Giáo trình Xử lí tín hiệu số

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

Chương I

TÍN HIỆU RỜI RẠC VÀ HỆ THỐNG RỜI RẠC

***

1.1 Mở đầu

Sự phát triển của máy vi tính đã làm gia tăng một cách mạnh mẽ các ứng dụng của XỬ LÝ

TÍN HIỆU SỐ (Digital Signal Proccessing). Xu hướng này đã được tăng cường bởi sự phát triển

đồng thời của thuật toán số (Numerical Algorithms) cho xử lý tín hiệu số. Hiện nay, xử lý tín hiệu

số đã trở nên một ứng dụng cơ bản cho kỹ thuật mạch tích hợp hiện đại với các chip có thể lập

trình ở tốc độ cao. Vì vậy, xử lý tín hiệu số được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau như:

• Xử lý tín hiệu âm th../Anh: nhận dạng tiếng nói / người nói; tổng hợp tiếng nói / biến văn bản

thành tiếng nói; kỹ thuật âm th../Anh số ;…

• Xử lý ảnh: thu nhận và khôi phục ảnh; làm nổi đường biên; lọc nhiểu; nhận dạng; mắt người

máy; hoạt hình; các kỹ xảo về hình ảnh; bản đồ;…

• Viễn thông: xử lý tín hiệu thoại và tín hiệu hình; truyền dữ liệu; khử xuyên kênh; facsimile;

truyền hình số; …

• Thiết bị đo lường và điều khiển: phân tích phổ; đo lường địa chấn; điều khiển vị trí và tốc độ;

điều khiển tự động;…

• Quân sự: truyền thông bảo mật; xử lý tín hiệu rada, sonar; dẫn đường tên lửa;…

• Y học: não đồ; điện tim; chụp X quang; chụp CT(Computed Tomography Scans); nội soi;…

Có thể nói, xử lý tín hiệu số là nền tảng cho mọi lĩnh vực và chưa có sự biểu hiện bão hòa trong

sự phát triển của nó.

Ta cũng cần lưu ý rằng, mặc dù tên của giáo trình là XỬ LÝ TÍN HIỆU SỐ, nhưng chúng ta sẽ

nghiên cứu với một phạm vi tổng quát hơn, đó là XỬ LÝ TÍN HIỆU RỜI RẠC (Discrete signal

processing). Bởi vì, tín hiệu số là một trường hợp đặc biệt của tín hiệu rời rạc, nên những phương

pháp được áp dụng cho tín hiệu rời rạc cũng được áp dụng cho tín hiệu số, những kết luận đúng

cho tín hiệu rời rạc cũng đúng cho tín hiệu số.

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 1

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

Muốn xử lý tín hiệu rời rạc, trước tiên ta phải biết cách biểu diễn và phân tích tín hiệu rời rạc. Việc

xử lý tín hiệu rời rạc được thực hiện bởi các hệ thống rời rạc. Vì vậy ta phải nghiên cứu các vấn đề

biểu diễn, phân tích, nhận dạng, thiết kế và thực hiện hệ thống rời rạc.

Bây giờ, chúng ta sẽ nhập môn với chủ đề biểu diễn và phân tích tín hiệu rời rạc, hệ thống rời rạc

trong miền thời gian.

1.2 TÍN HIỆU RỜI RẠC

1.2.1. ĐỊNH NGHĨA TÍN HIỆU:

Tín hiệu là một đại lượng vật lý chứa thông tin (information). Về mặt toán học, tín hiệu

được biểu diễn bằng một hàm của một hay nhiều biến độc lập.

Ví dụ: - Tín hiệu âm th../Anh là dao động cơ học lan truyền trong không khí, mang thông tin

truyền đến tai. Khi biến thành tín hiệu điện (điện áp hay dòng điện) thì giá trị của nó là một hàm

theo thời gian.

- Tín hiệu hình ảnh tĩnh hai chiều được đặc trưng bởi một hàm cường độ sáng của hai biến

không gian. Khi biến thành tín hiệu điện, nó là hàm một biến thời gian.

Để thuận tiện, ta qui ước (không vì thế mà làm mất tính tổng quát) tín hiệu là một hàm của một

biến độc lập và biến này là thời gian (mặc dù có khi không phải như vậy, chẳng hạn như sự

biến đổi của áp suất theo độ cao).

Giá trị của hàm tương ứng với một giá trị của biến được gọi là biên độ (amplitude) của tín hiệu. Ta

thấy rằng, thuật ngữ biên độ ở đây không phải là giá trị cực đại mà tín hiệu có thể đạt được.

1.2.2. PHÂN LOẠI TÍN HIỆU:

Tín hiệu được phân loại dựa vào nhiều cơ sở khác nhau và tương ứng có các cách phân loại khác

nhau. Ở đây, ta dựa vào sự liên tục hay rời rạc của thời gian và biên độ để phân loại. Có 4 loại tín

hiệu như sau:

- Tín hiệu tương tự (Analog signal): thời gian liên tục và biên độ cũng liên tục.

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 2

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

- Tín hiệu rời rạc (Discrete signal): thời gian rời rạc và biên độ liên tục. Ta có thể thu được

một tín hiệu rời rạc bằng cách lấy mẫu một tín hiệu liên tục. Vì vậy tín hiệu rời rạc còn được

gọi là tín hiệu lấy mẫu (sampled signal).

- Tín hiệu lượng tử hóa (Quantified signal): thời gian liên tục và biên độ rời rạc. Đây là tín

hiệu tương tự có biên độ đã được rời rạc hóa.

- Tín hiệu số (Digital signal): thời gian rời rạc và biên độ cũng rời rạc. Đây là tín hiệu rời rạc

có biên độ được lượng tử hóa.

Các loại tín hiệu trên được minh họa trong hình 1.1.

1.2.3. TÍN HIỆU RỜI RẠC – DÃY (SEQUENCES)

1.2.3.1. Cách biểu diễn:

Một tín hiệu rời rạc có thể được biểu diễn bằng một dãy các giá trị (thực hoặc phức). Phần tử thứ n

của dãy (n là một số nguyên) được ký hiệu là x(n) và một dãy được ký hiệu như sau:

x = {x(n)} với - ∞ < n < ∞

(1.1.a)

x(n) được gọi là mẫu thứ n của tín hiệu x.

Ta cũng có thể biểu diển theo kiểu liệt kê. Ví dụ:

x = { ..., 0, 2, -1, 3, 25, -18, 1, 5, -7, 0,...}

(1.1.b)

Trong đó, phần tử được chỉ bởi mũi tên là phần tử rương ứng với n = 0, các phần tử tương ứng với

n > 0 được xếp lần lượt về phía phải và ngược lại.

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 3

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

Nếu x = x(t) là một tín hiệu liên tục theo thời gian t và tín hiệu này được lấy mẫu cách đều nhau

một khoảng thời gian là Ts, biên độ của mẫu thứ n là x(nTs). Ta thấy, x(n) là cách viết đơn giản

hóa của x(nTs), ngầm hiểu rằng ta đã chuẩn hoá trục thời gian theo TS.

Ts gọi là chu kỳ lấy mẫu (Sampling period).

Fs = 1/Ts được gọi là tần số lấy mẫu (Sampling frequency).

Ví dụ:

Một tín hiệu tương tự x(t) = cos(t) được lấy mẫu với chu kỳ lấy mẫu là Ts = 8. Tín hiệu rời rạc

tương ứng là x(nTs) = cos(nTs) được biểu diễn bằng đồ thị hình 1.2.a. Nếu ta chuẩn hóa trục

thòi gian theo Ts thì tín hiệu rời rạc x = {x(n)} được biểu diễn như đồ thị hình 1.2.b.

Ghi chú:

- Từ đây về sau, trục thời gian sẽ được chuẩn hóa theo Ts, khi cần trở về thời gian thực, ta thay

biến n bằng nTs.

- Tín hiệu rời rạc chỉ có giá trị xác định ở các thời điểm nguyên n. Ngoài các thời điểm đó ra tín

hiệu không có giá trị xác định, không được hiểu chúng có giá trị bằng 0.

- Để đơn giản, sau này, thay vì ký hiệu đầy đủ, ta chỉ cần viết x(n) và hiểu đây là dãy x = {x(n)}.

1.2.3.2. Các tín hiệu rời rạc cơ bản

1/. Tín hiệu xung đơn vị (Unit inpulse sequence):

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 4

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

Đây là một dãy cơ bản nhất, ký hiệu làĠ, được định nghĩa như sau:

2/. Tín hiệu hằng ( Constant sequence): tín hiệu này có giá bằng nhau với tất cả các giá trị

chủa n. Ta có:

Dãy hằng được biểu diễn bằng đồ thị như hình 1.3.(b)

3/. Tín hiêu nhẫy bậc đơn vị (Unit step sequence)

Dãy này thường được ký hiệu là u(n) và được định nghĩa như sau:

Dãy u(n) được biểu diễn bằng đồ thị hình 1.3 (c).

Mối quan hệ giữa tín hiệu nhãy bậc đơn vị với tín hiệu xung đơn vị:

với u(n-1) là tín hiệu u(n) được dịch phải một mẫu.

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 5

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

Hình 1.3 Các dãy cơ bản

a) Dãy xung đơn vị

b) Dãy hằng

c) Dãy nhảy bậc đơn vị

d) Dãy hàm mũ

e) Dãy tuần hoàn có chu kỳ N=8

f) Dãy hình sin có chu kỳ N=5

4/. Tín hiệu hàm mũ (Exponential sequence)

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 6

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

x(n) = A αⁿ

(1.7)

Nếu A và α là số thực thì đây là dãy thực. Với một dãy thực, nếu 0 < α < 1 và A>0 thì dãy có các

giá trị dương và giảm khi n tăng, hình 1.3(d). Nếu –1< α < 0 thì các giá trị của dãy sẽ lần lược đổi

dấu và có độ lớn giảm khi n tăng. Nếu | α |>1 thì độ lớn của dãy sẽ tăng khi n tăng.

5/. Tín hiệu tuần hoàn (Periodic sequence)

Một tín hiệu x(n) được gọi là tuần hoàn với chu kỳ N khi: x(n+N) = x(n), với mọi n. Một tín hiệu

tuần hoàn có chu kỳ N=8 được biểu diễn bằng đồ thị hình 1.3(e). Dĩ nhiên, một tín hiệu hình sin

cũng là một hiệu tuần hoàn.

Ví dụ:

là một tín hiệu tuần hoàn có chu kỳ là N=5, xem hình1.3(f)

1.2.3.3. Các phép toán cơ bản của dãy

Cho 2 dãy x₁= {x₁(n)} và x₂= {x₂(n)} các phép toán cơ bản trên hai dãy được định nghĩa như sau:

1/. Phép nhân 2 dãy:

2/. Phép nhân 1 dãy với 1 hệ số: y = a.x₁= {a.x₁(n)}

3/. Phép cộng 2 dãy: y = x₁+ x₂= {x₁(n) + x₂(n)}

4/. Phép dịch một dãy (Shifting sequence):

y = x₁. x₂= {x₁(n).x₂(n)}

(1.8)

(1.9)

(1.10)

- Dịch phải: Gọi y là dãy kết quả trong phép dịch phải n₀mẫu một dãy x ta có:

y(n) = x(n-n₀), với n₀> 0 (1.11)

- Dịch trái: Gọi z là dãy kết quả trong phép dịch trái n0 mẫu dãy x ta có:

z(n) = x(n+n₀), với n₀> 0 (1.12)

Phép dịch phải còn gọi là phép làm trễ (delay). Phép làm trễ một mẫu thường được ký hiệu bằng

chữ D hoặc Z-1 . Các phép dịch trái và dịch phải được minh họa trong các hình 1.4.

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 7

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

Hình 1.4: (a) Dãy x(n)

(b) Phép dịch phaỉ 4 mẫu tr ên tín hiệux(n)

(c) Phép dịch traí 5 mẫu trên tín hiệu x(n)

Nhận xét: Ta thấy, một tín hiệu x(n) bất kỳ có thể biểu diễn bởi tín hiệu xung đơn vị như

sau:

Cách biểu diễn này sẽ dẫn đến một kết quả quan trọng trong phần sau.

Ghi chú:

Các phép tính thực hiện trên các tín hiệu rời rạc chỉ có ý nghĩa khi tần số lấy mẫu của các tín hiệu

này bằng nhau.

1.3. HỆ THỐNG RỜI RẠC

1.3.1. KHÁI NIỆM

1.3.1.1. Hệ thống thời gian rời rạc (gọi tắt là hệ thống rời rạc):

Hệ thống thời gian rời rạc là một thiết bị (device) hay là một toán thuật (algorithm) mà nó tác

động lên một tín hiệu vào (dãy vào) để cung cấp một tín hiệu ra (dãy ra) theo một qui luật hay một

thủ tục (procedure) tính toán nào đó. Định nghĩa theo toán học, đó là một phép biến đổi hay một

toán tử (operator) mà nó biến một dãy vào x(n) thành dãy ra y(n).

Ký hiệu:

y(n) = T{x(n)}

(1.14)

Tín hiệu vào được gọi là tác động hay kích thích (excitation), tín hiệu ra được gọi là đáp ứng

(response). Biểu thức biểu diễn mối quan hệ giữa kích thích và dáp ứng được gọi là quan hệ vào

ra của hệ thống.

Quan hệ vào ra của một hệ thống rời rạc còn được biểu diễn như hình 1.5.

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 8

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

Ví dụ 1.1: Hệ thống làm trễ lý tưởng được định nghĩa bởi phương trình:

y(n) = x(n – n_d) , với -∞ < n < ∞ (1.15)

n_dlà một số nguyên dương không đổi gọi là độ trễ của hệ thống.

Ví dụ 1.2: Hệ thống trung bình động (Moving average system) được định nghĩa bởi phương

trình:

với M1 và M2 là các số nguyên dương.

Hệ thống này tính mẫu thứ n của dãy ra là trung bình của (M1 + M2 + 1) mẫu của dãy vào xung

qu../Anh mẫu thứ n, từ mẫu thứ n-M2 đến mẫu thứ n+M1 .

1.3.1.2. Đáp ứng xung (impulse response) của một hệ thống rời rạc

Đáp ứng xung h(n) của một hệ thống rời rạc là đáp ứng của hệ thống khi kích thích là tín hiệu

xung đơn vị ((n), ta có:

Trong các phần sau, ta sẽ thấy, trong các điều kiện xác định đáp ứng xung của một hệ thống có thể

mô tả một cách đầy đủ hệ thống đó.

Ví dụ 1.3: Đáp ứng xung của hệ thống trung bình động là:

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 9

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

1.3.1.3. Biểu diễn hệ thống bằng sơ đồ khối

Để có thể biểu diễn một hệ thống bằng sơ đồ khối, ta cần định nghĩa các phần tử cơ bản. Một hệ

thống phức tạp sẽ là sự liên kết của các phần tử cơ bản này.

1/. Phần tử nhân dãy với dãy (signal multiplier), tương ứng với phép nhân hai dãy, có sơ đồ khối

như sau:

2/. Phần tử nhân một dãy với một hằng số (Constant multiplier), tương ứng với phép nhân một hệ

số với một dãy, có sơ đồ khối như sau:

3/. Phần tử cộng (Adder), tương ứng với phép cộng hai dãy, có sơ đồ khối như sau:

4/. Phần tử làm trễ một mẫu (Unit Delay Element), tương ứng với phép làm trễ một mẫu, có

sơ đồ khối như sau:

Trong các phần sau, ta sẽ thành lập một hệ thống phức tạp bằng sự liên kết các phần tử cơ bản này.

1.3.2. PHÂN LOẠI HỆ THỐNG RỜI RẠC

Các hệ thống rời rạc được phân loại dựa vào các thuộc tính của nó, cụ thể là các thuộc tính của

toán tử biểu diễn hệ thống (T).

1/. Hệ thống không nhớ (Memoryless systems):

Hệ thống không nhớ còn được gọi là hệ thống tĩnh (Static systems) là một hệ thống mà đáp ứng

y(n) ở mỗi thời điểm n chỉ phụ thuộc vào giá trị của tác động x(n) ở cùng thời điểm n đó.

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 10

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

Một hệ thống không thỏa mãn định nghĩa trên được gọi là hệ thống có nhớ hay hệ thống động

(Dynamic systems).

Ví dụ 1.4:

- Hệ thống được mô tả bởi quan hệ vào ra như sau: y(n) = [x(n)]2 , với

của n, là một hệ thống không nhớ.

mọi giá trị

- Hệ thống làm trễ trong ví dụ 1.1, nói chung là một hệ thống có nhớ khi n_d>0.

- Hệ thống trung bình động trong ví dụ 1.2 là hệ thống có nhớ, trừ khi M₁=M₂=0.

2/. Hệ thống tuyến tính (Linear systems)

Một hệ thống được gọi là tuyến tính nếu nó thỏa mãn nguyên lý chồng chất (Principle of

superposition). Gọi y1(n) và y2(n) lần lượt là đáp ứng của hệ thống tương ứng với các tác động

x1(n) và x₂(n), hệ thống là tuyến tính nếu và chỉ nếu:

với a, b là 2 hằng số bất kỳ và với mọi n.

Ta thấy, đối với một hệ thống tuyến tính, thì đáp ứng của một tổng các tác động bằng tổng đáp

ứng của hệ ứng với từng tác động riêng lẻ.

Một hệ thống không thỏa mãn định nghĩa trên được gọi là hệ thống phi tuyến (Nonliear systems).

Ví dụ 1.5: Ta có thể chứng minh được hệ thống tích lũy (accumulator) được định nghĩa bởi

quan hệ:

là một hệ thống tuyến tính. Hệ thống này được gọi là hệ thống tích lũy vì mẫu thứ n của đáp ứng

bằng tổng tích lũy tất cã các giá trị của tín hiệu vào trước đó đến thời điểm thứ n.

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 11

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

= a.y₁(n) + b.y₂(n) với a và b là các hằng số bất kỳ.

Vậy hệ thống này là một hệ thống tuyến tính.

3/. Hệ thống bất biến theo thời gian (Time-Invariant systems)

Một hệ thống là bất biến theo thời gian nếu và chỉ nếu tín hiệu vào bị dịch n_dmẫu thì đáp ứng

cũng dịch n_dmẫu, ta có:

Nếu y(n) =T{x(n)} và x1(n) = x(n-n_d)

thì y₁(n) = T{x₁(n)} = {x(n-n_d)} = y(n - n_d)

(1.21)

Ta có thể kiểm chứng rằng các hệ thống trong các ví dụ trước đều là hệ thống bất biến theo thời

gian.

Ví dụ 1.6: Hệ thống nén (compressor) được định nghĩa bởi quan hệ:

y(n) = x(M.n)

(1.22)

với -∞ < n < ∞ và M là một số nguyên dương.

Hệ thống này được gọi là hệ thống nén bởi vì nó loại bỏ (M-1) mẫu trong M mẫu (nó sinh ra một

dãy mới bằng cách lấy một mẫu trong M mẫu). Ta sẽ chứng minh rằng hệ thống này không phải là

một hệ thống bất biến.

Chứng minh: Gọi y₁(n) là đáp ứng của tác động x₁(n), với x₁(n) = x(n – n_d), thì:

y₁(n) = x₁(Mn) = x(Mn – n_d)

Nhưng:

y(n-n_d) = x[M(n-n_d)] ( y₁(n)

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 12

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

Ta thấy x₁(n) bằng x(n) được dịch n_dmẫu, nhưng y₁(n) không bằng với y(n) trong cùng phép dịch

đó. Vậy hệ thống này không là hệ thống bất biến, trừ khi M = 1.

4/. Hệ thống nhân quả (Causal systems)

Một hệ thống là nhân quả nếu với mỗi giá trị n0 của n, đáp ứng tại thời điểm n=n₀chỉ phụ thuộc

vào các giá trị của kích thích ở các thời điểm n ≤ n₀. Ta thấy, đáp ứng của hệ chỉ phụ thuộc vào tác

động ở quá khứ và hiện tại mà không phụ thuộc vào tác động ở tương lai. Ta có;

y(n) = T{x(n)} = F{x(n),x(n-1),x(n-2),. . .}

(1.23)

với F là một hàm nào đó.

Hệ thống trong ví dụ 1.1 là nhân quả khi n_d≥ 0 và không nhân quả khi n_d< 0.

Ví dụ 1.7: Hệ thống sai phân tới (Forward difference systems) được định nghĩa bởi quan hệ:

y(n) = x(n+1)- x(n)

(1.23)

Rõ ràng y(n) phụ thuộc vào x(n+1), vì vậy hệ thống này không có tính nhân quả.

Ngược lại, hệ thống sai phân lùi (Backward difference systems) được định nghĩa bởi quan hệ:

y(n) = x(n) – x(n-1)

(1.24)

là một hệ thống nhân quả.

5/. Hệ thống ổn định (Stable systems)

Một hệ thống ổn định còn được gọi là hệ thống BIBO (Bounded-Input Bounded-Output) nếu và chỉ

nếu với mỗi tín hiệu vào bị giới hạn sẽ cung cấp dãy ra giới hạn.

Một dãy vào x(n) bị giới hạn nếu tồn tại một số dương hữu hạn Bx sao cho:

|x(n)| ≤ Bx < +∞ , với mọi n

(1.25)

Một hệ thống ổn định đòi hỏi rằng, ứng với mỗi dãy vào hữu hạn, tồn tại một số dương By hữu

hạn sao cho:

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 13

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

|y(n)| ≤ By < +∞ , với mọi n

(1.26)

Các hệ thống trong các ví dụ 1.1; 1.2; 1.3 và 1.6 là các hệ thống ổn định. Hệ thống tích lũy trong

ví dụ 1.5 là hệ thống không ổn định.

Ghi chú: Các thuộc tính để phân loại hệ thống ở trên là các thuộc tính của hệ thống chứ

không phải là các thuộc tính của tín hiệu vào. Các thuộc tính này phải thỏa mãn vời mọi tín hiệu

vào.

1.4. HỆ THỐNG BẤC BIẾN THEO THỜI GIAN

(LTI: Linear Time-Invariant System)

1.4.1. KHÁI NIỆM

Hệ thống tuyến tính bất biến theo thời gian là hệ thống thỏa mãn đồng thời hai tính chất

tuyến tính và bất biến.

Gọi T là một hệ thống LTI, sử dụng cách biểu diễn ở pt(1.13) và pt(1.14), ta có thể viết:

với k là số nguyên.

Áïp dụng tính chất tuyến tính, pt(1.27) có thể được viết lại:

Đáp ứng xung của hệ thống là: h(n) = T{((n)}, vì hệ thống có tính bất biến, nên:

h(n - k) = T{δ(n - k)}

Thay pt(1.29) vào pt(1.28) ta có:

(1.29)

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 14

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

Từ pt(1.30), ta thấy một hệ thống LTI hoàn toàn có thể được đặc tả bởi đáp ứng xung của nó và ta

có thể dùng pt(1.30) để tính đáp ứng của hệ thống ứng với một kích thích bất kỳ. Hệ thống LTI rất

thuận lợi trong cách biểu diễn cũng như tính toán, đây là một hệ thống có nhiều ứng dụng quan

trọng trong xử lý tín hiệu.

1.4.2. TỔNG CHẬP (CONVOLUTION SUM)

1.4.2.1. Định nghĩa: Tổng chập của hai dãy x1(n) và x₂(n) bất kỳ, ký hiệu: * , được định nghĩa

bởi biểu thức sau:

Pt(1.30) được viết lại:

y(n) = x(n)*h(n)

(1.32)

vậy, đáp ứng của một hệ thống bằng tổng chập tín hiệu vào với đáp ứng xung của nó.

1.4.2.2. Phương pháp tính tổng chập bằng đồ thị

Tổng chập của hai dãy bất kỳ có thể được tính một cách nh../Anh chóng với sự trợ giúp của các

chương trình trên máy vi tính. Ở đây, phương pháp tính tổng chập bằng đồ thị được trình bày với

mục đích minh họa. Trước tiên, để dễ dàng tìm dãy x₂(n-k), ta có thể viết lại:

x₂(n-k) = x₂[-(k - n)]

(1.33)

Từ pt(1.33), ta thấy, nếu n>0, để có x₂(n-k) ta dịch x₂(-k) sang phải n mẫu, ngược lại, nếu n<0 ta

dịch x₂(-k) sang trái |n| mẫu. Từ nhận xét này, Ta có thể đề ra một qui trình tính tổng chập của hai

dãy , với từng giá trị của n, bằng đồ thị như sau:

Bước 1: Chọn giá trị của n.

Bước 2: Lấy đối xứng x₂(k) qua gốc tọa độ ta được x₂(-k).

Bước 3: Dịch x₂(-k) sang trái |n| mẫu nếu n<0 và sang phải n mẫu nếu n>0, ta được

dãy x₂(n-k).

Bước 4:Thực hiện các phép nhân x1(k).x₂(n-k), với -∞ < k < ∞

Bước 5: Tính y(n) bằng cách cộng tất cả các kết quả được tính ở bước 4.

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 15

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

Chọn giá trị mới của n và lặp lại từ bước 3.

Ví dụ 1.8: Cho một hệ thống LTI có đáp ứng xung là :

tín hiệu vào là: x(n) = aⁿu(n). Tính đáp ứng y(n) của hệ thống, với N> 0 và |a| <1.

Giải:

@ Với n < 0: Hình 1.5(a). trình bày hai dãy x(k) và h(n-k) torng trường hợp n < 0 (với N = 4

và n = -3). Ta thấy trong trường hợp này, các thành phần khác 0 của x(k) và h(n-k) không trùng

nhau, vì vậy:

y(n) = 0, với mọi n < 0.

(1.35)

@ Với 0 ≤ n < N-1: Hình 1.5(b). trình bày hai dãy x(k) và h(n-k), trong trường này, ta thấy:

x(k).h(n-k) = a^k

nên:

Ta thấy, y(n) chính là tổng (n+1) số hạng của một chuỗi hình học có công bội là a, áp dụng công

thức tính tổng hữu hạn của chuỗi hình học, đó là:

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 16

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

Hình 1.5 : Các dãy xuất hiện trong quá trình tổng chập. (a);(b);(c)Các dãy x(k) và h(n-k) như là một hàm

của k với các giá trị khác nhau cảu n (chỉ các mẫu khác 0 mới được trình bày ); (d) Tổng chập y(n) = x(n) *

h(n).

@ Với (N-1) < n: Hình 1.5(b). trình bày hai dãy x(k) và h(n-k), tương tự như trên ta có:

x(k).h(n-k) = ak

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 17

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

Ví dụ này tính tổng chập trong trường hợp đơn giản. Các trường hợp phức tạp hơn, tổng

chập cũng có thể tính bằng phương pháp đồ thị, nhưng với điều kiện là 2 dãy phải có một số hữu

hạn các mẫu khác 0.

1.4.2.3. Các tính chất của tổng chập

Vì tất cả các hệ thống LTI đều có thể biểu diễn bằng tổng chập, nên các tính chất của tổng chập

cũng chính là các tính chất của hệ thống LTI.

a) Tính giao hoán (Commutative): cho 2 dãy x(n) và h(n) bất kỳ, ta có:

y(n) = x(n)*h(n) = h(n)*x(n)

(1.41)

Chứng minh: Thay biến m=n-k vào pt (1.33), ta được:

b) Tính phối hợp (Associative): Cho 3 dãy x(n), h1 (n) và h2(n), ta có:

y(n) = [x(n)*h₁(n)]*h₂(n) = x(n)*[h₁(n)*h₂(n)] (1.44)

Tính chất này có thể chứng minh một cách dễ dàng bằng cách dựa vào biểu thức định nghĩa của

tổng chập.

Hệ quả 1: Xét hai hệ thống LTI có đáp ứng xung lần lược là h1(n) và h2(n) mắc liên tiếp

(cascade), nghĩa là đáp ứng của hệ thống thứ 1 trở thành kích thích của hệ thống thứ 2 (hình

1.6(a)). Áp dụng tính chất phối hợp ta được:

y(n) = x(n)*h(n) = [x(n)*h₁(n)]*h₂(n) = x(n)*[h₁(n)*h₂(n)]

hay h(n) = h₁(n)*h₂(n) = h₂(n)*h₁(n) ( tính giao hoán)

(1.45)

Từ pt(1.45) ta có được các hệ thống tương đương như các hình 1.6(b) và 1.6(c).

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 18

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

c) Tính chất phân bố với phép cộng (Distributes over addition): tính chất này được biểu diễn bởi

biểu thức sau:

y(n) = x(n)*[h₁(n) + h₂(n)] = x(n)*h₁(n) + x(n)*h₂(n)

(1.46)

và cũng này có thể chứng minh một cách dễ dàng bằng cách dựa vào biểu thức định nghĩa của

tổng chập.

Hệ quả 2: xét hai hệ thống LTI có đáp ứng xung lần lượt là h₁(n) và h₂(n) mắc song song

(parallel), (hình 1.7(a)). áp dụng tính chất phân bố ta được đáp ứng xung của hệ thống tương

đương là:

h(n) = h₁(n) + h₂(n)

(1.47)

sơ đồ khối của mạch tương đương được trình bày trong hình 1.7(b).

1.4.3. CÁC HỆ THỐNG LTI ĐẶC BIỆT

1.4.3.1. Hệ thống LTI ổn định:

Định lý: Một hệ thống LTI có tính ổn định nếu và chỉ nếu

với h(n) là đáp ứng xung của hệ thống.

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 19

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com

Bài giảng môn học: Xử lí tín hiệu số

Chứng minh:

@ Điều kiện đủ: xét một tín hiệu vào hữu hạn, nghĩa là:

Vậy |y(n)| hữu hạn khi điều kiện ở pt(1.48) thỏa mãn, hay pt(1.48) là điều kiện đủ để hệ thống ổn

định.

@ Điều kiện cần: Để chứng minh điều kiện cần ta dùng phương pháp phản chứng. Trước tiên

ta giả sử rằng hệ thống có tính ổn định, nếu ta tìm được một tín hiệu vào nào đó thỏa mãn điều

kiện hữu hạn và nếu tổng s phân kỳ (s →∞) thì hệ thống sẽ không ổn định, mâu thuẩn với giả

thiết.

Thật vậy, ta xét một dãy vào được nghĩa như sau:

ở đây, h*(n) là liên hợp phức của h(n), rõ ràng |x(n)| bị giới hạn bởi 1, tuy nhiên, nếu s →∞, ta xét

đáp ứng tại n = 0:

Bộ môn: Hệ thống thông tin – Khoa Công nghệ thông tin – Vimaru

Trang 20

PDF created with pdfFactory Pro trial version www.pdffactory.com