Văn hóa doanh nghiệp - với trách nhiệm của người đứng đầu

Hội thảo Văn hóa kinh doanh trong điều kiện kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

88

VĂN HÓA DOANH NGHIỆP - VỚI TRÁCH NHIỆM

CỦA NGƯꢀI ĐỨNG ĐẦU

ThS. NGUyễN KIM CHI

Đại học KHXH&NV Hà Nội

TÓM TẮT

Văn hóa doanh nghiệp bao giờ cũng là sản phẩm của cộng đồng doanh nghiệp,

nó chịu qui định ở mức độ khá lớn bởi văn hóa của người đứng đầu. Sự tác động qua

lại giữa yếu tố văn hóa của người đứng đầu và cộng đồng doanh nghiệp là một quá

trình vận động không ngừng. Những biến đổi của văn hóa doanh nghiệp cơ bản phụ

thuộc vào thiết chế văn hóa mà doanh nhân tạo ra.

Dựa theo mối qua rất hệ biện chứng ấy sẽ thấy rõ vai trò văn hóa của người đứng

đầu có ý nghĩa dẫn dắt như thế nào. Vì thế, trách nhiệm xã hội của người đứng đầu

là phải xây dựng văn hóa cho mình để làm nhân tố dẫn dắt, lan tỏa. Những yếu tố

đó không chỉ biểu hiện trong trình độ, kỹ năng thể hiện trong bản thân người đứng

đầu khi tư duy và hành động, mà còn phải được thẩm thấu vào những chính sách

của họ trong mọi hoạt động của doanh nghiệp

1. Đặc điểm của doanh nghiệp ở các nhà quản lý, lãnh đạo doanh nghiệp vừa

Việt Nam

và nhỏ ở Việt Nam. Họ chưa quan tâm tới

vấn đề này, mà chỉ coi đây là một công cụ để

làm gia tăng lợi nhuận. Nếu không thấy lợi

ích của việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp,

họ sẽ không tiếp tục triển khai. Hậu quả là,

con đường kinh doanh của họ đi theo lối mòn

kinh nghiệm.

Thứ nhất, ở Việt Nam doanh nghiệp chủ

yếu có quy mô vừa và nhỏ.

Ở Việt Nam, số lượng doanh nghiệp vừa

và nhỏ chiếm tỷ lệ tuyệt đối, với hơn 95%.

Đó là nơi thu hút nhiều lao động, tạo công ăn

việc làm, hạn chế thất nghiệp, đóng góp vào

GDP, duy trì tính năng động của thị trường

lao động, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa

các địa phương và quốc gia. Doanh nghiệp

Thứ hai, doanh nghiệp Việt Nam có lịch

sử hình thành và phát triển chưa lâu.

Thời phong kiến, chưa xuất hiện thuật

vừa và nhỏ có lợi thế năng động và linh hoạt, ngữ “doanh nghiệp”; thương nghiệp hầu như

nhưng dễ bị tác động trước những biến đổi bất không phát triển, các thương gia không được

lợi của môi trường sản xuất, kinh doanh. Khả coi trọng. Họ được cho là tầng lớp cuối cùng

năng đầu tư nguồn lực để nâng cao năng lực trong thang bậc xã hội: “sĩ - nông - công -

quản trị sản xuất, kinh doanh, trong ứng dụng thương”. Tuy vậy, vẫn có một số học giả mẫn

công nghệ bị hạn chế. Ngoài ra, với quy mô tuệ đề cao vai trò của thương nghiệp, như Lê

nhỏ, sự kết nối mạng lưới sản xuất và tham Quý Đôn từng khái quát: "phi nông bất ổn",

gia chuỗi cung ứng toàn cầu cũng gặp nhiều "phi công bất phú", "phi thương bất hoạt",

khó khăn. Đây là thách thức không nhỏ đối "phi trí bất hưng". Khi thực dân Pháp đô hộ

với việc xây dựng và truyền bá văn hóa doanh nước ta, chỉ có một số doanh nhân tiêu biểu

nghiệp do hạn chế về trình độ nhận thức của góp phần vào sự hình thành, phát triển của

tHs. nguyễn kim cHi

89

doanh nghiệp Việt Nam như Lương Văn Can,

Bạch Thái Bưởi, Nguyễn Sơn Hà, Nguyễn

Quyền,...

Thứ ba, qui mô nhỏ, năng lực cạnh tranh

chưa cao nên tính ổn định thấp

Đa phần các doanh nghiệp Việt Nam có

qui mô vừa và nhỏ, năng lực cạnh tranh yếu.

Vì thế, trước những biến động của kinh tế thế

giới và thị trường, doanh nghiệp Việt Nam khó

thích ứng và vượt qua các rủi ro của sự biến

đổi. Thực tế cho thấy, cuộc khủng khoảng tiền

tệ mấy năm qua đã tác động sâu sắc đến các

doanh nghiệp nước ta, làm cho hàng chục ngàn

doanh nghiệp lao đao, rơi vào tình trạng phá

sản hoặc ngừng hoạt động, không ít lao động

mất việc làm. Điều đó chứng tỏ rằng, qui mô

và tiềm năng hạn hẹp của các doanh nghiệp

là nguyên nhân dẫn tới năng lực cạnh tranh

thấp, dễ bị tác động bởi những biến đổi của thị

trường, nên hầu như không có tính ổn định.

Giai đoạn sau 1954, miền Bắc nước ta

thực hiện chế độ hạch toán kinh tế trong các

xí nghiệp quốc doanh, quốc hữu hóa tất cả nhà

máy, xí nghiệp. Năm 1975 đất nước hòa bình,

thống nhất, Việt Nam xây dựng nền kinh tế

vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung

bao cấp kéo dài đến năm 1986, trong đó chỉ

thừa nhận chế độ sở hữu nhà nước và sở hữu

tập thể. Bước sang thời kỳ đổi mới, với mong

muốn xóa bỏ dần cơ chế tập trung, quan liêu

bao cấp của nền kinh tế kế hoạch hóa, phát

triển nền kinh tế năng động, hiện đại, Đảng

Cộng sản Việt Nam đã đưa ra chủ trương lớn

là tự do hóa thương mại và thúc đẩy kinh tế tư

nhân. Điều này đã tạo điều kiện cho các doanh

nghiệp Việt Nam không ngừng mở rộng về

quy mô. Từ đây, doanh nghiệp được coi là lực

lượng chủ lực trong phát triển kinh tế và mở

rộng hội nhập quốc tế. Cùng với đường lối đổi

mới, các chính sách phát triển kinh tế, các luật

về doanh nghiệp ra đời tạo hành lang pháp lý

thừa nhận tư cách pháp nhân và tạo điều kiện

để doanh nghiệp phát triển. Các Luật Công ty,

Luật Doanh nghiệp Nhà nước, Luật Doanh

nghiệp tư nhân ra đời vào năm 1990 và đến

năm 1999 hai luật đầu được thống nhất thành

Luật Doanh nghiệp (sửa đổi năm 2005 và

2014), cùng với các Luật Đầu tư nước ngoài,

Luật Thuế giá trị gia tăng,... đã tạo ra bước đột

phá về tư duy, nền tảng pháp lý cơ bản thúc

đẩy các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần

kinh tế gia tăng về số lượng, mở rộng về quy

mô, phong phú về loại hình và hoạt động ngày

càng có hiệu quả. Mặc dù mới ra đời và phát

triển, nhưng doanh nghiệp Việt Nam đã thể

hiện tính năng động, linh hoạt, không ngừng

hoàn thiện vươn lên để nhanh chóng tiếp cận

thị trường trong và ngoài nước, chủ động bắt

kịp sự phát triển với các doanh nghiệp trên thế

Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp

thể hiện ở khả năng duy trì và mở rộng thị

phần, khả năng hoạt động có hiệu quả ở môi

trường cạnh tranh trong và ngoài nước. Có

nhiều nguyên nhân dẫn đến năng lực cạnh

tranh của doanh nghiệp Việt Nam chưa cao

như: quy mô nhỏ, vốn ít, trình độ học vấn,

kiến thức kinh doanh, hiểu biết luật pháp (đặc

biệt là pháp luật quốc tế) không nhiều, trình

độ tay nghề của người lao động thấp, áp dụng

khoa học công nghệ lạc hậu, phụ thuộc nhiều

vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu (kể cả các

ngành có thế mạnh như da giầy, dệt may,

hàng điện tử, sản phẩm thép,... vẫn phải lệ

thuộc vào nguyên liệu bán thành phẩm nhập

khẩu; khi giá cả của chúng có xu hướng tăng,

thì lập tức nhiều nhóm sản phẩm có tỷ trọng

nguyên vật liệu nhập khẩu, có khi chiếm hơn

60% giá thành sản phẩm, cũng tăng mạnh);

mặt khác, nhiều doanh nghiệp không chú

trọng đến việc xây dựng thương hiệu, chiến

lược truyền thông, chiến lược phân phối và

xúc tiến thương mại,… cũng gặp khó khăn

khi thị trường chuyển hướng. Tất cả những

nguyên nhân trên dẫn đến khả năng giải thể,

giới, từng bước thích nghi với xu thế hội nhập ngưng hoạt động của doanh nghiệp tương đối

kinh tế quốc tế và khu vực.

cao. Vài năm trở lại đây, số doanh nghiệp mới

Hội thảo Văn hóa kinh doanh trong điều kiện kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

90

thành lập tăng không nhiều so với số doanh

nghiệp ngừng hoạt động và giải thể. Tuy

nhiên, vấn đề đặt ra là số doanh nghiệp giải thể

là doanh nghiệp lớn, còn doanh nghiệp thành

lập mới thường có quy mô nhỏ [9, tr. 10].

Đây thực sự là một xu hướng không lành

mạnh (không tích cực) trong sự phát triển

của một nền kinh tế, chứng tỏ “sức khỏe”

của doanh nghiệp nội địa suy giảm. Tính

riêng năm 2013, số doanh nghiệp mới thành

lập là 76.955 doanh nghiệp, tăng 10,1% so

với năm trước; số doanh nghiệp dừng hoạt

động và giải thể là 60.737 doanh nghiệp

tăng 11,9% so với năm trước. Tốc độ doanh

nghiệp đóng cửa tăng mạnh, nhanh hơn cả

số lượng doanh nghiệp mới thành lập so với

năm 2012 [8, tr. 73].

trường, phát triển kinh tếcần đi đôi với tiến

bộ và công bằng xã hội, tránh tăng trưởng

kinh tế bằng mọi giá để rồi để lại hậu quả

nặng nề cho thế hệ sau.

Bên cạnh những thành tựu về kinh tế -

xã hội mà kinh tế thị trường mang lại, những

mặt trái của nền kinh tế này cũng đang tác

động đến con người và xã hội như: lối sống

vị kỷ, vun vén cho quyền lợi của cá nhân, tư

tưởng cục bộ, thờ ơ vớicộng đồng, đạt được

lợi nhuận bằng mọi giá; tình trạng ô nhiễm

môi trường, cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên

nhiên ngày một gia tăng, gây ảnh hưởng

nghiêm trọng đến đời sống của cộng đồng

dân cư,…. Có thể thấy, những hành vi trái

đạo đứccủa một số doanh nghiệp Việt Nam

(kinh doanh hàng giả, hàng kém chất lượng,

trốn thuế, lách luật, kinh doanh chộp giật vì

lợi nhuận trước mắt gây hại cho người tiêu

dùng, những hành vi ứng xử thiếu trách

nhiệm với người lao động và những vi phạm

luật bảo vệ môi trường,...) đang cản trở việc

xây dựng “thương hiệu sạch” cho hàng hóa

của chính họ.Nếu pháp luật không nghiêm

túc xử lý những hành vi gây tổn thương con

người thì chẳng những trật tự, an toàn xã hội

không được đảm bảo, mà doanh nghiệp luôn

bị đe doạ bởi nguy cơ đổ vỡ.

Trước những biến động rủi ro của thị

trường, để có đủ sức cạnh tranh lâu dài và có thể

tự tin bước vào nền kinh tế tri thức, các doanh

nghiệp Việt Nam cần phải xây dựng chiến lược

phát triển bền vững. Một trong những giải pháp

góp phần hạn chế sự phá sản và tạo đà phát

triển cho các doanh nghiệp là xây dựng một

nền văn hóa doanh nghiệp mang đậm bản sắc

dân tộc Việt Nam. Điều này không mâu thuẫn

với hiệu quả sản xuất kinh doanh mà trái lại, là

nền tảng cho sự tăng trưởng lâu dài và ổn định

của doanh nghiệp. Tuy nhiên, với lịch sử phát

triển doanh nghiệp và doanh nhân ở nước ta

còn khá mới mẻ, việc xây dựng nền văn hóa

doanh nghiệp như thế nào cho phù hợp là một

bài toán không đơn giản đối với những nhà

quản lý, hoạch định chính sách và bản thân

doanh nghiệp.

Từ đây suy ra rằng, sự tồn vong của

doanh nghiệp không chỉ liên quan đến các

yếu tố về vật chất như lợi nhuận, khách hàng,

thị phần, doanh số, chất lượng hàng hóa, dịch

vụ cung ứng mà còn liên quan đến yếu tố phi

vật chất như đạo đức kinh doanh, văn hóa

doanh nghiệp, trách nhiệm xã hội của doanh

nghiệp. Doanh nghiệp chỉ có thể tồn tại và

phát triển bền vững khi khẳng định được

uy tín, thương hiệu dựa trên chất lượng

sản phẩm vì con người. Người tiêu dùng

đang ngày càng trở thành “người tiêu dùng

thông thái”. Nếu doanh nghiệp làm người

tiêu dùng tổn thương, mất niềm tin, sớm

muộn sản phẩm của doanh nghiệp sẽ bị tẩy

chay. Tố chất đạo đức kinh doanh đòi hỏi

Ngày nay, phát triểnkinh tế thị trường

không thể không phát triển doanh nghiệp.

Doanh nghiệp có vai trò to lớn đến việc xây

dựng đồng bộ các loại thị trường.Với tư

cách là trụ cột trong sự phát triển kinh tế của

một quốc gia, quá trình đi lên của các doanh

nghiệp gắn chặt với sự tăng trưởng của đất

nước nhằm tạo ra của cải vật chất cho xã hội.

Tuy nhiên, trong xây dựng nền kinh tế thị

tHs. nguyễn kim cHi

91

doanh nghiệp tự bồi đắp bằng sự tận tâm xuất, kinh doanh, dịch vụ trong nền kinh tế

phục vụ khách hàng, tôn trọng quyền, lợi hàng hóa. Họ chịu trách nhiệm về những hoạt

ích của khách hàng, giữ uy tín với khách động của mình trước pháp luật, trước cộng

hàng. Nói tới kinh doanh có văn hoá, tức là

đề cập đến vấn đề đạo đức của người kinh

doanh. Nói cách khác, kinh doanh có văn

hoá là kinh doanh phải có đạo đức. Nhiều

doanh nghiệp nêu triết lý kinh doanh của

mình mang tinh thần "giá trị tốt đẹp nhất

hướng tới là phục vụ con người” hay “tất cả

vì con người, hướng tới con người và giữa

những con người". Vì vậy, theo chúng tôi,

xây dựng nền văn hóa doanh nghiệp có thể

theo cách này, cách khác tùy vào quy mô,

tính chất, loại hình, giai đoạn phát triển của

doanh nghiệp, nhưng tóm lại, một giá trị

định hướng chung phải là “từ con người, vì

con người, phục vụ con người”.

đồng xã hội. Doanh nhân là người sở hữu

và điều hành tổ chức kinh tế, hoặc sở hữu

một phần và được đại hội cổ đông tín nhiệm

giao nhiệm vụ điều hành doanh nghiệp. Đến

nay, tầng lớp doanh nhân nước ta từng bước

trưởng thành trong thương trường về số

lượng và chất lượng. Đã đến lúc cần phải xác

định những bản sắc riêng cho đội ngũ này để

họ có thể làm tốt công tác lãnh đạo, quản lý,

đưa doanh nghiệp Việt Nam ngày càng tiến

xa hơn, hội nhập với thế giới. Văn hóa doanh

nhân Việt dựa trên những yếu tố sau:

- Doanh nhân phải là ngưꢀi có tinh thần

yêu nước, dám dấn thân, hy sinh, không

ngừng tạo ra giá trị xã hội:

2. Văn hóa của người đứng đầu doanh

nghiệp – cơ sở để xây dựng và triển khai

văn hóa doanh nghiệp

Khi đứng ở vị trí lãnh đạo, điều hành

doanh nghiệp, doanh nhân hay tập thể doanh

nhân phải tư duy và hành động về sự phát

triển của doanh nghiệp. Tầm nhìn của doanh

nhân quyết định rất lớn tới những điểm đến

của doanh nghiệp. Thương trường là chiến

trường khốc liệt, không phải doanh nhân nào

cũng chịu đựng được áp lực từ sự cạnh tranh

trong chiến trường đó. Doanh nhân thử sức

mình trong những lĩnh vực kinh doanh khác

nhau, tìm hiểu luật pháp và thị hiếu tiêu dùng

quốc tế để tạo ra sản phẩm phục vụ nhu cầu

ngày càng tăng của thị trường trong nước

và thị trường quốc tế để có thể phát triển

thương hiệu Việt. Theo số liệu của Cục Đầu

tư nước ngoài (Bộ KH-ĐT), tính lũy kế đến

31/12/2014, đã có 930 dự án của doanh nghiệp

Việt Nam đầu tư ra nước ngoài với tổng vốn

đăng ký 14,85 tỷ USD. Bên cạnh đó, có 92 dự

án xin tăng vốn, nâng tổng số vốn đầu tư lên

gần 20 tỷ USD. Không chỉ các doanh nghiệp

tên tuổi như: Viettel, FPT hay Vinamilk, rất

nhiều doanh nghiệp tư nhân khác cũng đang

vươn ra nước ngoài [10].

Có thể tách biệt ra trong văn hóa doanh

nghiệp ba cấp độ: thứ nhất – Những quá trình

và cấu trúc hữu hình của doanh nghiệp (kiến

trúc, cách bài trí, công nghệ, sản phẩm, nội

quy, lễ nghi, lễ hội, biểu tượng, logo, khẩu

hiệu, ngôn ngữ, trang phục, câu chuyện,

huyền thoại về tổ chức, thái độ, cách ứng xử

của thành viên doanh nghiệp…); thứ hai –

Những giá trị được chấp nhận (chiến lược,

mục tiêu, triết lý của doanh nghiệp); thứ ba

– Những quan niệm chung (niềm tin, nhận

thức, suy nghĩ, tình cảm có tính vô thức, mặc

nhiên được công nhận trong doanh nghiệp)

[6, tr. 262].

Cần phải xây dựng và thực hiện văn hóa

gắn với vai trò của của tập thể và của cộng

đồng. Tuy nhiên, trong bài viết này tác giả

muốn nhấn mạnh đến vai trò của người đứng

đầu doanh nghiệp – đội ngũ doanh nhân trong

việc thiết kế, định hình và làm lan tỏa văn hóa

doanh nghiệp trong xã hội.

Để lãnh đạo, quản lý điều hành được

Doanh nhân chính là những người làm

chủ hay tham gia làm chủ doanh nghiệp sản doanh nghiệp, đội ngũ doanh nhân phải chấp

Hội thảo Văn hóa kinh doanh trong điều kiện kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

92

nhận sự hy sinh không nhỏ về thời gian, tuổi tư duy “ăn xổi ở thì”, chụp giật, chạy theo

đời, đôi khi cả hạnh phúc cá nhân để cống hiến

cho sự nghiệp phát triển của doanh nghiệp

Việt Nam. Đến nay, một số doanh nhân nổi

tiếng của Việt Nam đã có tên trong danh sách

những người giàu nhất Châu Á, thế giới. Đó

là niềm tự hào của Việt Nam, nhưng đằng sau

thành công đó là sự hy sinh không nhỏ. Như

Đoàn Nguyên Đức, vất vả toàn tâm, toàn ý lo

cho tập đoàn Hoàng Anh Gia Lai hơn 20 năm

nay, ông chưa từng tổ chức chuyến du lịch

nào cho bản thân và gia đình. Vị Chủ tịch Hội

đồng quản trị này dù rất chăm lo cho vợ con

nhưng không có nhiều thời gian để sống cùng

gia đình. Một tháng may ra, có ba ngày sống

cùng gia đình ở Singapore [11].

lợi nhuận bất chấp mọi giá đã không còn chỗ

đứng trong môi trường kinh doanh hiện đại.

Chỉ có xây dựng chữ Tín mới là con đường

phát triển bền vững nhất cho mọi doanh

nghiệp. Một thương hiệu có uy tín có thể bán

sản phẩm giá cao hơn sản phẩm cùng loại

của một hãng khác chưa có uy tín bằng. Như

vậy tính cạnh tranh, hay nói cách khác là khả

năng sinh lợi trong kinh doanh, không nhất

thiết phải tùy thuộc vào mặt hàng nào, công

nghệ nào hay số vốn, mà thực tế có thể trên

độ tin cậy của người tiêu thụ mặt hàng hoặc

dịch vụ đó [13].

Hàng loạt vụ tham nhũng của người đứng

đầu doanh nghiệp như Dương Chí Dũng, Bầu

Kiên, vụ chai nước Number One có ruồi của

công ty Tân Hiệp Phát, nước tương nhiễm 3

- MCDP, trốn thuế, chuyển giá của Cocacola,

không đóng bảo hiểm đầy đủ cho người lao

động của Công ty Nibelc Việt Nam trong vụ

sập giàn giáo Formosa, xả thải ra làm chết

con sông Thị Vải của công ty Vedan,… đều là

những hành vi kinh doanh chà đạp lên chữ tín

của doanh nghiệp.

Với tư cách là người tiên phong dẫn đầu

doanh nghiệp, doanh nhân chú trọng những

công việc mang lại nhiều lợi ích cho người

Việt như: tạo việc làm, tăng thu nhập nâng

cao đời sống người lao động, và cho nông dân

nói riêng. Việt Nam là đất nước nông nghiệp

với 70% dân số làm nghề nông, nhưng ngành

nông nghiệp chỉ đạt tăng trưởng GDP có

3%. Nông nghiệp vốn được xem là thế mạnh

của Việt Nam, nhưng người nông dân vẫn

thấp thỏm với nỗi lo chưa bao giờ cũ “được

mùa rớt giá, được giá mất mùa”. Tỷ suất lợi

nhuận trong ngành nông nghiệp cũng luôn bị

đánh giá thấp so với nhiều ngành nghề khác.

Xuất khẩu nhiều, kim ngạch ấn tượng nhưng

thương hiệu luôn là bài toán nhức nhối cho

các sản phẩm nông nghiệp của Việt Nam [12].

Doanh nhân là ngưꢀi dám chịu trách

nhiệm:

Trách nhiệm ở đây là: trách nhiệm với

bản thân, trách nhiệm với tổ chức và trách

nhiệm xã hội (TNXH). Trách nhiệm với xã

hội của doanh nghiệp là yêu cầu bắt buộc và

là xu hướng tất yếu thúc đẩy sự phát triển của

doanh nghiệp trong thời đại ngày nay. Mục

tiêu thực hiện TNXH là nhằm khuyến khích

các doanh nghiệp thực hiện các tiêu chuẩn xã

hội và nâng cao chất lượng sản phẩm, đảm

bảo sản xuất, kinh doanh và phát triển doanh

nghiệp bền vững; tăng thu nhập và cải thiện

đời sống của người lao động; đóng góp vào

sự tăng trưởng của đất nước; bảo vệ môi

trường sống. Uy tín cũng như sức cạnh tranh

của một doanh nghiệp phụ thuộc rất lớn vào

Cùng với đầu tư cho công nghiệp, dịch vụ

thường chiếm tỷ lệ lớn, thì các doanh nghiệp

cũng nên dành phần đầu tư thích hợp cho nông

nghiệp Việt Nam. Sau thời kỳ khủng hoảng

kinh tế vừa qua, có dấu hiệu đáng mừng là

các doanh nghiệp như tập đoàn Hoàng Anh

Gia Lai, tập đoàn Vingroup,… đã tăng đầu tư

vào nông nghiệp để nông sản Việt Nam thực

sự có chỗ đứng trong thị trường nội địa.

- Doanh nhân chăm lo giữ chữ tín:

Từ ngàn đời nay, kinh doanh có chữ tín hiệu quả kinh doanh và những việc làm cụ thể

luôn tồn tại như một giá trị trường tồn. Lối

mang tính xã hội, mà thực chất, hiệu quả kinh

tHs. nguyễn kim cHi

93

doanh cao là đáp ứng tính xã hội cao.

doanh nhân Việt Nam ngày một sâu sắc hơn.

Có nhiều cách để xây dựng tinh thần doanh

nhân, văn hóa doanh nhân, theo tác giả, yếu

tố cốt lõi chính là xây dựng lòng tin. Lòng

tin không phải là tín ngưỡng hay đức tin tôn

giáo, không phải tự nhiên xuất hiện, không

phải mệnh lệnh hành chính hay quyết tâm

chính trị nhất thời, mà hình thành từ thực tiễn

trải nghiệm của doanh nhân. Nó có thể mất

đi theo thời gian nếu doanh nhân thấy nản,

nhất là khi thời cuộc có nhiều khó khăn. Theo

nhà xã hội học James Coleman, lòng tin, sự

kỳ vọng, trách nhiệm thể hiện trong quan hệ

xã hội và nhờ chúng mà các hành động được

thực hiện đều là những hình thái của vốn xã

hội (Social Capital) [3, tr. 45]. Lòng tin chỉ

có thể được thể hiện thông qua thực tiễn và

những quan hệ với chủ thể bên trong và bên

ngoài môi trường doanh nghiệp. Xét dưới góc

độ mối quan hệ của doanh nhân, chúng tôi

cho rằng có các cấp độ về lòng tin như sau:

TNXH của DN có thực thi trên thực tế

hay không phụ thuộc rất nhiều vào đội ngũ

doanh nhân. Đội ngũ doanh nhân luôn đóng

vai trò trung tâm và quyết định các hoạt động

của doanh nghiệp nói chung và nhất là trong

việc thực hiện TNXH nói riêng. Khi các giá

trị, chuẩn mực xã hội thực sự trở thành nền

tảng và mục đích cho hoạt động, các nhà

quản lý doanh nghiệp sẽ tự giác thực hiện các

TNXH, coi đó là tôn chỉ, là nhiệm vụ sống

còn của họ để duy trì sự phát triển của doanh

nghiệp. Nói cách khác, giá trị xã hội chính là

nền tảng và cũng là mục đích cho hoạt động

quản lý của họ. Đội ngũ doanh nhân thường

là người đề ra và quyết định các giá trị của tổ

chức mình. Các giá trị này luôn gắn với giá trị

xã hội. Do chỗ, họ là những người đứng đầu,

có thẩm quyền ra quyết định nên nếu họ tin

tưởng những chính sách mà họ ban hành thì

sẽ có tác động tích cực đối với doanh nghiệp.

Khi đã có lòng tin, là khi mọi tính toán trước

sau đã được đặt ra cho tính khả thi và phòng

ngừa rủi ro. Ngược lại, nếu họ không vững

tin vào chính sách của mình thì tính khả thi

và sự rủi ro khó lường. Hậu quả có thể dẫn

đến nguy cơ gây tổn thất cho doanh nghiệp và

cho xã hội. Nếu doanh nhân không tin tưởng

gắn kết giá trị doanh nghiệp với giá trị xã hội,

thì doanh nghiệp sẽ vận động theo thể tự do,

không trong quĩ đạo chuẩn mực xã hội, nơi tổ

chức tồn tại và vận động. Hệ quả, sẽ không

có TNXH với bất cứ ai, bất cứ việc gì. Đó là

con đường từng bước đưa doanh nghiệp đến

chỗ tự phá sản.

Thứ nhất, lòng tin được xây dựng dựa

trên cơ sở tin vào chính mình

Doanh nhân tin vào khả năng điều hành,

lãnh đạo doanh nghiệp của mình. Sự tin tưởng

vào năng lực sẽ giúp đội ngũ doanh nhân phát

huy tiềm năng tiềm ẩn trong con người họ.

Nếu không có lòng tin vào bản thân thì cá

nhân doanh nhân đó sẽ khó có thể dẫn dắt cả

tập thể doanh nghiệp trên những con đường

đầy khó khăn khi tham gia thương trường.

Khả năng quản lý, lãnh đạo chỉ có thể được

trải nghiệm thông qua thực tiễn. Qua những

tình huống và công việc thực tế, cụ thể, doanh

nhân tự xây dựng cho mình sự tự tin vào chính

mình để xử lý những công việc ấy. Để rèn

luyện lòng tin vào bản thân, trước hết, doanh

nhân phải trung thực với chính mình để đánh

giá chính mình một cách khách quan. Chỉ khi

đó, doanh nhân mới biết được chính xác bản

thân đang tiềm ẩn những năng lực gì, những

năng lực gì chưa có và bổ sung cái chưa có

3. Giải pháp xây dựng văn hóa người

đứng đầu doanh nghiệp – xây dựng lòng

tin

Hình ảnh của doanh nhân luôn gắn liền

với sự phát triển thương hiệu của doanh

nghiệp. Ý thức được điều này, doanh nhân

bên cạnh những hoạt động không ngừng tạo

ra doanh thu, lợi nhuận cho doanh nghiệp cần bằng cách nào, trong hành động thì cần sự hỗ

phải ý thức về việc tạo dựng hình ảnh của trợ của lực lượng nào. Nhãn quan rộng mở,

Hội thảo Văn hóa kinh doanh trong điều kiện kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

94

im lặng lắng nghe tích cực, tinh thần trách nhân không chỉ biết chăm lo đến sự nghiệp

nhiệm, gương mẫu, kiểm soát hành vi, dám của riêng mình mà còn có trách nhiệm đào tạo

đương đầu với thử thách, áp lực và không sợ

thất bại sẽ là những tố chất bảo đảm cho lòng

tin trụ vững vào bản thân. Đặc điểm gia đình,

đặc điểm vùng dân cư, hoàn cảnh sống, sự

trải nghiệm của doanh nhân là những yếu tố

góp phần tạo nên sự tự tin vào chính mình.

Niềm tin này sẽ dần tăng lên theo thời gian

trải nghiệm thành công.

ra những lớp thế hệ quản lý mới có thể đảm

đương và chèo lái con thuyền doanh nghiệp

của mình đang đi. Trao quyền và chỉ dẫn công

việc là cách người điều hành doanh nghiệp

đang tạo ra đội ngũ kế cận vững chắc. Chỉ

có lòng tin mới tạo ra sự trung thành của đội

ngũ kế cận để phát triển doanh nghiệp tiếp tục

tiến xa hơn nữa. Mặt khác, những người kế

cận cũng cần thể hiện thái độ hỗ trợ lòng tin

của chủ doanh nghiệp bằng cách có ý chí và

bản lĩnh cầu thị, tiếp thu những tri thức được

chuyển giao. Khi đó niềm tin đến từ hai phía

sẽ là sức mạnh được nhân lên để hoàn thành

công việc. Không có niềm tin tương hỗ lẫn

nhau, thì công việc đào tạo cộng sự cấp dưới

thành người lãnh đạo, quản lý trong doanh

nghiệp khó thành.

Thứ hai, lòng tin được xây dựng trong

mối quan hệ với cá nhân với tư cách là thành

viên của doanh nghiệp

Uy tín của doanh nhân làm nên lòng tin

của họ đối với những người đồng nghiệp

cùng làm việc. Giả sử, người lãnh đạo tổ chức

đánh mất niềm tin với các cộng sự, thì trong

tổ chức không thể huy động được nội lực của

doanh nghiệp. Niềm tin vào lãnh đạo bắt đầu

bị giảm sút khi nào, thì khi ấy cũng bắt đầu

sự giảm thiểu và thui chột tính chủ động, sáng

tạo của các cộng sự, nhân viên. Những yếu tố

làm cho một doanh nhân là chủ doanh nghiệp

bị mất niềm tin với cộng sự là: Thiếu bản

lĩnh, hoảng hốt trước những biến đổi; không

có kỹ năng khai thác nội lực, huy động ngoại

lực; thiếu gắn bó với cộng sự; không có kỳ

vọng cho bản thân và tổ chức; nói không đi

đôi với làm và…

Thứ ba, lòng tin được xây dựng trong

mối quan hệ với tổ chức

Doanh nghiệp là nơi doanh nhân ghi dấu

ấn của mình trong quá trình làm lãnh đạo,

quản lý doanh nghiệp. Một doanh nhân có

xây dựng được lòng tin với tổ chức là do cách

người đó điều hành đã đưa doanh nghiệp vươn

xa cũng như cách anh ta đã quan tâm tới đội

ngũ người lao động của doanh nghiệp. Doanh

nhân không chỉ đại diện cho chính mình mà

đại diện cho tổ chức. Vì thế, lòng tin của tổ

chức dành cho doanh nhân là ghi nhận, sự ủng

hộ cho những cống hiến của doanh nhân với

sự phát triển của doanh nghiệp. Thương hiệu

của doanh nghiệp luôn gắn liền với sự đóng

góp của thương hiệu cá nhân doanh nhân, hay

tập thể doanh nhân. Xây dựng và phát triển

thương hiệu cá nhân là việc cần làm để tạo

ra lòng tin của tổ chức. Để có được lòng tin

ấy đòi hỏi doanh nhân phải tạo ra một dấu ấn

về năng lực tư duy và hành động mang tính

chiến lược, về phong cách lãnh đạo, quản lý

và năng lực tạo dựng văn hóa quản lý. Vị thế

của nhà lãnh đạo, quản lý doanh nghiệp được

Sự phát triển của doanh nghiệp là sự

đồng hành gắn kết giữa chủ doanh nghiệp và

tất cả cộng sự. Mất đi sự gắn kết ấy, doanh

nghiệp không thể vận động được. Vả lại, sự

gắn kết ấy lại giúp hình thành từ lòng tin và

hành động của doanh nhân trong mối quan hệ

tương hỗ với đồng nghiệp. Trên con đường

thành công, những người lãnh đạo, quản lý

doanh nghiệp không thể đi độc đạo một mình

mà luôn phải có những người cùng đồng

hành. Vì vậy, để những người đồng hành tin

mình thì doanh nhân phải có những tố chất,

hành vi quản lý mang tính dẫn dắt, nhất là

năng lực nhạy bến với tình hình thꢀi cuộc.

Trong tư duy và hành động, tầng lớp doanh củng cố thông qua nét văn hóa tổ chức và

tHs. nguyễn kim cHi

95

của họ đối với doanh nhân và doanh nghiệp

sản xuất ra hàng hóa đó.

phong cách quản lý, lãnh đạo mà anh ta thiết

lập. Tổ chức sẽ tin tưởng và giao trọng trách

dẫn dắt cho một đầu tầu, biết cách chèo lái

con thuyền doanh nghiệp. Cả tổ chức đi theo

sự chỉ đạo đường hướng của người đứng đầu

doanh nghiệp mà họ tin tưởng, tín nhiệm một

cách tự nguyện. Sự đồng thuận trong hành

động và ý chí của cả doanh nghiệp là thước

đo lòng tin của cả tổ chức dành cho cá nhân

doanh nhân.

Thứ năm, lòng tin được xây dựng trong

mối quan hệ với xã hội

Nói tới chủ thể xã hội trong mối quan hệ

với doanh nghiệp ở đây là chỉ một các mối

quan hên ngoài mối liên hệ với doanh nghiệp

không phải là người lao động của doanh

nghiệp, bạn hàng, người tiêu dùng, mà là

những chủ thể như hạ tầng giao thông cộng

đồng, khuyến học, cơ sở giáo dục, y tế vùng

cao, hộ nghèo, những mảnh đời kém may mắn

(ốm đau...) được doanh nghiệp quan tâm hỗ

trợ, cải thiện cuộc sống. Ở đây người hưởng

lợi từ mối quan hệ này là toàn dân hoặc một

nhóm cư dân nào đó hoàn toàn không có mối

quan hệ gì với hoạt động kinh tế của doanh

nghiệp. Niềm tin của doanh nhân nếu không

đặt vào sự tạo dựng được mối quan hệ này thì

vai trò một chủ thể xã hội là một thiết chế kinh

tế không đóng góp được nhiều cho xã hội.

Thứ tư, lòng tin được xây dựng trong mối

quan hệ với thị trường

Sự thay đổi, biến thiên của thị trường

xảy ra hàng ngày, hàng giờ. Nếu không có

sự vững tin và kiên định vào thị trường, nhất

là thiếu nhạy bén với những biến đổi của thị

trường thì doanh nhân sẽ không thể có đóng

góp vào sự mở rộng hay phát triển của thị

trường một lĩnh vực nào đó. Doanh nghiệp có

chiếm lĩnh được đa số thị phần hay không, có

trở thành thương hiệu mạnh trên thị trường

hay không phụ thuộc vào lòng tin và sự hài

lòng của người tiêu dùng đối với sản phẩm

hàng hóa, giá trị dịch vụ do doanh nghiệp tạo

ra. Nếu sản phẩm, hàng hóa của doanh nghiệp

không tạo được lòng tin của người tiêu dùng

thì tất yếu người tiêu dùng sẽ quay lưng

lại với sản phẩm trên thị trường của doanh

nghiệp. Những chiến dịch quảng cáo mới chỉ

là hình thức giới thiệu sản phẩm đến đông

đảo người tiêu dùng, còn niềm tin vào sản

phẩm do doanh nghiệp sản xuất ra phải do

chất lượng và giá trị của sản phẩm quyết định.

Khi doanh nhân có niềm tin thiết lập mối

quan hệ xã hội này, xét đến cùng cũng là góp

phần xây dựng một xã hội phát triển bền vững.

Xã hội phát triển là môi trường cho các doanh

nghiệp phát triển hơn. Để có được mối quan

hệ này, trước hết là do ý thức của doanh nhân

thấy được nhu cầu xã hội cần đến sự tham

gia của doanh nghiệp và đặt niềm tin vào giá

trị tích cực qua hành động của doanh nghiệp

với xã hội. Những hành động của doanh nhân

mang lại lợi ích cho xã hội sẽ được xã hội ghi

nhận và tin tưởng. Doanh nghiệp cũng chỉ là

một thực thể vận động trong xã hội nên doanh

nghiệp chỉ có thể phát triển trong sự phát triển

của xã hội. Doanh nhân phải tin tưởng rằng,

việc tham gia giải quyết những vấn đề của

xã hội cùng với những chủ thể khác trong

xã hội là cách thể hiện TNXH của đội ngũ

doanh nhân đạt trình độ tự giác cao. Tuy công

việc này không thuộc chức năng, nhiệm vụ

của doanh nghiệp và có thể làm cho doanh

nghiệp tốn thêm chi phí nhưng doanh nghiệp

cần phải có sự nhìn xa trông rộng, không

Ở đây, lòng tin của thị trường gắn với chất

lượng thương hiệu sản phẩm và chất lượng

dịch vụ mà doanh nghiệp đó tạo ra. Để xây

dựng lòng tin đó thì sản phẩm, dịch vụ của

doanh nghiệp đòi hỏi có tính xã hội cao, phù

hợp với nhu cầu của thị trường, làm hài lòng

người tiêu dùng. Người tiêu dùng không dùng

sản phẩm nếu người đứng đầu doanh nghiệp

bóc lột người lao động, trốn thuế, xả thải ra

môi trường,… Sự tẩy chay của người tiêu

dùng chính là phản ứng về sự đổ vỡ niềm tin

Hội thảo Văn hóa kinh doanh trong điều kiện kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

96

chạy theo những lợi nhuận trước mắt, đứng doanh nhân của một doanh nghiệp phải có sự

trước những hoàn cảnh khó khăn của cộng tự tin trước khi đặt niềm tin vào những TNXH

đồng xã hội, doanh nghiệp cùng chung sức mà doanh nghiệp phải thực hiện. Lòng tin của

doanh nhân đặt vào các khía cạnh thực thi

TNXH ở mức độ cao bao nhiêu, thì TNXH

của họ đạt hiệu quả cao bấy nhiêu. Khi đó,

sự tin tưởng của người lao động, người tiêu

dùng hay của xã hội vào đội ngũ doanh nhân

là tiêu chí đo tính TNXH của doanh nhân. Vì

vậy, việc tạo dựng lòng tin của doanh nhân

theo từng khía cạnh quan hệ là yêu cầu cần

thiết để xây dựng chất lượng và giá trị TNXH

của doanh nghiệp. Tùy vào từng điều kiện,

lĩnh vực kinh doanh, quy mô khác nhau của

doanh nghiệp, mức độ lòng tin sẽ được xây

dựng khác nhau để nâng cao uy tín và sức

cạnh tranh của doanh nghiệp.

nhằm xây dựng xã hội ngày một tốt đẹp hơn.

Phải có thái độ trách nhiệm cao với xã hội,

doanh nghiệp mới dành một phần lợi nhuận

của mình đóng góp vào các hoạt động trợ

giúp cộng đồng cải thiện điều kiện sống.

Vì cộng đồng và san sẻ gánh nặng với

cộng đồng đang là mục tiêu hướng tới của

doanh nghiệp có trách nhiệm. Nếu như doanh

nghiệp thờ ơ với những hoạt động mang tính

TNXH cốt yếu này thì có nghĩa là doanh

nghiệp đã tự loại bỏ sự tồn tại mình ra khỏi

xã hội.

Tóm lại, việc doanh nhân hay tập thể

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Đỗ Minh Cương (2001), Văn hóa kinh doanh và triết lý kinh doanh, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà

Nội.

2. Trần Quốc Dân (2008), Doanh nghiệp, doanh nhân và văn hóa, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

3. Lê Ngọc Hùng (2008), “Vốn xã hội, vốn con người và mạng lưới xã hội qua một số nghiên cứu ở Việt

Nam”, Tạp chí Nghiên cứu con ngưꢀi số 4 (số 37), trang 45 – 54.

4. Vũ Đăng Minh (2009), Xây dựng và phát triển đội ngũ giám đốc doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam, Nhà

xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

5. Phùng Xuân Nhạ (2011), Nhân cách doanh nhân và văn hóa kinh doanh ở Việt Nam trong thꢀi kỳ đổi mới,

hội nhập quốc tế, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội.

6. Dương Thị Liễu (chủ biên) (2006), Bài giảng Văn hoá kinh doanh, Nhà xuất bản Đại học Kinh tế Quốc

dân, Hà Nội.

7. Nguyễn Mạnh Quân (2007), Đạo đức kinh doanh và văn hóa công ty, Nhà xuất bản Đại học Kinh tế quốc

dân.

8. Trần Đình Thiên (2014), Kinh tế Việt Nam những vấn đề của Khu vực doanh nghiệp, Nxb Khoa học Xã

hội.

9. Diễn đàn kinh tế mùa xuân 2014, Nhà xuất bản Tri thức,

10. Đầu tư ra nước ngoài: Những mùa “quả ngọt”, đầu tiên, http://chungta.vn/tin-tuc/ho-viet/dau-tu-ra-nuoc-

ngoai-nhung-mua-qua-ngot-dau-tien-38068.html

11. Điều chưa kể về người vợ được bầu Đức giấu kín,

http://dantri.com.vn/kinh-doanh/dieu-chua-ke-ve-nguoi-vo-duoc-bau-duc-giau-kin-1003508.htm

12. Đại gia đầu tư vào nông nghiệp http://www.baomoi.com/Dai-gia-dau-tu-nong-nghiep/45/16270038.epi