Chính sách pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay đối với các tội phạm về hối lộ
CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN NAY
ĐỐI VỚI CÁC TỘI PHẠM VỀ HỐI LỘ1
VŨ VIỆT TƯỜNG*
Bài viết khái quát và phân tích những thay đổi trong chính sách pháp luật hình sự Việt Nam về
các tội phạm về hối lộ, đồng thời chỉ ra đặc điểm pháp lý của loại tội phạm này. Từ đó, đề xuất một
số giải pháp hoàn thiện các quy định trong Bộ luật hình sự (BLHS) hiện hành về tội phạm hối lộ để
phù hợp với tình hình mới.
Từ khóa: Tội phạm về hối lộ, chính sách hình sự, Bộ luật hình sự năm 2015.
Ngày nhận bài: 06/4/2021; Biên tập xong: 13/4/2021; Duyệt đăng: 15/4/2021
The article generalizes and analyzes Vietnamese criminal law policy on bribery crimes as
well as points out its legal features Thereby, solutions to finalize the provisions of the 2015
Penal Code on bribery crimes to be appropriate in the new situation are bought out.
Keywords: Bribery crimes, criminal law policy, the 2015 Penal Code.
1.
hình sự Việt Nam đối với các tội phạm về chính sách pháp luật hình sự; chính sách pháp
Khái niệm chính sách pháp luật yếu tố5: Chính sách phòng ngừa tội phạm;
hối lộ
1.1. Quan điểm về chính sách pháp luật
hình sự
Chính sách pháp luật là một phần của
chính sách xã hội nói chung, là hoạt động của
các chủ thể tương ứng trong lĩnh vực pháp
luật2. Các quan điểm, mục tiêu, chiến lược,
định hướng… là cơ sở của chính sách pháp
luật. Vì vậy, chính sách pháp luật là hoạt động
của các chủ thể nhằm xây dựng hệ thống quy
phạm pháp luật để điều chỉnh các quan hệ xã
hội theo định hướng, tư tưởng của Đảng và
các quan hệ phát sinh trong quá trình chấp
hành, điều hành của Nhà nước3.
luật tố tụng hình sự và chính sách pháp luật thi
hành án hình sự. Trong đó, chính sách pháp
luật hình sự (PLHS) là phương hướng có tính
chất chỉ đạo trong hoạt động lập pháp và áp
dụng pháp luật hình sự, đảm bảo sự ổn định
của hệ thống pháp luật hình sự, tăng cường
bảo vệ các quyền và tự do đã được ghi nhận
trong các văn bản luật, cũng như các lợi ích
hợp pháp của xã hội và của Nhà nước bằng
pháp luật hình sự. Bên cạnh đó, chính sách
PLHS còn góp phần nâng cao hiệu quả trong
hoạt động đấu tranh, phòng ngừa tội phạm.
1.2. Quan điểm tội phạm về hối lộ trong
pháp luật hình sự Việt Nam
Pháp luật hình sự Việt Nam không có định
nghĩa tội phạm về hối lộ mà có khái niệm tội
phạm về chức vụ“là những hành vi xâm phạm
hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức do người
có chức vụ thực hiện trong khi thực hiện công vụ,
nhiệm vụ”6. Cùng với đó, hành vi tham nhũng
được định nghĩa là“hành vi của người có chức
Chính sách hình sự là một phần của chính
sách pháp luật, là những định hướng, chủ
trương trong việc sử dụng pháp luật hình sự và
lĩnh vực đấu tranh chống tội phạm và phòng
ngừa tội phạm4. Chính sách hình sự gồm 04
1ꢀ Bài viết này là một phần của Luận án tiến sĩ “Các
tội phạm về hối lộ trong luật hình sự Việt Nam” do
NCS. Vũ Việt Tường đang thực hiện tại Khoa Luật, * Thạc sĩ, Nghiên cứu sinh, Khoa Luật, Đại học Quốc
Đại học Quốc gia Hà Nội.
gia Hà Nội
2ꢀ Võ Khánh Vinh, (1996), Tìm hiểu trách nhiệm hình 5ꢀ Một số nội dung chủ yếu của chính sách hình sự trong
sự đối với các tội phạm về chức vụ, Nxb Chính trị giai đoạn hiện nay. Nguồn truy cập: hꢁp://tailieu.ꢁbd.
quốc gia, tr.4.
gov.vn:8080/index.php/tin-tuc/tin-tuc-ho-tro-boi-
3ꢀ Chính sách pháp luật hình sự Việt Nam đối với các tội duong/item/489-ma-t-sa-na-i-dung-cha-ya-u-ca-a-
phạm về chức vụ, Luận án tiến sĩ tại Học viện Khoa cha-nh-sa-ch-ha-nh-sa-trong-giai-doa-n-hia-n-nay,
học xã hội, (2019).
truy cập ngày 5/3/2021
4ꢀ Đào Trí Úc (2000), Luật hình sự Việt Nam, Quyển 1 - 6ꢀ Xem: Khoản 1 Điều 352 BLHS năm 2015, sửa đổi, bổ
Những vấn đề chung, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr. 17. sung năm 2017.
18 Khoa học Kiểm sát
Số Chuyên đề 01 - 2021
VŨ VIỆT TƯỜNG
vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó hối lộ cho công chức, công chức9 nhận hối lộ
vì vụ lợi”7. Người có chức vụ, quyền hạn là
người do được bổ nhiệm, do bầu cử, do hợp
đồng khác hoặc do một hình thức khác, có
hưởng lương hoặc không hưởng lương, được
giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ nhất định
và có quyền hạn nhất định trong khi thực
hiện nhiệm vụ, công vụ đó8.
Như vậy, hối lộ là việc dùng lợi ích vật
chất hoặc các lợi ích khác tác động đến người
có chức vụ, quyền hạn để người đó làm sai
lệch hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức
nhằm mang lại lợi ích cho mình.
Từ các quy định trong BLHS năm 2015,
sửa đổi, bổ sung năm 2017 (gọi tắt là BLHS
năm 2015) về các tội nhận hối lộ, tội đưa hối
lộ, tội môi giới hối lộ, có thể hiểu, tội phạm
về hối lộ là những hành vi do người có năng
lực trách nhiệm thực hiện một cách cố ý bằng
những hình thức dùng lợi ích vật chất hay
lợi ích khác tác động đến người có chức vụ,
quyền hạn làm hay không làm một việc nhằm
mang lại lợi ích cho mình hay cho chủ thể
khác mà xâm phạm đến hoạt động đúng đắn
của cơ quan, tổ chức.
2. Khái quát quá trình xây dựng và hình
thành chính sách pháp luật hình sự Việt
Nam về tội phạm về hối lộ sau năm 1945 đến
nay
2.1. Từ năm 1945 đến Bộ luật hình sự năm
1985
Nhìn lại lịch sử ghi nhận, phát triển của
BLHS Việt Nam sau năm 1945 có thể thấy
chính sách PLHS đối với các tội phạm về hối
lộ cũng đã có sự sửa đổi, bổ sung phù hợp
với tình hình, có sự điều chỉnh theo phương
hướng chỉ đạo của Đảng và Nhà nước trong
cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm
tham nhũng và tội phạm có chức vụ.
Văn bản pháp luật hình sự đầu tiên của
Việt Nam quy định về tội phạm chức vụ là
Sắc lệnh số 223/SL ngày 17/11/1946 quy định
hướng dẫn cho Tòa án trừng trị một số tội
phạm liên quan đến tài sản. Sắc lệnh chưa mô
thì bị phạt tù từ 05 năm đến 20 năm và phạt
bạc gấp đôi tang vật hối lộ. Tiếp đó là Sắc
lệnh số 267/SL ngày 15/6/1956 và Pháp lệnh
năm 1970 về trừng trị các tội phạm xâm phạm
tài sản xã hội chủ nghĩa và tài sản công dân
nhưng không có quy định riêng tội phạm về
hối lộ. Cho đến năm 1981, Ủy ban thường vụ
Quốc hội ban hành Pháp lệnh trừng trị các tội
hối lộ, khi đó, tội đưa hối lộ và môi giới hối lộ
được quy định trong một điều luật độc lập.
BLHS năm 1985 qua 04 lần sửa đổi, bổ
sung vào các năm 1989, 1991, 1992, 1997 đã
quy định các tội phạm về hối lộ theo hướng
tăng nặng khung hình phạt để nghiêm trị
tội này trên thực tế. Các tội phạm về chức
vụ gồm 11 điều (từ Điều 219 đến Điều 229),
trong đó có Tội nhận hối lộ (Điều 226), Tội
đưa hối lộ và làm môi giới hối lộ (Điều 227).
Như vậy, BLHS năm 1985 không phân biệt
tội phạm nào là tội phạm về tham nhũng và
tội phạm nào là tội phạm về chức vụ. Luật
sửa đổi, bổ sung luật hình sự năm 1992 đã bổ
sung quy định về hành vi “sử dụng công quỹ để
đưa hối lộ” trong Điều 227 nhưng chính sách
PLHS đối với loại tội phạm này có sự thay
đổi vào năm 1993 khi Thông tư liên ngành
số 02/TTLN ngày 20/3/1993 giữa BNV-BTP-
TANDTC-VKSNDTC hướng dẫn áp dụng
một số điều của BLHS quy định Tội nhận hối
lộ (Điều 226) và Tội đưa hối lộ trong trường
hợp người phạm tội sử dụng công quỹ để
đưa hối lộ (điểm e khoản 2 Điều 227) được coi
là các tội có tính chất tham nhũng. Đến năm
1997, đã sửa đổi từ “sử dụng công quỹ” thành
“dùng tài sản xã hội chủ nghĩa” để đưa hối lộ.
Lý do của sự thay đổi này là có sự điều chỉnh
trong Pháp lệnh chống tham nhũng năm 1998
của Ủy ban thường vụ quốc hội khi quy định,
hành vi tham nhũng đã liệt kê loại tài sản để
tham ô và của hối lộ là tài sản xã hội chủ nghĩa
(Điều 3).
Như vậy, đến năm 1993, không phải mọi
hành vi đưa hối lộ và môi giới hối lộ bị coi
là hành vi có tính chất tham nhũng. Chính
sách hình phạt đối với các tội danh trên đã có
tả hành vi hối lộ nhưng có quy định rằng đưa sự thay đổi từ năm 1992. Hình phạt cao nhất
7ꢀ Xem: Khoản 1 Điều 3 Luật Phòng, chống tham 9ꢀ Công chức thời điểm này được hiểu bao gồm: Nhân
nhũng năm 2018.
viên trong Chính phủ, trong các Ủy ban hành chính
8ꢀ Xem: Khoản 2 Điều 3 Luật Phòng, chống tham các cấp, các cơ quan do nhân dân bầu lên, trong bộ
nhũng năm 2018.
đội và tất cả những người phụ trách một công vụ.
Số Chuyên đề 01 - 2021
Khoa học Kiểm sát 19
CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN NAY...
dành cho tội nhận hối lộ là tử hình nhưng vụ). Ngoài ra, BLHS năm 2015 đã rút gọn tên
lại không định lượng của nhận hối lộ bị áp từ tội làm môi giới hối lộ (Điều 290 BLHS
dụng hình phạt này. Đến năm 1997, Luật sửa năm 1999) thành Tội môi giới hối lộ (Điều 356
BLHS năm 2015).
đổi, bổ sung một số điều của Luật hình sự đã
đưa hình phạt tử hình áp dụng với tội làm
môi giới hối lộ và định lượng của hối lộ bị
áp dụng hình phạt tử hình tại 02 tội trên là từ
50.000.000 đồng trở lên, có nhiều tình tiết tăng
nặng và gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.
Việc quy định hình phạt tử hình đối với các
tội phạm về hối lộ nhằm mục tiêu răn đe đối
với các cá nhân đã lợi dụng chức vụ, quyền
hạn để làm lợi cho bản thân khi đất nước thực
Từ quy định của hai BLHS trên cho thấy,
pháp luật hình sự Việt Nam từ trước đến
nay chỉ có nhận hối lộ là thụ động và bị coi
là tham nhũng, các tội sau không được xếp
vào tội tham nhũng. Điều này là do quan
điểm về tham nhũng của Việt Nam. Vào thời
điểm ban hành BLHS năm 1999, các nhà lập
pháp Việt Nam căn cứ vào Pháp lệnh phòng,
chống tham nhũng năm 1999 chỉ ra rằng,
hiện chính sách đổi mới. Điều này cũng thể tham nhũng phải liên quan đến các hoạt động
hiện tinh thần “kiên quyết đấu tranh với các tệ lợi dụng chức vụ vì động cơ vụ lợi của người
nạn quan liêu, tham nhũng đang là những trở nắm giữ chức vụ và người có quyền hạn. Điều
ngại lớn làm triệt tiêu các động lực phát triển, là 277 BLHS năm 1999 đã định nghĩa người có
nguồn gốc của nhiều tệ nạn xã hội, làm xói mòn chức vụ “là người do bổ nhiệm, do bầu cử, do hợp
lòng tin của nhân dân với Đảng và chế độ”10.
2.2. Bộ luật hình sự năm 1999 đến Bộ luật
hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017
Chính sách pháp luật hình sự đối với các
tội phạm về hối lộ trong BLHS năm 1999 đã có
sự sửa đổi, bổ sung quan trọng: (1) Tách biệt
tội đưa hối lộ với tội làm môi giới hối lộ; (2)
Bãi bỏ hình phạt tử hình khỏi phạm vi hình
phạt của các tội phạm về hối lộ; (3) Các điều
khoản quy định tội phạm về hối lộ được quy
định trong Chương XXI (các tội phạm về chức
vụ) với 03 tội danh: Tội nhận hối lộ (Điều
279), Tội đưa hối lộ (Điều 289), Tội làm môi
giới hối lộ (Điều 290). Tuy nhiên, những tội
danh này được quy định trong hai phần khác
nhau của Chương XXI, mặc dù chúng đều là
hoạt động liên quan đến hối lộ. Đối với tội
nhận hối lộ được quy định tại Mục A (các tội
phạm về tham nhũng), trong khi tội đưa hối
lộ và môi giới hối lộ được quy định trong Mục
B (các tội phạm khác về chức vụ).
đồng hoặc do một hình thức khác, có hưởng lương
hoặc không hưởng lương, được giao thực hiện một
công vụ nhất định và có quyền hạn nhất định trong
khi thực hiện công vụ”. Do chỉ gắn liền với yếu
tố “công vụ” nên các tội phạm tham nhũng
tại Việt Nam có điểm đặc biệt bởi yếu tố chủ
thể là người có chức vụ, quyền hạn. Bởi các
tội đưa hối lộ, làm môi giới hối lộ có thể được
thực hiện bởi bất cứ chủ thể nào nên không
bị xếp vào nhóm tội phạm về tham nhũng.
Nhưng các tội danh này vẫn được phân loại
là “các tội phạm khác về chức vụ” vì lý do các
tội phạm này gắn liền với hoạt động thực thi
công vụ của những người có chức vụ và đều
có ảnh hưởng đến sự công bằng, ổn định và
hiệu quả của hoạt động quản lý nhà nước.
Tội nhận hối lộ và tội đưa hối lộ theo BLHS
năm 1999 đã tăng mức định lượng tối thiểu để
truy cứu trách nhiệm hình sự từ 500.000 đồng
lên 2.000.000 đồng, sửa đổi một số tình tiết là
yếu tố định khung hình phạt. Riêng đối với
Tội nhận hối lộ tại Điều 279 đã có sự thay đổi
tình tiết “biết rõ của hối lộ là tài sản xã hội chủ
nghĩa” bằng tình tiết “biết rõ của hối lộ là tài sản
của nhà nước” đã làm cho bản chất của loại tội
phạm này thay đổi đáng kể. Điều này đã loại
trừ của hối lộ là tài sản của các tổ chức, doanh
nghiệp…
Cách sắp xếp này được giữ nguyên trong
quy định tại BLHS năm 2015, sửa đổi, bổ sung
năm 2017 khi quy định các tội phạm về hối
lộ trong Chương XXIII. Các tội phạm về chức
vụ, trong đó: Tội nhận hối lộ (Điều 354) thuộc
Mục 1 (Các tội phạm tham nhũng); Tội đưa
hối lộ (Điều 364); Tội môi giới hối lộ (Điều
365) thuộc Mục 2 (Các tội phạm khác về chức
Năm 2013, Ban Chỉ đạo Trung ương về
phòng, chống tham nhũng (Trưởng ban chỉ
đạo là đồng chí Tổng Bí thư) được thành lập
với quan điểm chỉ đạo của Đảng, của đồng
chí Tổng Bí thư “không có vùng cấm, không
10ꢀ Trích phát biểu Bế mạc Hội nghị lần thứ tư Ban
chấp hành Trung ương Đảng Khóa VIII của Tổng Bí
thư Lê Khả Phiêu.
20 Khoa học Kiểm sát
Số Chuyên đề 01 - 2021
VŨ VIỆT TƯỜNG
có ngoại lệ, bất kể người đó là ai” tạo bước đột là những hoạt động trong khuôn khổ của Hiến
phá trong công tác phòng, chống tham nhũng pháp, pháp luật, được quy định cụ thể trong
và tạo ra sự thay đổi trong chính sách PLHS chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và trách
đối với tội phạm về hối lộ trong BLHS năm nhiệm của từng cơ quan, tổ chức và của mỗi
2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017.
cá nhân đảm nhiệm công vụ, chức vụ. Nếu có
hành vi xâm phạm đến tính đúng đắn của cơ
quan, tổ chức thì tùy mức độ nguy hiểm cho
xã hội của hành vi mà bị xử lý bởi khung hình
phạt khác nhau.
Để phù hợp với nội dung trong dự luật
Phòng, chống tham nhũng được ban hành
sau đó 01 năm, quan niệm về người có chức
vụ, quyền hạn đã có sự thay đổi đáng kể so
với quy định tại Pháp lệnh phòng, chống
Thứ hai, mặt khách quan của các tội phạm
tham nhũng năm 1998, sau này là Luật phòng, về hối lộ. Dấu hiệu khách quan là yếu tố đặc
chống tham nhũng năm 2005. Cụ thể, chủ biệt quan trọng để xác định hành vi phạm tội
thể thực hiện hành vi của Tội nhận hối lộ tại nhận hối lộ và cũng là dấu hiệu để phân biệt
Điều 354 BLHS năm 2015 đã mở rộng, không tội nhận hối lộ với tội đưa hối lộ, môi giới hối
chỉ bao gồm những người có chức vụ, quyền lộ và các loại tội phạm về chức vụ khác. Mặt
hạn thực hiện công vụ mà bao gồm cả những khách quan của các tội phạm về hối lộ có thể
người có chức vụ, quyền hạn thực hiện nhiệm là hành vi hành động hoặc không hành động
vụ trong các cơ quan, tổ chức ngoài nhà nước. nhằm xâm hại đến hoạt động bình thường
Cụ thể: “Người có chức vụ, quyền hạn trong các của các cơ quan, tổ chức, gây thiệt hại cho lợi
doanh nghiệp, tổ chức ngoài Nhà nước mà nhận ích của Nhà nước, của xã hội, các quyền và
hối lộ, thì bị xử lý theo quy định tại Điều này”11.
Mặc dù các tội phạm về hối lộ nói riêng, tội
phạm về chức vụ nói chung đã được bổ sung,
hoàn thiện, nhưng về mặt lập pháp hình sự,
BLHS mới chỉ mô tả dấu hiệu chung cho các
tội phạm về chức vụ là lợi dụng chức vụ, quyền
hạn để phạm tội, song về mặt thực tế, nội dung
của pháp luật hình sự về các tội phạm về hối
lộ đã được áp dụng linh hoạt trong thực tiễn
điều tra, truy tố và xét xử. Với vai trò là công
cụ hữu hiệu trong công tác đấu tranh phòng,
chống tội phạm, BLHS đã xây dựng những
quy định cụ thể làm cơ sở pháp lý cho việc
xác định tội phạm về hối lộ.
3. Đặc điểm pháp lý trong chính sách
pháp luật hình sự của các tội phạm về hối lộ
Nhằm đảm bảo không bỏ lọt tội phạm,
không làm oan người vô tội, PLHS Việt Nam
cũng đã xây dựng hệ thống lý luận về các yếu
tố cấu thành của từng tội phạm về hối lộ để
định tội một cách chính xách, trên cơ sở đó,
các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng các
điều luật của BLHS trong điều tra, truy tố, xét
xử. Đặc điểm pháp lý của các tội phạm về hối
lộ theo BLHS năm 2015 như sau:
lợi ích hợp pháp của công dân. Thiệt hại có
thể là gây ra hậu quả về vật chất hoặc phi vật
chất. Riêng đối với tội môi giới hối lộ thì hậu
quả không phải là dấu hiệu bắt buộc của cấu
thành tội phạm.
Hành vi khách quan của tội nhận hối lộ
là: Người phạm tội nhận hối lộ phải là người
có hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn của
mình trực tiếp hoặc qua trung gian nhận hoặc
sẽ nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích khác (lợi ích
vật chất hoặc phi vật chất) của người đưa hối
lộ. Với những người có chức vụ, quyền hạn
nhận quà biếu sau khi đã làm đúng nhiệm vụ
của mình không được coi là nhận hối lộ vì quà
biếu được coi như sự biết ơn, có trước có sau,
là tấm lòng và phong tục của người Việt Nam.
Hành vi khách quan của tội đưa hối lộ thể
hiện hành vi đưa lợi ích một cách bất chính
cho người có chức vụ, quyền hạn. Hành vi
đưa của hối lộ có thể diễn ra trước hoặc sau
khi người có chức vụ, quyền hạn làm theo
yêu cầu của người đưa. Hành vi đưa của hối
lộ có thể trực tiếp hoặc qua trung gian dưới
bất cứ hình thức nào như quà tặng, thăm hỏi,
hiếu hỉ… tại bất kì địa điểm nào. Hành vi đưa
hối lộ chỉ cấu thành tội phạm khi của hối lộ
là tiền, tài sản, lợi ích vật chất khác có giá trị
từ 2.000.000 đồng trở lên. Đối với trường hợp
đưa lợi ích phi vật chất, việc xác định giá trị
lợi ích phi vật chất không có tính bắt buộc.
Hành vi khách quan của tội môi giới hối lộ
Thứ nhất, khách thể của các tội phạm về hối lộ
là các quan hệ xã hội đảm bảo sự hoạt động đúng
đắn và uy tín của cơ quan, tổ chức.
Hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức
11ꢀ Xem: Khoản 6 Điều 354 BLHS năm 2015.
Số Chuyên đề 01 - 2021
Khoa học Kiểm sát 21
CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN NAY...
thể hiện ở hành vi làm trung gian giữa người nhiệm vụ tại các cơ quan trong và ngoài nhà
nhận hối lộ và người đưa hối lộ. Hành vi môi nước. Đồng thời, người có chức vụ, quyền
giới hối lộ chỉ cấu thành tội phạm nếu người
môi giới nhận thức được hành vi của mình
là để người đưa và người nhận trao đổi, thỏa
thuận về việc đưa nhận hối lộ. Nếu người làm
trung gian hoàn toàn không nhận thức được
hoặc biết được hai bên đã bàn bạc thỏa thuận
về việc đưa, nhận hối lộ thì không phải chịu
trách nhiệm. Cần xác định hành vi môi giới
hối lộ với hành vi lợi dụng chức vụ, quyền
hạn gây ảnh hưởng với người khác để trục lợi
(Điều 358); hành vi lợi dụng ảnh hưởng đối
với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi
(Điều 366) hoặc hành vi lừa đảo chiếm đoạt
tài sản (Điều 174).
Thứ ba, chủ thể của tội phạm. Với các tội
phạm về hối lộ không có chủ thể đặc biệt mà
bao gồm cả người có chức vụ, quyền hạn và
người làm trong các doanh nghiệp, tổ chức
ngoài Nhà nước khi đạt độ tuổi nhất định
và có đủ năng lực chịu trách nhiệm hình sự.
Riêng đối với chủ thể nhận hối lộ là người có
chức vụ, quyền hạn thì chức vụ, quyền hạn
ấy phải liên quan trực tiếp đến việc giải quyết
công việc của người đưa hối lộ. Trường hợp
người có chức vụ nhưng chức vụ, quyền hạn
của họ không liên quan đến việc giải quyết
công việc theo yêu cầu của người đưa hối
lộ thì không coi là tội nhận hối lộ mà phạm
vào tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh
hưởng đối với người khác để trục lợi, quy
định tại Điều 358 BLHS năm 2015.
hạn ở khu vực ngoài nhà nước có thể trở
thành đối tượng tác động của các Tội đưa hối
lộ (Điều 364), Tội môi giới hối lộ (Điều 365).
Đặc biệt, khoản 6 Điều 364 đã bổ sung hành vi
hối lộ công chức nước ngoài để mở rộng đối
tượng tác động của tội đưa hối lộ bao gồm cả
hoạt động thực hiện công vụ của công chức
nước ngoài, tổ chức quốc tế tại Việt Nam. (2)
Mở rộng của hối lộ bao gồm cả các lợi ích phi vật
chất. Bất kỳ lợi ích nào được đưa, nhận một
cách bất chính nhằm thay đổi hoạt động đúng
đắn của cơ quan, tổ chức đều bị xem là “của
hối lộ”. Các của hối lộ phi vật chất như tặng
thưởng, nâng điểm thi, hứa hẹn, cho đi học,
hối lộ tình dục12… (3) Bên thứ ba được hưởng
lợi. Việc mở rộng tội đưa hối lộ khi quy định
chủ thể được thụ hưởng của hối lộ là chính
bản thân người có chức vụ, quyền hạn hoặc
cho người khác hoặc tổ chức khác tại Điều 364
đã tạo cơ sở pháp lý đầy đủ và trực tiếp cho
việc xử lý hành vi đưa hối lộ.
Ngoài ra, chính sách PLHS đối với tội
phạm về hối lộ tại BLHS năm 2015 có quy định
nhằm xử lý nghiêm đối với người lợi dụng
hoặc lạm dụng chức vụ, quyền hạn, nhiệm vụ
để phạm tội nhưng cũng có chính sách khoan
hồng, tạo điều kiện cho người phạm tội được
lập công chuộc tội. Cụ thể:
(1) Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.
Quy định tại khoản 3, 4 Điều 354 BLHS năm
2015 không áp dụng thời hiệu truy cứu trách
nhiệm hình sự đối với tội nhận hối lộ. Điều
này thể hiện tội nhận hối lộ cần phải trừng trị
nghiêm khắc như đối với các tội xâm phạm an
ninh quốc gia.
Thứ tư, mặt chủ quan của tội phạm. Mặt chủ
quan của tội phạm về hối lộ được thực hiện
do lỗi cố ý trực tiếp, tức là người phạm tội
thấy trước hành vi của mình là nguy hiểm
cho xã hội và mong muốn cho hậu quả xảy ra.
Mục đích nhận hối lộ của người phạm tội là
dấu hiệu bắt buộc trong cấu thành tội phạm
của tội nhận hối lộ.
(2) Hình phạt. Tội nhận hối lộ chỉ có hình
phạt chính là phạt tù. Hình phạt tiền, phạt cải
tạo không giam giữ là hình phạt chính bên
cạnh hình phạt tù đối với tội đưa hối lộ và
tội môi giới hối lộ. Mặc dù hình phạt cao nhất
của tội nhận hối lộ là tử hình nhưng BLHS đã
quy định rằng người bị kết án tử hình về tội
nhận hối lộ mà sau khi bị kết án, chủ động
4. Thực tiễn áp dụng chính sách pháp
luật hình sự đối với tội phạm về hối lộ trong
hoạt động xét xử vụ án hình sự ở Việt Nam
BLHS hiện hành quy định nhóm tội về hối
lộ đã có sự sửa đổi, bổ sung nhằm phù hợp
với Công ước của Liên hợp quốc về chống
tham nhũng năm 2003 (UNCAC) như: (1) Mở
rộng chủ thể của tội phạm và chủ thể bị tác động
của tội phạm. Chủ thể của tội nhận hối lộ bao
12ꢀ Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao (2020),
Nghị quyết số 03/2020/NQ-HĐTP ngày 30/12/2020
hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Hình
sự trong xét xử tội phạm tham nhũng và tội phạm khác
gồm cả chủ thể có chức vụ, quyền hạn và có về chức vụ.
22 Khoa học Kiểm sát
Số Chuyên đề 01 - 2021
VŨ VIỆT TƯỜNG
nộp lại ít nhất ¾ tài sản nhận hối lộ và hợp bị cáo, năm 2016 có 10 vụ/22 bị cáo17. Riêng
tác tích cực với cơ quan chức năng trong việc Tội làm môi giới hối lộ theo Điều 290 BLHS
năm 1999 chiếm con số khiêm tốn trong vòng
10 năm với 21 vụ/56 bị can. Năm 2007 không
có trường hợp nào bị đưa ra xét xử về tội này,
số vụ án hằng năm bị khởi tố không quá 5 vụ/
năm. Riêng năm 2015 có 02 vụ nhưng có 14 bị
cáo bởi có nhiều đồng phạm trong vụ án này.
Thực tiễn áp dụng chính sách PLHS trong
đấu tranh phòng, chống các tội phạm về hối
lộ cho thấy, mặc dù có sự chuyển biến và đạt
kết quả nhưng sự bất cập trong quy định về
cấu thành cuả một số tội phạm có liên quan
đến tội nhận hối lộ và đưa hối lộ vì chưa
phản ánh đúng tình hình và phương thức,
thủ đoạn hoạt động của tội phạm. BLHS được
ban hành mới vào năm 2015 nhưng lại được
sửa đổi, bổ sung năm 2017 và thời hạn có hiệu
lực vào ngày 01/01/2018 nên chưa có thống kê
đầy đủ sau 05 năm áp dụng BLHS liên quan
đến thực hiện chính sách pháp luật hình sự
đối với tội phạm về hối lộ trong hoạt động xét
xử. Tuy nhiên, từ thông tin về tình hình khởi
tố vụ án và xét xử thì sau khi có sự điều chỉnh
tội phạm về hối lộ trong BLHS năm 2015 cho
thấy, đã có nhiều chủ thể trong khu vực tư bị
khởi tố, xét xử và mở rộng chủ thể bị xét xử
bởi tội nhận hối lộ bao gồm cả các chủ thể có
nhiệm vụ.
phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm hoặc lập
công lớn thì sẽ không thi hành án tử hình13.
Như vậy, việc xem xét không bị tử hình chỉ
áp dụng sau khi có bản án của Tòa án xét xử.
Trước khi có bản án, các bị can dù có nộp đủ
số tiền nhận hối lộ để khắc phục hậu quả vẫn
chỉ được xem là tình tiết giảm nhẹ14.
(3) Miễn trách nhiệm hình sự. Người phạm
tội đưa hối lộ và môi giới hối lộ được miễn
trách nhiệm hình sự khi: (i) Chủ động khai
báo và; (ii) Người phạm tội đã khai báo trước
khi hành vi phạm tội bị phát giác.
Trong 10 năm, từ năm 2006 đến 2016, số vụ
án bị xét xử về Tội nhận hối lộ theo Điều 279
BLHS năm 1999, sửa đổi, bổ sung năm 2009 là
282 vụ/721 bị cáo. Số vụ án có xu hướng giảm
hơn khi năm 2016, chỉ có 13 vụ/45 bị cáo.15
Con số này chưa phản ánh được thực trạng
về xử lý tội phạm về hối lộ của người có chức
vụ, quyền hạn tại Việt Nam bởi năm 2017,
Việt Nam đứng thứ 113/176 quốc gia trong
Bảng xếp hạng Chỉ số cảm nhận Tham nhũng
(CPI)16. Trong khi đó, nhìn vào số liệu báo cáo
thì loại tội phạm về hối lộ tại Việt Nam lại có
xu hướng giảm và mang tính chất ổn định
trong vòng 10 năm.
Việc số vụ án bị xét xử ít còn là nguyên
nhân từ quy định của luật đã giới hạn lại đối
tượng bị khởi tố về tội nhận hối lộ theo quy
định tại Điều 279 BLHS năm 1999 chỉ là người
có chức vụ trong cơ quan nhà nước, không bao
gồm người có nhiệm vụ tại các tổ chức, doanh
nghiệp. Tội đưa hối lộ theo Điều 289 BLHS
năm 1999, sửa đổi, bổ sung năm 2009 cũng
có xu hướng giảm trong 10 năm từ 2006 đến
2016. Tổng số vụ án trong 10 năm là 272/490
vụ, trong đó, thấp nhất là năm 2015 có 9 vụ/13
5. Một số kiến nghị, đề xuất
Từ thực trạng quy định pháp luật và từ
thực tiễn áp dụng chính sách PLHS Việt Nam
về tội phạm hối lộ, bài viết đề xuất một số kiến
nghị nhằm làm rõ hơn tại một số quy định về
tội phạm hối lộ và tạo ra sự tương thích giữa
pháp luật Việt Nam và UNCAC. Cụ thể:
Thứ nhất, chuyển tội đưa hối lộ từ phần các tội
phạm khác về chức vụ lên phần tội phạm về tham
nhũng. Bởi theo UNCAC, hành vi đưa hối lộ
và nhận hối lộ đều là tội phạm tham nhũng.
Hai loại tội này có mối liên hệ với nhau trong
quá trình thực hiện hành vi phạm tội như
trường hợp khi cơ quan tố tụng xác định được
chủ thể đã đưa của hối lộ thì sẽ xác định được
13ꢀ Xem: Khoản 3 Điều 40 BLHS năm 2015, sửa đổi, bổ
sung năm 2017
14ꢀ Xem: Điều 51 BLHS năm 2015, sửa đổi, bổ sung
năm 2017.
15ꢀ Vụ Thống kê – Tổng hợp, Tòa án nhân dân tối cao chủ thể nhận hối lộ.
(2017), Thống kê số vụ án, số bị cáo bị xét xử về từng tội
trong nhóm tội phạm có chức vụ tại Việt Nam.
Thứ hai, xem xét về việc bỏ tội môi giới hối lộ.
Từ thực tiễn xét xử loại tội phạm này trong 10
năm qua cũng như khi nghiên cứu pháp luật
16ꢀTrangTowardsTransparency,Chỉsốcảmnhậnvềtham
nhũng2016:ViệtNamtăngnhẹvềđiểmsố.Nguồntruycập:
hꢁps://towardstransparency.vn/chi-cam-nhan-tham- 17ꢀ Vụ Thống kê – Tổng hợp, Tòa án nhân dân tối
nhung-2016-viet-nam-tang-nhe-ve-diem/
cao (2017).
Số Chuyên đề 01 - 2021
Khoa học Kiểm sát 23
CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN NAY...
một số quốc gia cho thấy, rất ít các quốc gia hối lộ, hành vi này vì lợi ích của pháp nhân,
quy định hành vi môi giới hối lộ thành tội độc
lập. Chỉ nên coi người môi giới là người giúp
sức, đồng phạm trong vụ đưa hối lộ hoặc
nhận hối lộ.
và cá nhân thực hiện hành vi là có sự chỉ đạo
từ pháp nhân thì pháp nhân phải chịu trách
nhiệm hình sự là thỏa đáng18. Do đó, hình
phạt dành cho pháp nhân là phạt tiền (chủ
yếu) và đình chỉ hoạt động (biện pháp cuối
cùng) là thỏa đáng đối với các pháp nhân
này. Mặc dù Việt Nam đã tuyên bố bảo lưu
không truy cứu trách nhiệm hình sự của
pháp nhân khi tham gia UNCAC và tuyên bố
không bị ràng buộc về quy định trách nhiệm
hình sự của pháp nhân trong Công ước của
Liên hợp quốc về chống tội phạm có tổ chức
xuyên quốc gia (Công ước TOC) nhưng Điều
10 của Công ước quy định các quốc gia thành
viên phải ban hành những biện pháp phù
hợp với nguyên tắc pháp lý của nước mình
để xác định trách nhiệm pháp lý của pháp
nhân trong việc thực hiện những hành vi
phạm tội như tham nhũng. Vì vậy, để phục
vụ cho công cuộc đấu tranh hiệu quả đối với
tội phạm về hối lộ, Việt Nam cần quy định
trách nhiệm hình sự của pháp nhân đối với
tội nhận hối lộ và tội đưa hối lộ. Đây cũng là
chính sách PLHS đối với tội phạm về hối lộ
mà Singapore, Trung Quốc đã quy định.
Tóm lại, chính sách hình sự đối với các tội
phạm về chức vụ nói chung và tội phạm về
hối lộ nói riêng đang là vấn đề có khả năng đe
dọa đến sự ổn định an ninh chính trị và sự tồn
vong của chế độ. Tuy chính sách PLHS đối với
các tội phạm về hối lộ trong BLHS hiện hành
đã có những bước tiến hơn so với chính sách
PLHS trước đây nhưng tham nhũng đang là
quốc nạn của nhiều quốc gia, là nạn nội xâm
nguy hiểm, làm xói mòn niềm tin của người
dân vào chính quyền. Vì vậy, cần phải vừa
hoàn thiện chính sách PLHS và vừa nâng
cao hiệu quả áp dụng chính sách PLHS vào
các hoạt động tố tụng hình sự đối với các tội
Thứ ba, xem xét hình phạt và trách nhiệm hình
sự. Pháp luật cần có hướng dẫn cụ thể về hình
phạt đối với tội hối lộ trong khu vực tư bởi
tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi hối lộ
trong khu vực công khác với hối lộ trong khu
vực tư khi xét trong hoàn cảnh kinh tế - xã hội
hiện nay tại Việt Nam. Riêng đối với hành vi
quy định tại khoản 7 Điều 364 về Tội đưa hối
lộ, việc người đưa hối lộ chủ động khai báo
trước khi bị phát giác “có thể được miễn trách
nhiệm hình sự” sẽ dễ tạo ra sự không thống
nhất trong việc áp dụng chính sách PLHS do
phải tùy thuộc vào sự nhân định chủ quan
của các cơ quan tiến hành tố tụng. Để đảm
bảo sự thống nhất và đề cao tính nhân đạo
trong chính sách PLHS đối với tội phạm này,
BLHS nên bỏ cụm từ “có thể” để khuyến
khích người phạm tội tự thú, góp phần trong
công tác đấu tranh, phòng, chống hiệu quả
đối với loại tội này.
Thứ tư, bổ sung trách nhiệm hình sự của
pháp nhân tối với tội đưa hối lộ và nhận hối lộ.
Từ thực tiễn công tác quản lý nhà nước và
phát triển kinh tế cho thấy, muốn có lợi thế
trong sản xuất, kinh doanh, đấu thầu, các
pháp nhân không thể không đưa hối lộ cho
người có chức vụ, quyền hạn trong các cơ
quan, tổ chức… để nhận được “hỗ trợ chính
sách”, “hỗ trợ cơ chế” nhằm có những lợi
thế, ưu đãi riêng thông qua các Hợp đồng
hay thỏa thuận đầu tư… Ngoài ra, các biện
pháp hành chính, các chế tài dân sự không
phát huy hiệu quả và không khắc phục được
hậu quả thiệt hại do hành vi hối lộ của pháp
nhân, đặc biệt là trong các vụ có dấu hiệu
của vi phạm pháp luật cạnh tranh. Mặc dù
cá nhân thực hiện hành vi phạm tội cũng bị
khởi tố nhưng pháp nhân cũng là chủ thể phạm về hối lộ trong thời gian tới. Việc hình
được hưởng lợi từ hành vi đưa hối lộ này.
Vì vậy, việc chỉ truy cứu trách nhiệm hình
sự của cá nhân trong trường hợp này là thiếu
thuyết phục. Thêm vào đó, cá nhân nhân
sự hóa các hành vi vi phạm cần có tính đồng
bộ với Luật phòng chống tham nhũng và các
cam kết trong UNCAC./.
danh pháp nhân để thực hiện hành vi đưa 18ꢀ Điều 75 BLHS năm 2015
24 Khoa học Kiểm sát
Số Chuyên đề 01 - 2021
7 trang
14820
Free
Bạn đang xem tài liệu "Chính sách pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay đối với các tội phạm về hối lộ", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- chinh_sach_phap_luat_hinh_su_viet_nam_hien_nay_doi_voi_cac_t.pdf
