểm sát viên cần nhận thức đầy định, hướng dẫn về thực hiện chức năng
đủ tính chất, mức độ nguy hiểm của tội thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt
phạm về mua bán người, sớm có nhiều động tư pháp trong tố tụng hình sự như:
giải pháp tăng cường hiệu quả công tác Quy chế kiểm sát điều tra; Chỉ thị số
phát hiện, điều tra, truy tố tội phạm. Các 05/CT-VKSTC ngày 27/4/2020 của Viện
biện pháp đó có thể là sửa đổi, bổ sung trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao về
102 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 02 - 2021
MAI ĐẮC BIÊN
“Tăng cường trách nhiệm công tố trong
giải quyết các vụ án hình sự, đáp ứng yêu
cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm”
và một số văn bản khác. Do vậy, Cơ quan
điều tra, Viện kiểm sát cần tăng cường
quán triệt, yêu cầu Điều tra viên, Kiểm
sát viên nắm vững quy định của BLHS về
các tội trong nhóm tội mua bán người và
một số tội danh có liên quan, cấu thành
tội phạm của từng tội cụ thể để xác định
đúng đắn về điều, khoản khi khởi tố vụ
án, khởi tố bị can, áp dụng biện pháp
ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế. Nắm
vững các quy định của pháp luật tố tụng
hình sự, các văn bản dưới luật, quy chế
nghiệp vụ của ngành về trình tự thủ tục
tố tụng, các kỹ năng nghiệp vụ để thực
hiện tốt các hoạt động điều tra, truy tố và
thực hành quyền công tố đối với nhóm
tội này.
2.3. Tăng cường công tác đào tạo, bồi
dưỡng cán bộ, Kiểm sát viên
Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cán
bộ tại các cơ sở đào tạo của Ngành để
nâng cao hơn nữa trình độ pháp luật, kỹ
năng chuyên môn, nghề nghiệp của Kiểm
sát viên. Trước mắt, cần đổi mới công tác
giảng dạy theo đúng hoạt động đào tạo,
bồi dưỡng cán bộ trong Ngành là trang
bị kiến thức, kỹ năng nghiệp vụ, phương
pháp làm việc, kinh nghiệm xử lý công
việc hiệu quả và theo nhu cầu của Viện
kiểm sát nhân dân các cấp. Đổi mới nội
dung, chương trình đào tạo, bồi dưỡng
theo hướng tăng cường kỹ năng công tác
nghiệp vụ, đào tạo chuyên sâu về thực
hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư
pháp. Công tác đào tạo, bồi dưỡng nghiệp
vụ kiểm sát phải được đầu tư và quan
tâm đúng mức, các tiêu chuẩn về đào tạo,
bồi dưỡng phải trở thành một trong các
điều kiện bắt buộc để bổ nhiệm chức danh
Kiểm sát viên, chức danh quản lý lãnh đạo
của Ngành. Kết hợp giảng lý luận với đi
thực tế để tìm hiểu, tiếp cận các vụ án điển
hình, trọng điểm được dư luận quan tâm.
Tăng cường thảo luận, trao đổi tọa đàm về
những vấn đề khó khăn, vướng mắc trong
hoạt động điều tra, thực hành quyền công
tố, kiểm sát điều tra nhằm rút ra bài học
2.2. Tăng cường trách nhiệm, chuyên
môn nghiệp vụ, đạo đức của Kiểm sát viên
Tăng cường trách nhiệm thực hành
quyền công tố của Kiểm sát viên trong
điều tra, truy tố các vụ án về mua bán
người để thực hiện tốt hơn nhiệm vụ
phòng, chống oan sai và bỏ lọt tội phạm.
Quan tâm đào tạo, giáo dục, xây dựng
đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên có đạo đức
cách mạng, bản lĩnh chính trị vững vàng, kinh nghiệm, kỹ năng giải quyết các vụ
án về mua bán người. Phối hợp với các cơ
sở đào tạo của Bộ Công an tổ chức mở các
lớp học về phương pháp, chiến thuật điều
tra các loại tội này.
tích lũy kinh nghiệm, rèn luyện nâng
cao kỹ năng, có tinh thần đấu tranh với
tội phạm, người phạm tội. Người Kiểm
sát viên phải có phẩm chất trong sáng,
trọng danh dự, tâm huyết, không bị vật
chất cám dỗ, hết lòng phục vụ Nhà nước,
phục vụ nhân dân, bảo vệ lợi ích của Nhà
nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ
quan, tổ chức, cá nhân, đặc biệt là của
người bị buộc tội.
Ngoài ra, các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng
của Ngành cần tăng cường hỗ trợ công tác
tự đào tạo, bồi dưỡng tại Viện kiểm sát
nhân dân các địa phương thông qua việc
trao đổi, tọa đàm, rút kinh nghiệm trong
việc giải quyết các vụ án hình sự. Đồng
Số chuyên đề 02 - 2021
Khoa học Kiểm sát 103
NHỮNG KHÓ KHĂN, VƯỚNG MẮC, HẠN CHẾ VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT...
thời, cũng cần đưa các vụ án có vi phạm Khi kiểm sát hoạt động điều tra của Cơ
trong hoạt động điều tra, trong công tác
thực hành quyền công tố, kiểm sát điều
tra để các Kiểm sát viên rút kinh nghiệm,
không mắc phải các vi phạm đã xảy ra
nhằm nâng cao trình độ chuyên môn. Tổ
chức cho cán bộ, Kiểm sát viên tham dự
phiên tòa xét xử các vụ án về mua bán
người có Luật sư bào chữa để lắng nghe
nhiều ý kiến phản biện trái chiều, từ đó
tổng kết, tích lũy kỹ năng nghề nghiệp.
Viện kiểm sát các cấp thường xuyên tổng
kết, bổ sung, hoàn thiện lý luận về thực
hành quyền công tố, kiểm sát các vụ án
về mua bán người, xây dựng các chuyên
đề nghiệp vụ như: Viện kiểm sát trực tiếp
khởi tố vụ án hình sự, trực tiếp điều tra
trong trường hợp luật định; yêu cầu điều
tra... Tổ chức hội nghị cho các cán bộ, Kiểm
sát viên học tập, trao đổi, rút kinh nghiệm,
trang bị lại cho tất cả các Kiểm sát viên,
cán bộ làm công tác nghiệp vụ nhằm nâng
cao trình độ nhận thức, phương pháp, nội
dung và quy trình thực hiện nhiệm vụ.
quan điều tra, Điều tra viên, cần kiểm sát
chặt chẽ các hoạt động điều tra như lấy
lời khai, hỏi cung bị can, khám nghiệm
hiện trường, khám nghiệm tử thi, các
biện pháp khám xét, đối chất, nhận dạng,
thực nghiệm điều tra; kịp thời và chủ
động đề ra các yêu cầu điều tra giúp các
Điều tra viên định hướng điều tra từng
vụ án, đảm bảo chất lượng và hiệu quả
cao trong hoạt động điều tra.
2.5. Tăng cường giáo dục, nâng cao
hiểu biết pháp luật cho nhân dân
Hoạt động tuyên truyền, phổ biến,
giáo dục pháp luật cho nhân dân là vô
cùng quan trọng. Cần tăng cường hoạt
động truyền thông, giải thích rộng rãi
đến mọi tầng lớp dân cư, mọi lứa tuổi
để mọi người hiểu biết các quy định của
pháp luật về tội phạm, về Tội mua bán
người, Tội tổ chức mang thai hộ vì mục
đích thương mại, Tội cưỡng bức lao động
để nhân dân chủ động phòng ngừa, ngăn
chặn, đẩy lùi tội phạm. Giáo dục pháp
luật là hoạt động định hướng có tổ chức,
có chủ định của chủ thể giáo dục tác
động lên đối tượng giáo dục nhằm mục
đích hình thành sâu sắc và mở rộng ở họ
tri thức pháp luật, hình thành tình cảm
và lòng tin đối với pháp luật, hình thành
động cơ, hành vi và thói quen xử sự phù
hợp với các yêu cầu của hệ thống pháp
luật. Vì vậy, đối tượng cần được giáo dục
pháp luật đó là cộng đồng dân cư, người
bị tạm giữ, tạm giam, người bị giáo dục
tại trường giáo dưỡng, cán bộ các cơ
quan bảo vệ pháp luật, các cơ quan hữu
quan có liên quan đến công tác quản lý,
giáo dục, cải tạo người phạm tội./.
2.4. Tăng cường kiểm sát việc tuân theo
pháp luật trong điều tra, truy tố
Kiểm sát hoạt động tư pháp trong
điều tra, truy tố là một trong hai chức
năng, nhiệm vụ của ngành Kiểm sát, có
quan hệ máu thịt với thực hành quyền
công tố nhằm bảo đảm cho việc khởi tố,
điều tra, truy tố đúng quy định của pháp
luật, thực hiện mục đích chống oan sai
hoặc bỏ lọt tội phạm. Viện kiểm sát cần
chủ động kiểm sát chặt chẽ hoạt động tố
tụng của Cơ quan điều tra, các cơ quan
khác được giao nhiệm vụ tiến hành một
số hoạt động điều tra, của Điều tra viên,
bảo đảm mọi thông tin về tố giác, tin
báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố đều
được Viện kiểm sát nắm bắt, kiểm sát.
104 Khoa học Kiểm sát
Số chuyên đề 02 - 2021
10 trang
16020
Free
Bạn đang xem tài liệu "Những khó khăn, vướng mắc, hạn chế và một số đề xuất khắc phục trong thực hành quyền công tố giai đoạn điều tra, truy tố các tội danh về mua bán người và một số tội danh có liên quan: Cưỡng bức lao động, tổ chức mang thai hộ vì mục đích thương mại", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nhung_kho_khan_vuong_mac_han_che_va_mot_so_de_xuat_khac_phuc.pdf
