Giáo dục bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh dân tộc thiểu số, trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay
KHOA HỌC, GIÁO DỤC VÀ CÔNG NGHỆ
EDUCATION TO PRESERVE AND PROMOTE THE VALUE OF
NATIONAL CULTURAL IDENTITY FOR ETHNIC MINORITY
STUDENTS IN THE CURRENT INTERNATIONAL INTEGRATION
CONTEXT
Vu Thi Thanh Minh
Vietnam Academy for Ethnic Minorities
Email: vuthanhminh@cema.gov.vn
Received:
Reviewed:
Revised:
Accepted:
Released:
27/7/2021
21/9/2021
14/10/2021
05/11/2021
30/11/2021
DOI:
he current international integration context has opened up a lot of opportunities for the country's
socio-economic development, but also poses many challenges for preserving the good values of
T
the national culture, especially the culture of ethnic minorities. The fact that Vietnam's traditional culture
and traditional cultural values of Vietnam's ethnic minorities are now facing the risk of extinction has put
the responsibility for education to preserving and promoting the value of ethnic minority cultural identities
for ethnic minority students in schools. Stemming from the above meaning, the article analyzes the current
status of education in preserving and promoting the value of ethnic minority cultural identities for ethnic
minority students in high schools, especially in boarding ethnic high school, semi-boarding ethnic high
school, recently. On that basis, discuss solutions to improve the effectiveness of education to preserving
and promoting the value of ethnic minority cultural identities for ethnic minority students in schools,
contributing to perfecting their personality students as well as preserving and promoting the precious
traditional cultural capital of the Vietnamese.
Keywords: Education to preserve and promote the value of cultural identity; Ethnic minorities;
Boarding ethnic high school; Semi-boarding ethnic high school; International integration.
1. Đặt vấn đề
biết về truyền thống, bản sắc VHDT, tôn trọng, giữ
gìn và phát huy văn hóa truyền thống văn hóa của
dân tộc mình, tôn trọng bản sắc văn hóa của các dân
tộc khác.
Nhằm hạn chế sự mai một, góp phần gìn giữ vốn
văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu
số (DTTS), trong nhiều năm qua, Đảng và Nhà
nước ta đã chỉ đạo các địa phương - nơi có đồng
bào DTTS sinh sống nghiên cứu thực trạng và thực
hiện nhiều phương thức bảo tồn, phát triển giá trị
bản sắc văn hóa các DTTS. Đồng thời, coi bảo tồn
và phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân tộc (VHDT)
là chiến lược phát triển bền vững quốc gia, là nhiệm
vụ chung của toàn xã hội, trong đó giáo dục giữ
vai trò quan trọng nhất. Bằng con đường giáo dục
và thông qua giáo dục, các giá trị về vật chất và
tinh thần, các kinh nghiệm hoạt động thực tiễn, kinh
nghiệm ứng xử, lối sống, ngôn ngữ, phong tục, tập
quán… của các dân tộc được lưu truyền, vận hành
nối liền giữa các thế hệ. Giáo dục giúp học sinh hiểu
Việc giữ gìn bản sắc văn hóa nói chung là bổn
phận của mỗi cá nhân, gia đình và xã hội. Tuy nhiên
môi trường giáo dục được kỳ vọng nhiều hơn cả là
ở trường học, đặc biệt là ở các trường phổ thông
dân tộc nội trú (PTDTNT), phổ thông dân tộc bán
trú (PTDTBT). Bởi trường PTDTNT, PTDTBT là
mô hình trường học đặc biệt, là ngôi trường đặc
thù chuyên biệt, môi trường giáo dục “đa văn hóa”.
Ở đây tập trung đông đảo các thành phần học sinh
DTTS, vì thế việc giáo dục bản sắc văn hóa DTTS
sẽ đạt hiệu quả cao hơn so với các môi trường khác.
2. Tổng quan nghiên cứu
Volume 10, Issue 4
51
KHOA HỌC, GIÁO DỤC VÀ CÔNG NGHỆ
Đến nay đã có những công trình nghiên cứu vấn phòng truyền thống của nhà trường để học sinh hiểu
đề giáo dục bảo tồn và phát huy các giá trị bản sắc rõ hơn về trang phục truyền thống của dân tộc mình.
văn hóa các dân tộc cho học sinh DTTS. Trong đó
phải kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu
như: Hà Thị Thái, “Công tác giáo dục xây dựng
giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc
trong trường phổ thông dân tộc nội trú Bắc Hà”,
Trang tin điện tử Bộ Giáo dục và Đào tạo, ra ngày
29/12/2016; Bùi Thị Kiều Thơ, “Hoạt động giáo dục
văn hóa dân tộc trong các trường phổ thông dân tộc
nội trú với vai trò bảo tồn và phát huy bản sắc văn
hóa dân tộc thiểu số”, Trang tin điện tử Bộ Giáo dục
và Đào tạo, ra ngày 11/04/2017; Tân Linh, “Đẩy
mạnh phát triển giáo dục và đào tạo gắn với bảo tồn,
phát huy bản sắc văn hóa dân tộc”, Trang tin điện tử
Đảng bộ tỉnh Quảng trị, ra ngày 10/06/2021;… Các
công trình này chủ yếu đề cập khái quát vấn đề giáo
dục bảo tồn và phát huy các giá trị bản sắc văn hóa
các dân tộc cho học sinh vùng DTTS và miền núi,
đồng thời nêu chủ trương của Đảng đối với công tác
giáo dục nói chung và giáo dục dân tộc vùng DTTS
và miền núi nói riêng. Tác giả Phạm Hồng Quang
(2018) với công trình “Giáo dục bản sắc văn hóa
dân tộc cho sinh viên sư phạm”, Nhà xuất bản Đại
học Quốc gia Hà Nội, tuy chỉ đặt vấn đề giáo dục
văn hóa trong phạm vi hẹp, song những nội dung
được đề cập đã cho người đọc một hướng suy nghĩ
quan trọng: Nhà giáo có vai trò quan trọng trong
việc giữ gìn và phát triển văn hóa dân tộc, duy trì
và phát huy bản sắc của văn hóa truyền thống tốt
đẹp đã hình thành trong quá trình lịch sử đấu tranh
dựng nước và giữ nước. Tác giả đã góp một tiếng
nói rất cần thiết cho việc phát huy bản sắc văn hóa
dân tộc với tư cách là một động lực phát triển xã
hội ta trong giai đoạn toàn dân dốc sức thực hiện
mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng,
dân chủ, văn minh”. Công trình của tác giả Phan
Công Sỹ Tiến “Dạy học cồng chiêng của tộc người
Jrai và Bahnar cho học sinh trường trung cấp văn
hóa nghệ thuật Gia Lai”, luận văn thạc sỹ Lý luận
và phương pháp dạy học âm nhạc Trường Đại học
sư phạm nghệ thuật Trung ương, năm 2015-2017
đã nêu lên những thành tựu và hạn chế của việc
dạy cồng chiêng cho học sinh trường trung cấp văn
hóa nghệ thuật Gia Lai. Đồng thời, tác giả cũng đã
đưa ra những giải pháp nâng cao hiệu quả công tác
giáo dục văn hóa truyền thống cho học sinh trường
trung cấp văn hóa nghệ thuật Gia Lai. Tác giả Lưu
Văn Minh trong bài viết “Giáo dục ý thức bảo tồn
về trang phục truyền thống cho học sinh vùng dân
pháp để nâng cao ý thức bảo tồn văn hóa truyền
thống như: Giáo dục, tuyên truyền cho học sinh
hiểu ý nghĩa và vai trò của trang phục truyền thống
và niềm tự hào khi mặc trang phục truyền thống của
dân tộc mình; việc giáo dục được thực hiện thông
qua tích hợp, lồng ghép vào các môn học và các
hoạt động giáo dục; tổ chức sưu tầm, trưng bày, giới
thiệu trang phục truyền thống của các DTTS trong
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên đều
trực tiếp hoặc gián tiếp đề cập đến công tác giáo dục
bảo tồn và phát huy các giá trị bản sắc văn hóa của
các dân tộc ở nhiều phương diện cụ thể khác nhau
mà chưa nghiên cứu một cách toàn diện về giáo dục
bảo tồn và phát huy các giá trị bản sắc văn hóa của
các dân tộc cho học sinh DTTS. Vì vậy, việc nghiên
cứu vấn đề này một cách hệ thống, toàn diện có ý
nghĩa và cần thiết trong bối cảnh hội nhập quốc tế
hiện nay.
3. Phương pháp nghiên cứu
Thực hiện nghiên cứu này, tác giả sử dụng
phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp với
phương pháp nghiên cứu định lượng. Trong đó
nghiên cứu, kế thừa tài liệu thứ cấp từ các công
trình của các tác giả quan tâm tới giáo dục dân tộc,
giáo dục ở vùng DTTS và miền núi, bảo tồn văn hóa
của các DTTS; sử dụng số liệu thống kê về giáo dục
dân tộc qua từng năm học của Bộ Giáo dục và đào
tạo... Đồng thời, thực hiện phương pháp điền dã dân
tộc học, quan sát trực tiếp công tác giáo dục bảo tồn
bảo tồn văn hóa truyền thống các DTTS tại trường
PTDTNT tỉnh Lào Cai, trường PTDTNT huyện Bác
Ái, tỉnh Ninh Thuận và một số trường PTDTBT ở
tỉnh Thanh Hóa.
4. Kết quả nghiên cứu
4.1. Trường phổ thông dân tộc nội trú, phổ
thông dân tộc bán trú với việc giáo dục bảo tồn và
phát huy giá trị văn hóa truyền thống của các dân
tộc thiểu số.
Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, năm
học 2018-2019, toàn quốc có tổng số 316 trường
PTDTNT ở 49 tỉnh/thành phố với tổng số 109.245
học sinh nội trú (tăng 22 trường, 28.413 học sinh
so với năm học 2011-2012). Năm học 2019-2020:
Trường PTDTNT được thành lập ở 49 tỉnh, thành
phố trực thuộc Trung ương với 320 trường, quy
mô 105.818 học sinh. Tất cả các DTTS đều đã có
con em theo học tại trường PTDTNT. Học sinh
trường PTDTNT chiếm khoảng trên 9% số học
sinh DTTS cấp trung học của cả nước. Đến nay,
đã có khoảng trên 45% số trường trong hệ thống
PTDTNT được công nhận trường trung học đạt
chuẩn quốc gia. Năm học 2018-2019, toàn quốc có
1.097 trường PTDTBT ở 28 tỉnh/thành phố (trong
đó có 15% trường được công nhận đạt chuẩn quốc
gia) với quy mô 185.671 học sinh bán trú (tăng 970
trường PTDTBT, 172.441 học sinh bán trú so với
năm học 2011-2012). Ngoài ra, còn có 2.273 trường
phổ thông ở 29 tỉnh/thành phố với quy mô 161.241
học sinh bán trú. Đến năm học 2019-2020, đã có 29
tỉnh/thành có trường PTDTBT với số lượng 1.124
trường và 237.608 học sinh bán trú. Ngoài ra còn
có 2.273 trường phổ thông có học sinh bán trú với
số lượng 161.241 học sinh bán trú (Bo Giao duc va
52
JOURNAL OF ETHNIC MINORITIES RESEARCH
KHOA HỌC, GIÁO DỤC VÀ CÔNG NGHỆ
thiểu số được giáo dục bảo tồn và phát huy trong
các trường phổ thông dân tộc nội trú và phổ thông
dân tộc bán trú, hiện nay
Trong những năm qua, các trường PTDTNT,
PTDTBT trong cả nước đã giáo dục bảo tồn và phát
huy giá trị bản sắc văn hóa của các DTTS trong môi
trường giáo dục đa văn hóa cho học sinh DTTS với
những nội dung cụ thể như sau:
Dao tao, 2020). Nhờ có hệ thống trường PTDTBT
mà tỷ lệ huy động học sinh DTTS trong độ tuổi
ra lớp tăng, số học sinh DTTS bỏ học giảm. Chất
lượng giáo dục của các trường PTDTNT, PTDTBT
ngày càng được nâng cao, giáo dục đạo đức, giáo
dục kỹ năng sống, văn hóa dân tộc, tổ chức chăm lo
đời sống vật chất, tinh thần và chăm sóc sức khỏe
cho học sinh... được đẩy mạnh. Các trường tổ chức
thực hiện chương trình và kế hoạch giáo dục đầy
đủ, nghiêm túc, tích cực đổi mới phương pháp dạy
học, kiểm tra đánh giá phù hợp với học sinh DTTS.
Chất lượng giáo dục ngày càng đảm bảo vững chắc,
kết quả xếp loại hạnh kiểm tốt và khá hằng năm
đều đạt trên 95%; tỉ lệ học sinh khá giỏi tăng cao,
giảm dần học sinh yếu, học sinh bỏ học. Với một
môi trường “đa văn hóa”, có phần đông học sinh là
người DTTS như các trường PTDTNT (100% học
sinh DTTS) và PTDTBT (trên 90% học sinh DTTS)
như hiện nay thì việc giáo dục cho các em truyền
thống văn hóa, giá trị văn hóa của các DTTS là vô
cùng thuận lợi và đây là con đường quan trọng giúp
hình thành và phát triển nhân cách cho các em.
Giáo dục bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa
của các DTTS trong trường PTDTNT, PTDTBT là
nhằm mục đích cung cấp cho học sinh DTTS những
kiến thức cơ bản, những hiểu biết về vốn văn hoá
truyền thống của các dân tộc trên quê hương mình.
Giáo dục VHDT giúp hình thành và phát triển ở
học sinh DTTS các kỹ năng tiếp cận, khai thác tri
thức và vốn văn hoá truyền thống của địa phương
để tiếp thu, học hỏi, vận dụng trong hoạt động hiện
tại cũng như sau này. Giáo dục VHDT sẽ hình thành
ở học sinh DTTS tình cảm trong sáng, cao đẹp, yêu
thương, gắn bó với cộng đồng, góp phần giáo dục
cho học sinh nhân cách con người mới có tri thức
và văn hoá, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế-
xã hội ở các vùng DTTS và miền núi, hướng tới
nâng cao chất lượng nguồn nhân lực dân tộc thiểu
số. Đặc biệt, môi trường ở các trường PTDTNT,
PTDTBT là môi trường giáo dục đa văn hóa. Đây
là môi trường tôn trọng sự đa dạng bản sắc văn hóa,
có tư tưởng bình đẳng, thân thiện giữa các dân tộc.
Khác với môi trường giáo dục cho học sinh một dân
tộc đơn thuần, môi trường giáo dục đa văn hóa tính
đến đặc điểm phát triển riêng của học sinh ở nhiều
dân tộc khác nhau với những truyền thống văn hóa,
với những tổ chức làng, bản, dòng họ, những tập
quán, phong tục riêng... Những yếu tố này có những
ảnh hưởng nhất định đến sự phát triển của học sinh
DTTS. Theo đó, để tạo môi trường giáo dục đa văn
hóa thuận lợi cho học sinh các dân tộc khác nhau,
bên cạnh các vấn đề về chính sách, chương trình,
phương pháp tiếp cận, ngôn ngữ, nguồn lực... thì
việc cụ thể trước mắt là xây dựng môi trường giáo
dục đa văn hóa, dựa trên những đặc điểm của tâm
lý tộc người, để giúp học sinh các DTTS được phát
triển một cách toàn diện, phù hợp.
Thứ nhất, giáo dục cho học sinh về cộng đồng
các dân tộc Việt Nam, về truyền thống tốt đẹp của
cộng đồng các dân tộc Việt Nam, bản sắc văn hóa
của các DTTS và đường lối, chính sách dân tộc
của Đảng và Nhà nước về “bình đẳng, đoàn kết
giữa các dân tộc”; giáo dục thái độ trân trọng văn
hóa dân tộc Việt Nam, văn hóa của các DTTS. Mỗi
học sinh ở trường PTDTNT, PTDTBT là đại diện
văn hóa của một dân tộc. Nhiều trường PTDTNT,
PTDTBT đã và luôn tổ chức các hoạt động tìm
hiểu, thể hiện, giao lưu văn hóa để học sinh được
trao đổi học tập và cùng tham gia vào việc bảo
tồn, phát triển các giá trị VHDT. Nhờ được tiếp
xúc thường xuyên với các hoạt động văn hóa và
thông qua hoạt động văn hóa mà học sinh trường
PTDTNT luôn hiểu biết, gìn giữ được bản sắc văn
hóa của dân tộc mình, tự hào về văn hóa của dân
tộc mình, đồng thời hiểu biết và tôn trọng bản sắc
văn hóa của các dân tộc khác.
Thứ hai, giáo dục lối ứng xử văn hóa “hòa hợp,
thân thiện” trong môi trường học tập và sinh hoạt
cho học sinh. Học sinh DTTS của trường PTDTNT,
PDTDBT bao gồm nhiều dân tộc khác nhau với
những khác biệt về nhận thức, văn hóa, nếp sống,
ứng xử... Đến với môi trường này, các em được
học tập và sinh hoạt hằng ngày cùng nhau, cho nên
việc giáo dục cách ứng xử văn hóa này cho các em
là giúp các em phát triển toàn diện về nhân cách,
đồng thời đây cũng là phương pháp mang ý nghĩa
cao trong môi trường tập thể là tạo dựng cho các
em tinh thần tự chủ, tự quản, tương thân, tương ái
với nhau.
Thứ ba, giáo dục kỹ năng sống cho học sinh
DTTS. Giáo dục kỹ năng sống của học sinh DTTS
phù hợp với môi trường sống, điều kiện nơi các
em đang sống và từng bước giúp các em xóa bỏ
tập tục lạc hậu trong sinh hoạt hằng ngày. Đây là
nhiệm vụ vô cùng quan trọng trong các nhà trường
PTDTNT, PDTDBT. Học sinh DTTS được vào
học ở các trường PTDTNT, PDTDBT phần lớn là
ở vùng DTTS, ở vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt
khó khăn, đời sống kinh tế của gia đình vô cùng khó
khăn, lối sống, phong tục tập quán còn lạc hậu. Các
thầy cô giáo ở các trường đã hướng dẫn các em chi
tiết, cụ thể mọi việc, từ cách gập chăn màn, quần áo,
cách ăn ở hợp vệ sinh… đến cách ứng phó với môi
trường tự nhiên, hạn chế thực hành các hủ tục, tập
quán lạc hậu để học tập tiến bộ.
Thứ tư, tạo dựng môi trường học tập và sinh
4.2. Những giá trị văn hóa của các dân tộc
Volume 10, Issue 4
53
KHOA HỌC, GIÁO DỤC VÀ CÔNG NGHỆ
hoạt đậm đà bản sắc dân tộc. Tổ chức đời sống triển khai thực hiện tại 22 tỉnh/thành phố với quy
nội trú văn minh, tiến bộ. Các trường PTDTNT và mô 756 trường, 5.267 lớp, với 174.562 học sinh
PTDTBT đã chú trọng vận dụng các giá trị văn hóa, được học tiếng DTTS. Dạy học tiếng DTTS đã
các sản phẩm văn hóa DTTS đưa vào nhà trường để góp phần quan trọng trong việc huy động học sinh
xây dựng môi trường giáo dục văn hóa, tổ chức đời DTTS đến trường, hỗ trợ nâng cao năng lực ngôn
sống nội trú cho học sinh nhằm hình thành một môi ngữ, góp phần vào nhiệm vụ bảo vệ và phát huy các
trường sống thân thiện, cởi mở, đoàn kết và đậm giá trị văn hóa, ngôn ngữ DTTS (Vu Giao duc dan
đà bản sắc dân tộc, giúp cho học sinh DTTS cảm toc, 2020).
nhận được sự gần gũi với nhau mà gắn bó như cuộc
sống của gia đình, dòng tộc ở quê hương. Phần lớn
các trường đã vận dụng nét văn hóa kiến trúc trong
xây dựng cơ sở vật chất nhà trường, cách bài trí,
sắp xếp các chỗ ăn, ở, ngủ, nghỉ của các DTTS vào
cách bài trí sắp xếp chỗ ở của học sinh, tạo nên sự
thân thiện và gần gũi. Nhiều trường đã sử dụng một
số vật liệu, vật phẩm VHDT để trang trí, trưng bày,
phối cảnh nơi ở, không gian sinh hoạt cho học sinh.
Thứ năm, giáo dục giá trị bản sắc văn hóa dân
tộc. Đây là cách giáo dục để thực hiện nhiệm vụ
bảo tồn và phát triển văn hóa và truyền thống dân
tộc. Bởi bảo tồn và phát triển văn hóa trở thành nhu
cầu chính đáng của con người. Hàng năm, nhiều
trường PTDTNT, PTDTBT đã xây dựng kế hoạch
hoạt động giáo dục VHDT nhằm trang bị cho học
sinh DTTS những kiến thức cơ bản, những hiểu biết
về vốn văn hoá truyền thống của các DTTS, tổ chức
hoạt động trưng bày, giới thiệu về các lễ hội truyền
thống, phong tục tập quán, trò chơi dân gian, dân
ca, dân vũ và các đặc sản địa phương, mời nghệ
nhân dân gian đến truyền dạy nhằm lưu giữ vốn văn
hóa tốt đẹp của dân tộc... Qua chương trình đã bồi
dưỡng cho các em tình yêu quê hương, đất nước,
lòng tự hào, tự tôn dân tộc. Hơn nữa, các em học
sinh được mở rộng vốn hiểu biết, được giao lưu về
văn hoá với các dân tộc khác trong và ngoài nhà
trường. Từ đó, nâng cao ý thức, trách nhiệm của các
em trong việc lưu giữ và bảo tồn các giá trị văn hoá
đặc sắc của dân tộc.
Trên thực tế, nhiều trường PTDTNT đã thực
hiện giáo dục bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc
văn hóa của các dân tộc thiểu số trong môi trường
đa văn hóa với những hoạt động thiết thực.
Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, công tác giáo
dục bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa
các DTTS trong các trường PTDTNT và trường
PTDTBT còn gặp nhiều khó khăn, hạn chế. Khó
khăn trước hết là do học sinh ở các trường PTDTNT,
PTDTBT thuộc rất nhiều thành phần dân tộc khác
nhau, có vốn văn hóa và ngôn ngữ khác nhau, nhưng
nhiều giáo viên lại ít hiểu biết về văn hóa DTTS,
không biết nhiều ngôn ngữ DTTS cho nên rất hạn
chế trong thực hiện nhiệm vụ giáo dục. Giáo dục
VHDT cũng được các địa phương quan tâm, nhưng
chủ yếu được triển khai trong phạm vi chương trình
địa phương, trong các hoạt động ngoài giờ chính
khóa, nội dung VHDT cũng chỉ được triển khai
dạy lồng ghép hay thực hiện dưới dạng tổ chức các
hoạt động… Bên cạnh đó, giáo dục VHDT trong
trường PTDTNT, PTDTBT còn nhiều hạn chế từ
việc xây dựng chương trình, tài liệu đến triển khai
thực hiện giáo dục. Các địa phương chưa thật sự coi
trọng xây dựng điều kiện và chất lượng nội dung
giáo dục VHDT. Đây là bài toán đặt ra đối với giáo
dục bảo tồn và phát huy văn hóa các DTTS cho học
sinh DTTS nói chung và cho học sinh ở các trường
PTDTNT, PTDTBT trong cả nước nói riêng.
5. Thảo luận
Để nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục bảo
tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa của các DTTS
trong môi trường giáo dục đa văn hóa ở các trường
PTDTNT, PTDTBT, trong bối cảnh hội nhập quốc
tế hiện nay, theo chúng tôi, cần quan tâm tới các nội
dung sau đây:
Giáo dục giá trị bản sắc VHDT cho học sinh
DTTS trong các trường PTDTNT, PHDTBT còn
được thực hiện thông qua việc tích hợp trong các
môn học khoa học xã hội và tích hợp trong các
chương trình hoạt động giáo dục ngoại khóa. Nhờ
có giáo dục VHDT, học sinh của các trường được
phát triển toàn diện, trở thành những công dân có
tri thức, có văn hóa. Giáo dục VHDT trong trường
PTDTNT, PTDTBT còn góp phần quan trọng vào
thực hiện nhiệm vụ bảo tồn và phát triển giá trị bản
sắc VHDT.
Thứ sáu, dạy học tiếng DTTS. Việc dạy tiếng
DTTS cho các trường ở vùng DTTS và miền núi,
đặc biệt là dạy tiếng DTTS ở các trường PTDTNT
và PTDTBT đã được Bộ Giáo dục và đào tạo cùng
các Sở Giáo dục và đào tạo quan tâm. Từ năm
2011 đến năm 2020, việc dạy tiếng DTTS được
thực hiện chính thức trong trường phổ thông với
06 tiếng DTTS như tiếng Mông, Ê đê, Gia - rai,
Ba Na, Chăm, Khmer. Việc dạy tiếng DTTS được
5.1. Về thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa
của các dân tộc thiểu số
Cần tiến hành tổng kiểm kê toàn bộ vốn văn hóa
cổ truyền của các DTTS, trong đó ưu tiên văn hóa
của các DTTS ít người. Việc tổng kiểm kê này cần
tỷ mỷ, cẩn trọng. Đồng thời, cho phép và hướng dẫn
đồng bào DTTS khôi phục và thực hành các hình
thức hội hè cổ truyền theo lệ xưa.
Trong bối cảnh cuộc sống có nhiều thay đổi, văn
hóa các DTTS có sự giao lưu tiếp biến và biến đổi
thì ngoài việc sưu tầm, nghiên cứu để bảo tồn lưu
giữ các yếu tố có nguy cơ mai một (truyện cổ, hát
giao duyên, ngôn ngữ cổ,…) thì việc cần thiết phải
đi sâu nghiên cứu các thành tố văn hóa nghệ thuật
54
JOURNAL OF ETHNIC MINORITIES RESEARCH
KHOA HỌC, GIÁO DỤC VÀ CÔNG NGHỆ
cổ truyền như âm nhạc, múa, ngữ văn, trang trí mỹ với việc giáo dục giá trị bản sắc VHDT cho học
thuật,.. để phục vụ cho công tác khai thác, bảo tồn sinh DTTS. Mỗi cán bộ, giáo viên của các trường
và phát huy trong cuộc sống đương đại. Từ kết quả PTDTNT, PTDTBT cần nêu cao ý thức trách nhiệm
nghiên cứu sẽ đề xuất được những ý kiến xác đáng của mình trong việc giữ gìn những giá trị văn hóa
với các nhà quản lý, các nhà hoạch định văn hóa về tốt đẹp của các DTTS, biết cách giữ gìn những giá
các chủ trương, chính sách bảo tồn, phát huy văn trị tốt đẹp đó. Bên cạnh đó, cần có kiến thức về
hóa các DTTS trong giai đoạn hiện nay. Đó là vấn tâm lý DTTS, phải hiểu học sinh DTTS, cũng như
đề liên quan đến việc bảo tồn và phát huy cái gì và những nhu cầu, sở thích của học sinh ở mỗi dân tộc,
bảo tồn, phát huy như thế nào đối với các yếu tố từ đó biết cách sắp xếp môi trường giáo dục, nhằm
văn hóa cổ truyền như phong tục tập quán, tôn giáo tác động đến học sinh một cách phù hợp, hiệu quả.
tín ngưỡng, nghệ thuật, tri thức dân gian,… vốn là Hằng năm, các trường nên liên kết với các chương
những vấn đề cơ bản của văn hóa các dân tộc.
trình dự án dạy tiếng DTTS, bảo tồn văn hóa DTTS
của Chính phủ, các tổ chức quốc tế, với Bộ Giáo
dục và đào tạo kịp thời cử giáo viên đi học và thực
hành ngôn ngữ DTTS, thực hành văn hóa DTTS.
- Giải pháp 3: Đổi mới nội dung phương pháp
hình thức tổ chức hoạt động giáo dục giá trị bản sắc
văn hóa của các DTTS, trong môi trường giáo dục
đa văn hóa ở trường PTDTNT, PTDTBT
Những sản phẩm nghiên cứu, sưu tầm văn hóa
của các DTTS cần được phát tới các trường phổ
thông DTNT, PTDTBT, đặc biệt là các trường
PTDTNT cấp tỉnh.
5.2. Về nâng cao hiệu quả giáo dục bảo tồn
phát huy giá trị bản sắc văn hóa của các dân tộc
thiểu số trong môi trường giáo dục đa văn hóa ở
các trường phổ thông dân tộc nội trú, phổ thông
Tổ chức tập huấn về nâng cao năng lực cho cán
dân tộc bán trú, trong bối cảnh hội nhập quốc tế bộ quản lý, giáo viên cốt cán các trường vùng DTTS
hiện nay
và miền núi về giáo dục văn hóa dân tộc và văn hóa
các DTTS. Tổ chức ngày hội văn hóa các DTTS
trong trường, trong đó có trình diễn thời trang, biểu
diễn múa hát, sử dụng nhạc cụ dân tộc, làm món ăn
dân tộc, tổ chức trò chơi dân gian... Tổ chức Hội
thi văn hóa thể thao học sinh các trường PTDTNT
toàn quốc. Giáo dục về bản sắc văn hóa DTTS cho
học sinh qua hoạt động ngoại khóa không chỉ được
thể hiện qua những hoạt động văn hóa, văn nghệ
mà còn thể hiện ở một số hình thức khác như trang
bị các kỹ năng sống cơ bản, lối sống, văn hóa trong
giao tiếp ứng xử; phòng chống tai nạn thương tích,
phòng tránh thiên tai, tự nguyện tham gia các hoạt
động xã hội, tình nguyện cho học sinh. Tăng cường
các hoạt động thể dục thể thao, văn hóa văn nghệ,
giao lưu, tham quan, học tập. Duy trì tổ chức hoạt
động giao lưu, học tập, các hoạt động mang bản sắc
văn hóa dân tộc địa phương như ngày hội các trò
chơi dân gian, hội thi ẩm thực dân tộc…; duy trì và
cải tiến nội dung hoạt động hội trại, văn nghệ, thể
dục thể thao và các hoạt động giáo dục theo chủ
điểm. Tổ chức giáo dục học sinh tìm hiểu các di
tích lịch sử, di tích cách mạng. Tăng cường sử dụng
tiếng nói, chữ viết, các loại hình văn học nghệ thuật
dân gian, nghệ thuật truyền thống của dân tộc mình.
Tổ chức dạy chữ, dạy tiếng dân tộc phù hợp với
điều kiện của các trường.
Thực hiện mong muốn trên, rất cần quan tâm tới
các giải pháp sau:
- Giải pháp 1: Tuyên truyền, nâng cao nhận
thức cho cán bộ, giáo viên và học sinh ở trường
PTDTNT, PTDTBT về vai trò, ý nghĩa, tầm quan
trọng của hoạt động giáo dục văn hóa dân tộc, về
công tác bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa
tốt đẹp của các DTTS.
Các trường PTDTNT, PTDTBT cần chú trọng
tuyên truyền nâng cao nhận thức về tầm quan trọng
của việc giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa các
dân tộc cho học sinh. Việc tuyên truyền có thể thực
hiện dưới nhiều hình thức như thông qua các bài
diễn văn, bài phát biểu tại các lễ kỷ niệm, ngày
truyền thống, bài nói chuyện của các cựu chiến
binh, nhân chứng lịch sử, các nghệ nhân dân gian
của địa phương, người có uy tín trong đồng bào
DTTS… Làm tốt công tác tuyên truyền đến cán bộ
quản lý, đội ngũ giáo viên và học sinh về ý nghĩa,
tầm quan trọng của việc giữ gìn, phát huy những giá
trị văn hóa trong dạy học và các hoạt động giáo dục
của nhà trường; gắn tuyên truyền với phong trào thi
đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích
cực” và các cuộc vận động lớn của ngành; chú trọng
công tác bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ, cách
tiếp cận những giá trị văn hóa cho giáo viên theo
tinh thần “di sản văn hóa ở quanh ta”.
- Giải pháp 2: Xây dựng tập thể sư phạm vững
mạnh có truyền thống văn hóa, có trách nhiệm với
việc bảo tồn và phát triển giá trị bản sắc văn hóa dân
tộc, có trách nhiệm với việc giáo dục giá trị bản sắc
văn hóa cho học sinh DTTS.
Để có thể sử dụng môi trường giáo dục đa văn
hóa một cách hiệu quả rất cần phải có tập thể giáo
viên có truyền thống văn hóa, có trách nhiệm cao
Hàng năm, xây dựng kế hoạch tổ chức các hoạt
động ngoại khóa để dần hình thành và phát triển kỹ
năng tìm hiểu, phát hiện các giá trị văn hóa truyền
thống, những đặc trưng văn hóa, bản sắc văn hóa
dân tộc thông qua các hoạt động. Lồng ghép hoạt
động giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa các dân
tộc vào các hoạt động sinh hoạt và hoạt động ngoại
khóa. Các trường PTDTNT, PTDTBT chú trọng
thông qua các hoạt động tập thể, sinh hoạt nội trú,
giúp học sinh hiểu hơn về ngôn ngữ, truyền thống,
Volume 10, Issue 4
55
KHOA HỌC, GIÁO DỤC VÀ CÔNG NGHỆ
phong tục, thói quen... của các dân tộc khác, qua của các lực lượng xã hội trong giáo dục bảo tồn và
đó tăng cường sự hiểu biết, quan tâm chia sẻ và phát huy giá trị bản sắc văn hóa của các DTTS trong
tinh thần đoàn kết giữa các dân tộc. Các trường nên môi trường giáo dục đa văn hóa ở trường PTDTNT,
tổ chức cho học sinh đi thăm quan làng bản, đến PTDTBT
các gia đình DTTS để học sinh được giao tiếp với
người dân, tìm hiểu về kiến trúc nhà ở, các món ăn
truyền thống, các dụng cụ lao động tự làm, nhạc cụ
truyền thống, phong tục tập quán của các dân tộc
khác nhau.
Các trường PTDTNT, PTDTBT cần liên kết,
phối hợp với cơ quan chuyên môn như Sở Văn hóa
Thể thao và Du lịch, Ban dân tộc của tỉnh, Phòng
Dân tộc của huyện, Phòng Văn hóa và Thông tin của
huyện, các tổ chức, cá nhân để phối hợp tổ chức các
Tổ chức các cuộc thi tìm hiểu truyền thống lịch hoạt động giáo dục giá trị bản sắc VHDT cho học
sử, văn hóa DTTS của địa phương. Đồng thời, duy sinh DTTS. Thực hiện tốt việc huy động sự tham
trì hoạt động của các Câu lạc bộ trong nhà trường gia của cộng đồng đối với hoạt động giáo dục giá trị
như: Câu lạc bộ đàn và hát dân ca, Câu lạc bộ đàn bản sắc VHDT thông qua việc mời các trí thức địa
Tính, hát Then, hát Sình ca, Soọng cô...; hướng dẫn, phương, nghệ nhân, già làng, trong cộng đồng tham
tổ chức cho học sinh tham gia các trò chơi dân gian, gia hoạt động giáo dục giá trị bản sắc VHDT, truyền
nhằm tạo quan hệ gắn bó giữa học sinh các dân tộc. dạy văn hóa truyền thống cho học sinh DTTS.
Hướng dẫn học sinh chủ động, tích cực, sáng tạo
trong việc tìm hiểu, khai thác, sử dụng các giá trị
văn hóa trong quá trình học tập.
- Giải pháp 4: Đảm bảo các điều kiện cơ sở vật
chất, tài chính cho hoạt động giáo dục bảo tồn và
phát huy giá trị bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu
số trong môi trường giáo dục đa văn hóa ở trường
PTDTNT, PTDTBT
6. Kết luận
Hiện nay, trước tác động của quá trình giao lưu,
hội nhập văn hóa thế giới, sự biến đổi của các điều
kiện tự nhiên và xã hội, nhiều DTTS đang đứng
trước nguy cơ mai một bản sắc văn hóa dân tộc.
Những nghệ nhân dân gian, những người cao tuổi
am hiểu sâu sắc về giá trị văn hóa của các DTTS
sẽ ngày càng ít đi… Vì vậy việc bảo tồn, phát huy
Các trường PTDTNT, PTDTBT cần có phòng giá trị bản sắc văn hóa các DTTS ở các trường
truyền thống, nhằm lưu giữ những vật phẩm đánh PTDTNT, PTDTBT không chỉ dừng lại ở việc duy
dấu quá trình phát triển của nhà trường và quảng trì một lễ hội hay một vài yếu tố văn hóa riêng lẻ,
bá các sản phẩm mang giá trị bản sắc văn hóa các mà cần có hệ thống giải pháp cụ thể, hiệu quả, nâng
dân tộc do chính học sinh DTTS, phụ huynh học cao hiệu quả giáo dục bảo tồn các giá trị văn hóa
sinh sưu tầm, hoặc sáng tạo ra. Phòng truyền thống đặc thù của các DTTS trong môi trường giáo dục đa
của nhà trường cần thiết kế khu trưng bày hiện vật văn hóa. Song song với trách nhiệm của các trường
gồm những sản phẩm văn hoá của các dân tộc như PTDTNT, PTDTBT thì các địa phương cần tập hợp
trang phục, trang sức, vật dụng sinh hoạt, vật dụng các già làng, các nghệ nhân dân gian, người có uy
sản xuất... của các dân tộc để các em học sinh tham tín quảng bá và truyền dạy các kiến thức về văn hóa,
quan, tìm hiểu và sử dụng trong các ngày lễ hội. bảo tồn văn hóa cho học sinh DTTS, nhằm nâng cao
Đây là một trong những cách trực tiếp khơi gợi ở nhận thức, ý thức cho các em học sinh về mục đích,
các em học sinh ý thức giữ gìn và phát huy bản sắc ý nghĩa, tầm quan trọng và cách thức giữ gìn bản
văn hoá từ ngàn đời của các dân tộc.
sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập quốc
tế hiện nay.
- Giải pháp 5: Liên kết và phát huy sự tham gia
Tai lieu tham khao
Trung cap Van hoa Nghe thuat Gia Lai. Luan
van thac sy Ly luan va Phuong phap day hoc
am nhac, Truong Dai hoc Su pham Nghe
thuat Trung uong.
Bo Giao duc va Dao tao. (2020). Thong ke giao
duc va dao tao nam hoc 2018-2019 va nam
hoc 2019-2020.
Vien Dan toc hoc. (2018). Cac dan toc thieu so
Viet Nam.
Khoa, N. D. (1976). Cac dan toc o mien Bac Viet
Nam (dan lieu nhan chung hoc). Nxb. Khoa
hoc Xa hoi.
Vu Giao duc Dan toc. (2019). Ngay hoi van hoa
- the thao cac dan toc thieu so tai truong
Trung hoc pho thong Dan toc noi tru tinh
Lao Cai.
Quang, P. H. (2018). Giao duc ban sac van hoa
dan toc cho sinh vien su pham. Ha Noi: Nxb.
Dai hoc Quoc gia Ha Noi.
Vu Giao duc Dan toc. (2020). Giao duc vung
dan toc thieu so, mien nui sau 10 nam thuc
hien chien luoc phat trien giao duc Viet Nam.
Cong thong tin dien tu Bo Giao duc va Dao
tao, ngay1/6/2020.
Thinh, N. D. (2006). Van hoa, van hoa toc nguoi
va van hoa Viet Nam. Nxb. Khoa hoc Xa hoi.
Tien, P. C. S. (2017). Day hoc cong chien cua
toc nguoi Jrai va Bahnar cho hoc sinh truong
56
JOURNAL OF ETHNIC MINORITIES RESEARCH
KHOA HỌC, GIÁO DỤC VÀ CÔNG NGHỆ
GIÁO DỤC BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ BẢN SẮC
VĂN HÓA DÂN TỘC CHO HỌC SINH DÂN TỘC THIỂU SỐ,
TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ HIỆN NAY
Vũ Thị Thanh Minh
Học viện Dân tộc
Email: vuthanhminh@cema.gov.vn
Ngày nhận bài:
27/7/2021
Ngày phản biện: 21/9/2021
Ngày tác giả sửa: 14/10/2021
Ngày duyệt đăng: 05/11/2021
Ngày phát hành: 30/11/2021
DOI:
ối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay đã mở ra rất nhiều cơ hội cho sự phát triển kinh tế-xã hội của đất
nước, nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức cho bảo tồn và phát huy những giá trị tốt đẹp của văn
B
hóa dân tộc, đặc biệt là văn hóa của các dân tộc thiểu số. Thực tế văn hóa truyền thống Việt Nam, các giá
trị văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đang đứng trước nguy cơ mai một đã đặt
ra trách nhiệm cho công tác giáo dục bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số, cho
học sinh dân tộc thiểu số trong các trường học. Xuất phát từ ý nghĩa trên, bài viết phân tích thực trạng công
tác giáo dục bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số cho học sinh dân tộc thiểu số
ở các trường phổ thông, đặc biệt là học sinh ở các trường phổ thông dân tộc nội trú, phổ thông dân tộc bán
trú thời gian vừa qua. Trên cơ sở đó, bàn thảo các giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục bảo tồn và phát
huy giá trị bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số cho học sinh dân tộc thiểu số trong các trường học, góp
phần hoàn thiện nhân cách cho học sinh cũng như bảo tồn và phát huy vốn văn hóa truyền thống quý báu
của dân tộc Việt Nam nói chung và của các dân tộc thiểu số nói riêng.
Từ khóa: Giáo dục bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa; Dân tộc thiểu số; Trường phổ thông
dân tộc nội trú; Trường phổ thông dân tộc bán trú; Hội nhập quốc tế.
Volume 10, Issue 4
57
7 trang
18220
Free
Bạn đang xem tài liệu "Giáo dục bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh dân tộc thiểu số, trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_duc_bao_ton_va_phat_huy_gia_tri_ban_sac_van_hoa_dan_toc.pdf
