Luật sửa đổi giới tính pháp lý ở Na Uy và những kinh nghiệm cho Việt Nam
Luật sửa đổi giới tính pháp lý ở Na Uy và những kinh nghiệm cho Việt Nam
LUẬT SỬA ĐỔI GIỚI TÍNH PHÁP LÝ Ở
NA UY VÀ NHỮNG KINH NGHIỆM CHO
VIỆT NAM
ThS. Lê Thị Thúy Hương
(Nghiên cứu sinh Khoa Luật ĐHQG Hà Nội)
Tất cả mọi con người sinh ra đều tự do và bình đẳng về
phẩm giá và quyền. Tất cả mọi con người – không phải chỉ một
số, không phải phần lớn, mà là tất cả.73 (Ban Ki-moon)
1. Giới thiệu
Như phần lớn các nước Bắc Âu khác, Na Uy rất cởi mở
trong các vấn đề liên quan đến quyền của người đồng giới, song
giới, chuyển giới (LGBTI). Chính sách đối ngoại và hợp tác phát
triển hiện nay của Na Uy nêu rõ quốc gia này đi tiên phong trong
các nỗ lực nhằm đưa vấn đề này vào các chương trình nghị sự
quốc tế.74 Năm 1981, Na Uy trở thành quốc gia đầu tiên trên thế
giới thông qua luật chống phân biệt đối xử, trong đó nêu rõ bao
gồm chống phân biệt đối xử do xu hướng tính dục trong lĩnh vực
73 All human beings are born free and equal in dignity and rights. All
human beings – not some, not most, but all. (Ban Ki-moon, Tổng Thư ky
Liên hợp quốc, Phát biểu tại sự kiện “Lãnh đạo cuộc chiến chống lại sự sợ
hãi
và
kỳ
thị
người
đồng
tính”,
11/12/2012.
74 Sách trắng – Báo cáo Quốc hội: Cơ hội cho tất cả mọi người: Vấn đề
nhân quyền trong chính sách đối ngoại và hợp tác phát triển của Na Uy.
Opportunities for All: Human Rights in Norway’s Foreign Policy and
Development Cooperation — Meld. St. 10 (2014–2015) Report to the
Storting (white paper). https://www.regjeringen.no/en/dokumenter/meld.-
01/10/2016).
86
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
việc làm. Kể từ năm 2009, hôn nhân đồng giới, nhận con nuôi,
điều trị hỗ trợ thụ tinh nhân tạo IVF cho các cặp đồng giới được
công nhận hợp pháp. Tháng 6/2016, Na Uy trở thành quốc gia thứ
tư ở châu Âu cho phép chuyển giới hoàn toàn dựa trên việc tự
quyết định (self-determination) của cá nhân. (xem bảng 1)
Việc Quốc hội Na Uy (Storting) thông qua luật sửa đổi
giới tính pháp lý (The Legal Gender Amendment Act) ngày
06/6/2016 được coi là bước đột phá trong lịch sử lập pháp Na Uy,
một bước ngoặt lịch sử về quyền của người chuyển giới và là
thành công lớn của phong trào vận động cho quyền của người
chuyển giới tại Na Uy. Theo đó, những người chuyển giới có thể
tự quyết định và tuyên bố về giới tính pháp lý của họ. Trước đây,
họ cần phải qua những thủ tục bắt buộc như các đánh giá, chẩn
đoán về mặt tâm thần, phẫu thuật triệt sản để được công nhận về
mặt pháp lý họ là ai, thuộc giới tính nào.
Như vậy, Na Uy là nước thứ tư ở châu Âu tách biệt các
quy trình pháp lý và y tế để công nhận về mặt luật pháp đối với
những người chuyển giới. Trước đó, tại các nước Đan Mạch,
Ireland, Malta (theo một phán quyết của Tòa án Nhân quyền châu
Âu), những người chuyển giới có thể tự tuyên bố một cách hợp
pháp về giới tính của họ mà không cần phải có bất cứ đánh giá y
tế hoặc thủ tục y tế nào. Với người chuyển giới, các giấy tờ nhận
dạng chính thức phản ánh giới tính của họ có tầm quan trọng đặc
biệt trong việc thụ hưởng các quyền con người. Các giấy tờ này
không chỉ đặc biệt quan trọng với họ khi di chuyển đi lại mà còn
trong mọi hoạt động hàng ngày, giáo dục, y tế, việc làm, v.v…
Bảng 1 - Các mốc quan trọng liên quan đến các quyền của
người đồng tính, song tính, chuyển giới trong pháp luật Na Uy
Tình dục đồng giới được coi là hợp pháp
(kể từ 1972)
(kể từ 1972)
(kể từ 1998)
Bình đẳng về tuổi kết hôn
Luật chống phân biệt đối xử trong lĩnh vực
việc làm
Luật chống phân biệt đối xử trong việc cung
cấp hàng hóa và dịch vụ
(kể từ 1981)
87
Luật sửa đổi giới tính pháp lý ở Na Uy và những kinh nghiệm cho Việt Nam
Luật chống phân biệt đối xử trong tất cả các
lĩnh vực khác (bao gồm việc phân biệt đối
xử gián tiếp, các phát ngôn thù hận)
Đám cưới đồng giới
(kể từ 1981)
(kể từ 2009)
(kể từ 1993)
(kể từ 2009)
(kể từ 2009)
Công nhận các cặp đồng giới
Việc nhận con nuôi của các cặp đồng giới
Việc cùng nhận con nuôi của các cặp đồng
giới
Người đồng tính nam và đồng tính nữ được
phép phục vụ công khai trong quân đội
Quyền chuyển giới về mặt pháp lý
(kể từ 1979)
(kể từ 2000)
(kể từ 2009)
Việc tiếp cận hỗ trợ thụ tinh nhân tạo IVF
cho người đồng tính nữ và việc tự động trở
thành cha mẹ của hai bên đối ngẫu sau khi
đứa trẻ được sinh ra.
Đại diện thay thế về mặt thương mại cho
các cặp đồng tính nam
Bị cấm bất kể giới
tính hoặc định
hướng tính dục.
Việc hiến máu của người nam quan hệ với
nam
Chưa có quy
định75
Luật mới của Na Uy do Bộ Y tế đệ trình lên Quốc hội,
được các nhà hoạt động về quyền của người chuyển giới đánh giá
là một trong các luật khai phóng nhất thế giới. Ý nghĩa lịch sử của
đạo luật thể hiện ở chỗ cá nhân có quyền quyết định về giới tính
của mình chứ không phải là ngành y tế. “Nó tương tự như quy
trình về việc đổi tên đã tồn tại từ năm 2008 và bạn thậm chí có thể
thực hiện chỉ bằng một cú nhấp chuột trên internet.” Ingvild
Endestad, Hiệp hội những người đồng tính, song tính, chuyển giới
75 Nỗi sợ người đồng tính, song tính, chuyển giới được nhà nước hỗ trợ:
Khảo sát trên thế giới về các luật cấm quan hệ tình dục đồng giới giữa
adults". Retrieved 20 January2011.)
88
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
Na Uy cho biết.76 Các chuyên gia y tế đóng vai trò quan trọng
trong việc cung cấp hỗ trợ chăm sóc cho người chuyển giới mà
không có sự phân biệt đối xử nào và đạt tới tiêu chuẩn cao nhất có
thể. Tuy nhiên, quy trình công nhận về mặt pháp lý về bản dạng
giới cần phải được tách biệt với những can thiệp về y tế.
2. Nội dung chủ yếu của luật sửa đổi giới tính pháp lý của
Na Uy77
2.1. Định nghĩa giới tính về mặt pháp lý (Điều 1)
“Giới tính pháp lý là giới tính của một người được đăng
ký với Cơ quan đăng ký hộ tịch.”
Theo đó, giới tính pháp ly (legal gender) được ghi nhận
trên cơ sở thông tin ghi trong giấy chứng sinh mà các nhân viên y
tế nộp cho cơ quan đăng ky hộ tịch (National Registry) khi một
đứa trẻ ra đời. Số định dạng cá nhân của mỗi người lưu giữ thông
tin về giới tính của họ. Con số thứ 9 trong số chứng sinh sẽ có số
chẵn dành cho nữ và số lẻ dành cho nam.
2.2. Quyền sửa đổi giới tính pháp lý (Điều 2)
“Những người sống ở Na Uy và xem bản thân họ thuộc về
một giới tính khác với giới tính mà họ được đăng ký với Cơ quan
đăng ký hộ tịch, có quyền sửa đổi giới tính pháp lý của họ. Bộ [Y
tế và Các dịch vụ chăm sóc] có thể ban hành các quy định để áp
dụng luật này với các công dân Na Uy sống ở nước ngoài.”
Theo tờ trình của Bộ Y tế và Các dịch vụ chăm sóc, luật
này cho phép một người nếu cảm thấy giới tính của họ khác với
giới tính được xác định lúc sinh ra thì có quyền thay đổi điều đó
76 http://www.thelocal.no/20160318/norway-to-allow-gender-change-
77 Toàn văn của luật này xem tại:
8df1/no/pdfs/prp201520160074000dddpdfs.pdf.
89
Luật sửa đổi giới tính pháp lý ở Na Uy và những kinh nghiệm cho Việt Nam
dựa trên trải nghiệm của chính họ. Việc sửa đổi giới tính pháp lý
sẽ dựa trên sự tự-tuyên-bố (self-declaration) của cá nhân người
mong muốn được thay đổi giới tính pháp lý. Họ sẽ điền vào mẫu
đơn và gửi đến cơ quan thuế gần nhất – cơ quan đăng ky địa vị
công dân của họ, nhận thông tin liên quan đến các hệ quả của việc
sửa đổi giới tính pháp lý và giấy biên nhận về đơn của họ. Việc
sửa đổi có nghĩa là cá nhân đó sẽ được đăng ky với giới tính pháp
lý mới tại Cơ quan đăng ky hộ tịch, được chỉ định một số mới cho
thẻ căn cước, và họ đã thay đổi về mặt pháp lý giới tính của mình
ở những lĩnh vực có y nghĩa về mặt tư pháp.
Quyền sửa đổi giới tính cũng áp dụng trong trường hợp ai
đó muốn đổi ngược trở lại giới tính pháp ly trước đây của mình.
Không có giới hạn về số lần một người có thể thay đổi giới tính
pháp ly. Cũng không có yêu cầu về quãng thời gian cần thiết để
một người có thể quay trở lại giới tính pháp ly trước đó của mình.
Một người đã thay đổi giới tính, rồi lại thay đổi trở lại giới tính cũ
sẽ không thể được sử dụng số thẻ căn cước ban đầu của mình.
Quyền sửa đổi giới tính pháp lý áp dụng cho những người
sinh sống tại Na Uy. Theo quy định hiện hành của Luật đăng ky
hộ tịch và các quy định pháp ly khác có liên quan, đó là những
người đang sinh sống ít nhất được 6 tháng trong các cộng đồng
của Na Uy. Các quy định tương tự cho công dân Na Uy sống ở
nước ngoài sẽ do Bộ Y tế và Các dịch vụ chăm sóc ban hành.
2.3. Sửa đổi giới tính pháp lý của người đang được giám hộ
(Điều 3)
“Một người đang được giám hộ theo Luật Giám hộ sẽ tự
mình nộp đơn yêu cầu sửa đổi giới tính pháp lý.”
Quy định này phù hợp với quy định tại điều 21 đoạn 4 của
Luật Giám hộ. Việc sửa đổi giới tính pháp lý của một người sẽ
“hoàn toàn là vấn đề cá nhân” không bị điều chỉnh bởi quan hệ
giám hộ mà không có thẩm quyền bắt buộc cụ thể.
90
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
2.4. Sửa đổi giới tính pháp lý của trẻ em (Điều 4)
“Trẻ em từ độ tuổi 16 trở lên có thể tự mình nộp đơn yêu
cầu sửa đổi giới tính pháp lý.”
Như vậy, một người khi đạt đến tuổi 16 là có thể tự mình nộp đơn
cầu sửa đổi giới tính pháp ly mà không đòi hỏi phải có sự đồng ý
của người hoặc những người giám hộ.
“Trẻ em từ 6 đến dưới 16 tuổi cần nộp đơn yêu cầu sửa
đổi giới tính pháp lý có sự đồng thuận của người hoặc những
người giám hộ của trẻ. Nếu cha mẹ cùng giám hộ, nhưng đơn yêu
cầu được nộp lên chỉ có sự ủng hộ của một người trong số họ,
giới tính pháp lý của trẻ vẫn có thể được thay đổi nếu đó là lợi ích
tốt nhất cho trẻ.”
Theo quy định trên, trẻ trong độ tuổi từ 6 đến dưới 16
cũng có thể yêu cầu thay đổi giới tính pháp lý, tuy nhiên việc nộp
đơn phải do người hoặc những người giám hộ của trẻ thực hiện.
Nếu hai người cùng giám hộ trẻ, cả hai được yêu cầu phải nộp
đơn cho trẻ. Nếu cha mẹ cùng giám hộ trẻ và một người không
muốn nộp đơn cho trẻ, giới tính pháp lý của trẻ vẫn có thể được
thay đổi nếu đó chính là điều tốt nhất cho trẻ. Điều này nhấn
mạnh vào trẻ thay vì cha mẹ trẻ. Các vụ việc thiếu vắng sự tham
gia của một trong hai người giám hộ sẽ được Thị trưởng vùng
Oslo và Akershus xử ly theo quy định tại Điều 4 đoạn 2 câu 2 và
Điều 5 đoạn 2 của luật này. Trong các trường hợp này, Thị trưởng
sẽ đánh giá điều gì là tốt nhất vì lợi ích của trẻ. Các yếu tố chủ
yếu ảnh hưởng đến việc thẩm định này có thể là độ tuổi và độ
trưởng thành của trẻ, trẻ đã và đang biểu hiện thực hành giới tính
nào, theo những cách thức nào, trong bao lâu, mức độ nhất quán
mà trẻ đã thể hiện bản dạng giới của mình, những lý do vì sao một
bên cha mẹ không đồng thuận việc sửa đổi giới tính pháp lý của
trẻ, mối quan hệ giữa trẻ và hai bên cha mẹ, ai trong số họ biết rõ
về trẻ nhất.
91
Luật sửa đổi giới tính pháp lý ở Na Uy và những kinh nghiệm cho Việt Nam
“Đơn yêu cầu sửa đổi giới tính pháp lý của trẻ dưới 6 tuổi
phải do người hoặc những người giám hộ của trẻ nộp. Những trẻ
em có khả năng có quan điểm riêng của các em về vấn đề này cần
được thông tin và trao cho cơ hội bày tỏ quan điểm của các em
trước khi nộp đơn. Việc sửa đổi giới tính pháp lý có thể được thực
hiện cho trẻ nếu trẻ có sự không rõ ràng về vấn đề phát triển giới
tính sinh học bẩm sinh. Người nộp đơn cần nộp tài liệu chứng
minh điều kiện sức khỏe do một chuyên gia y tế cung cấp.”
Như vậy, đối với trẻ dưới 6 tuổi, luật chỉ cho phép sửa đổi
giới tính pháp lý nếu có sự không rõ ràng về vấn đề phát triển giới
tính sinh học bẩm sinh. Trong những trường hợp như vậy, chỉ có
người hoặc những người giám hộ của trẻ mới có thể nộp đơn thay
mặt cho trẻ. Sự không rõ ràng về vấn đề phát triển giới tính sinh
học bẩm sinh của trẻ phải được ghi nhận trong văn bản do một
chuyên gia y tế xác nhận. Cả chuyên gia y tế và cha mẹ trẻ phải
đảm bảo việc trẻ được phép thể hiện quan điểm của trẻ ở mức độ
mà trẻ có thể làm được dựa trên độ tuổi và độ trưởng thành của
trẻ. Thông thường, Cơ quan thuế có thể mặc định về các tuyên bố
của cha mẹ trẻ rằng trẻ đã được thông báo và được trao cơ hội để
đưa ra y kiến, hoặc trẻ chưa đủ độ trưởng thành để đưa ra y kiến.
2.5. Quy trình nộp đơn sửa đổi giới tính pháp lý (Điều 5)
“Đơn đề nghị sửa đổi giới tính pháp lý được Cơ quan thuế
(Cơ quan đăng ký hộ tịch) xử lý. Quyết định của Cơ quan thuế về
các trường hợp sửa đổi giới tính pháp lý có thể được khiếu nại
lên Thị trưởng vùng Oslo và Akershus. Đơn của trẻ em từ 6 đến
dưới 16 tuổi theo Điều 4 đoạn 2 câu 2 do một trong hai người
giám hộ của trẻ nộp lên sẽ được Thị trưởng vùng Oslo và
Akershus giải quyết. Quyết định của Thị trưởng có thể được khiếu
nại lên Cơ quan khiếu nại quốc gia về các dịch vụ y tế.”
Như vậy, đơn đề nghị sửa đổi giới tính pháp ly trước hết
sẽ được Cơ quan thuế (Cơ quan đăng ky hộ tịch) xử ly. Người
muốn sửa đổi giới tính pháp lý sẽ nộp bản tự-tuyên-bố về việc
người đó xem bản thân họ thuộc về giới tính khác với giới tính đã
92
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
đăng với Cơ quan đăng ky hộ tịch. Quyết định chấp thuận hoặc từ
chối đơn đề nghị về việc sửa đổi giới tính pháp ly được xác định
là quyết định của cá nhân theo quy định tại Điều 2 Luật Hành
chính công. Quyết định này là yếu tố mang tính quyết định đối
với quyền thay đổi giới tính pháp lý của một người. Do đó, quyết
định này có thể bị khiếu nại lên Thị trưởng vùng Oslo và
Akershus theo quy định tại chương 6 Luật Hành chính công.
Riêng các đơn do trẻ từ 6 đến dưới 16 tuổi nộp, với sự đồng thuận
của một trong hai người giám hộ, sẽ do Thị trưởng vùng Oslo và
Akershus giải quyết, và có thể được khiếu nại lên Cơ quan khiếu
nại quốc gia về các dịch vụ y tế.
2.6. Các hệ quả pháp lý của việc chuyển đổi giới tính pháp lý
(Điều 6)
“Giới tính pháp lý cần được giả định trong việc áp dụng
các luật khác và các quy định pháp lý khác.
Giới tính khi sinh cần tiếp tục được giả định nếu cần thiết
để thiết lập quan hệ cha mẹ và quan hệ giám hộ theo Luật Trẻ em.
Một người sửa đổi giới tính pháp lý của họ vẫn tiếp tục có các
quyền và nghĩa vụ của việc làm cha, làm mẹ, hoặc cùng làm cha
hoặc làm mẹ.
Các quy định áp dụng cho một phụ nữ sinh con cũng được
áp dụng bình đẳng cho người sinh con sau khi sửa đổi giới tính
pháp ly.”
Như vậy, theo quy định của Điều 2 luật này, sẽ không còn
yêu cầu về việc một người phải trải qua sự thay đổi về giới tính và
triệt sản hoàn toàn thì mới được sửa đổi giới tính pháp ly. Nghĩa
là, một người mà về mặt pháp lý là nam thì trên thực tế vẫn có thể
sinh con.
Theo quy định của Điều 6 đoạn 1, nguyên tắc chung là
giới tính pháp lý sẽ được giả định trong việc áp dụng quy định
của các luật và các quy định pháp lý khác mà vấn đề giới là quan
93
Luật sửa đổi giới tính pháp lý ở Na Uy và những kinh nghiệm cho Việt Nam
trọng. Ví dụ, các quy định về hạn mức giới (gender quotas). Luật
Tòa án Công ly quy định các thành viên và phó thành viên trong
Ban Hòa giải sẽ phải bao gồm cả nam giới và nữ giới (Điều 27),
cần phải lựa chọn các trợ lý thẩm phán (lay judges) cho riêng phụ
nữ và nam giới (Điều 64 và 65). Luật Bình đẳng giới quy định về
sự cân bằng giới trong các ủy ban công, các ban lãnh đạo, các hội
đồng, và yêu cầu phải có ít nhất 40% phụ nữ trong ban lãnh đạo
của các tập đoàn (Điều 13). Luật Công nghệ sinh học có một số
điều khoản sử dụng các thuật ngữ “phụ nữ”, “nam giới”.
Quy định về giới tính khi sinh cần tiếp tục được giả định
nếu cần thiết để thiết lập quan hệ cha mẹ và quan hệ giám hộ theo
Luật Trẻ em. Đây sẽ là trường hợp mà một người nam về mặt
pháp ly nhưng lại sinh con. Theo đó, việc làm cha sẽ được thiết
lập theo các quy định về việc làm mẹ của Luật Trẻ em (Điều 2).
Quan hệ làm cha sẽ được thiết lập theo các quy định thông
thường, có thể là với sự trợ giúp của các cơ quan công quyền theo
quy định của Luật Trẻ em (Điều 5).
Nếu một người thay đổi giới tính pháp lý thành phụ nữ và
sử dụng việc hỗ trợ sinh sản có con cùng với người vợ hoặc người
đối ngẫu là nữ, việc làm cha mẹ có thể được xác định bởi các quy
định của Luật Trẻ em về việc cùng làm mẹ. Trong những trường
hợp đó thì không cần thiết phải thiết lập quan hệ làm cha từ giới
tính khi sinh.
Nếu một cặp đôi sinh con không có sự hỗ trợ sinh sản,
điều kiện thiết lập quan hệ làm cha theo các quy định về việc
cùng làm mẹ sẽ không phù hợp. Trong những trường hợp đó, cần
thiết lập quan hệ làm cha dựa trên giới tính khi sinh của người đã
thay đổi giới tính pháp lý. Quan hệ làm cha trong trường hợp này
sẽ được thiết lập theo quy định của Luật Trẻ em về việc làm cha.
Nếu cặp đôi đó đã kết hôn, nguyên tắc xác định quan hệ làm cha
là theo nguyên tắc “pater est” (người cha của đứa trẻ là người đàn
ông trong cuộc hôn nhân) quy định tại Điều 3 đoạn 1. Với các cặp
không kết hôn, địa vị làm cha thường được xác định bằng một
tuyên bố theo như quy định của Điều 4 Luật Trẻ em.
94
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
Các quy định áp dụng cho một phụ nữ sinh con cũng được
áp dụng bình đẳng cho người sinh con sau khi sửa đổi giới tính
pháp lý, bao gồm các quyền được quy định tại chương 14 Luật
Bảo hiểm quốc gia về các lợi ích được hưởng trong thời kỳ mang
thai, sinh con, nuôi con nuôi (Điều 14 khoản 4) dành cho nữ lao
động buộc phải nghỉ làm vì “đang mang thai”. Một khoản trợ cấp
được cấp cho “một phụ nữ sinh con” (Điều 14-17) Các quy định
này sẽ được áp dụng một cách bình đẳng cho các lao động nam.
2.7. Các quy định (Điều 7)
“Bộ [Y tế và Các dịch vụ chăm sóc] có thể ban hành các
quy định về việc bổ sung và áp dụng các quy định của luật này.”
2.8. Sửa đối các luật khác (Điều 9)
Kể từ thời điểm Luật này có hiệu lực, các sửa đổi tiếp theo
sẽ được thực hiện theo Luật số 19 ngày 07 tháng 6 năm 2002 về
tên cá nhân.
Theo các điều khoản sửa đổi của Luật Tên gọi cá nhân,
giới hạn độ tuổi tiếp nhận, thay đổi, hoặc xóa bỏ tên hoặc họ của
ai đó thay đổi từ 18 tuổi xuống còn 16 tuổi. Trong trường hợp đứa
trẻ đã thay đổi giới tính pháp ly được thông qua bởi Thị trưởng
vùng Oslo và Akershus, với sự đồng thuận của một bên cha mẹ
hoặc những người giám hộ, thông báo về sự thay đổi tên gọi cũng
sẽ được thông qua với sự đồng thuận của chỉ một bên cha mẹ
hoặc một người khác có quyền giám hộ.
2.9. Thông báo về tên của trẻ (Điều 12)
Thông báo về việc tiếp nhận, thay đổi, hoặc xóa bỏ tên của
một ai đó chưa đủ 16 tuổi sẽ phải được nộp bởi người hoặc những
người giám hộ, hoặc họ phải đồng ý với thông báo đó. Nếu thông
báo đó liên quan đến trẻ trên 12 tuổi thì trẻ cũng phải đồng ý. Nếu
không có những sự đồng thuận nêu trên, thông báo đó có thể vẫn
được chấp nhận nếu có những ly do đặc biệt để làm thế. Nếu
95
Luật sửa đổi giới tính pháp lý ở Na Uy và những kinh nghiệm cho Việt Nam
thông báo liên quan đến người đã thay đổi giới tính pháp lý theo
Điều 4 đoạn 2 câu 2 của Luật này thì chỉ cần sự đồng thuận của
một trong số những người giám hộ là đủ.
3. Đánh giá về luật sửa đổi giới tính pháp lý của Na Uy
Luật chuyển giới (sửa đổi) của Na Uy được đánh giá là
bước đột phát quan trọng đem lại sự thay đổi cho cuộc sống của
các thế hệ người chuyển giới ở Na Uy sắp tới. Luật này cho phép
người chuyển giới tiếp cận việc công nhận giới tính về mặt pháp
lý thông qua một thủ tục minh bạch, dễ tiếp cận và nhanh chóng.
Quan trọng hơn cả là việc nó cho phép các cá nhân tự quyết về
giới tính của họ và từ bỏ các quy định bắt buộc lâu nay mang tính
phân biệt đối xử và vi phạm các quyền con người.
Về độ tuổi được chuyển giới, bằng việc hạ thấp độ tuổi
yêu cầu việc chuyển giới từ 18 xuống 16, luật này lần đầu tiên mở
ra cho giới trẻ quyền tự do hoàn toàn trong việc quyết định lựa
chọn giới tính của bản thân về mặt pháp lý mà không cần sự cho
phép của cha mẹ. Trẻ em từ 6 tuổi đến dưới 16 tuổi cũng có thể
lựa chọn giới tính của mình nếu được sự đồng ý của cha mẹ. (Độ
tuổi nhỏ nhất có thể yêu cầu chuyển giới là 6 tuổi – lứa tuổi bắt
đầu đến trường và có những giao dịch chính thức về mặt xã hội.)
Nếu một bên cha mẹ không đồng ý với việc xác định lại giới tính
của trẻ em thì các nhà chức trách có thể ra quyết định trên cơ sở
“vì lợi ích tốt nhất của trẻ”. Trẻ dưới 6 tuổi chỉ được phép chuyển
giới nếu trẻ sinh ra có chứng nhận của bác sĩ về “sự nhập nhằng
không rõ ràng về bộ phận sinh dục” (genital ambiguity). Mặc dù
hoan nghênh quy định về việc hạ thấp độ tuổi được công nhận
giới tính pháp lý, vẫn có những ý kiến cho rằng việc hạn chế độ
tuổi là không cần thiết nếu xét về vấn đề lợi ích tốt nhất của trẻ,
các khả năng ngày càng phát triển của trẻ và quyền được lắng
nghe của trẻ em.
Yêu cầu duy nhất về điều kiện thay đổi giới tính là trải
nghiệm của chính bản thân cá nhân về bản dạng giới của họ, chứ
không phải là việc chẩn đoán hay triệt sản. Đó là quyền con người
96
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
cơ bản trong việc thể hiện bản dạng của chính họ, thậm chí là
trong các giấy tờ văn bản chính thức.
Nhiều người chuyển giới cho biết, việc không được công
nhận chính thức về mặt pháp lý giới tính khiến họ thấy bị xúc
phạm và điều đó ảnh hưởng đến sự toàn vẹn của con người họ.
Chẳng hạn, một người có hộ chiếu ghi giới tính là nam trong khi
họ lại coi mình là người nữ, đi đến đâu cũng bị mọi người đối xử
với người đó như người nữ cho đến khi họ nhìn thấy giấy tờ tùy
thân của người đó. Trong khi chi phí của chính phủ cho việc này
rất rẻ, chỉ cần cấp hộ chiếu mới cho người đó và chi phí do cá
nhân tự chịu. Nhiều người chuyển giới không muốn phải thực
hiện phẫu thuật thay đổi giới tính. Bởi không phải ai cũng đủ điều
kiện tài chính và sức khỏe để thực hiện phẫu thuật. Ngoài ra, việc
phẫu thuật có thể không có lợi cho sức khỏe về lâu dài và nhiều
người không muốn chịu rủi ro đó. Quy định về việc phải có thực
sự có bệnh về mặt tinh thần về vấn đề chuyển giới hoặc phải phẫu
thuật cắt bỏ bộ phận sinh dục để được chính phủ cho phép công
nhận giới tính về mặt pháp lý là không phù hợp.
Việc luật mới ra đời là kết quả của nỗ lực đấu tranh lâu dài
được là chính bản thân mình của các nhà hoạt động vì quyền của
người chuyển giới, các tổ chức của người đồng tính, song tính,
chuyển giới, các tổ chức phi chính phủ, các tổ chức nhân quyền
như tổ chức Ân xá quốc tế Na Uy78. Kể từ năm 2008, Hiệp hội
quốc gia Na Uy của những người đồng tính, song tính, chuyển
giới (LLH) đã hoạt động chuyên sâu về các quyền của người
78 Tổ chức Ân xá quốc tế Na Uy tiến hành chiến dịch ồ ạt về trường hợp
của John Jeanette Solstad Remø, một phụ nữ chuyển giới 65 tuổi ở Na Uy
không được công nhận giới tính pháp ly bởi bà từ chối tuân thủ các quy
định hiện hành của chính phủ. Kết quả là, giấy tờ chính thức ghi giới tính
của bà là “nam”, khiến bà cảm thấy bị nhục mạ và sống khổ sở với tư cách
là người chuyển giới khi bị coi là nam giới bởi các cơ quan công quyền và
trong mọi sinh hoạt đời sống hàng ngày. Với bà, được ghi nhận là phụ nữ
tức là được nhìn nhận với tư cách là chính con người của bà. Luật mới sửa
đổi là một chiến thắng đã mong chờ từ lâu của những người như bà.
breakthrough-for-transgender-rights/ (truy cập ngày 30/6/2016)
97
Luật sửa đổi giới tính pháp lý ở Na Uy và những kinh nghiệm cho Việt Nam
chuyển giới, bao gồm việc kêu gọi chấm dứt triệt sản bắt buộc để
được công nhận giới tính về mặt pháp lý. Tổ chức Ân xá quốc tế
Na Uy góp ý cho Ủy ban Chuyên gia do Bộ Y tế và dịch vụ chăm
sóc thành lập năm 2013. Tháng 4/2015, Ủy ban này đưa ra kết
luận: người chuyển giới ở Na Uy không nên tiếp tục phải đánh
đổi việc can thiệp y tế thô bạo để được công nhận về mặt pháp lý
giới tính của mình.
Đây cũng là nỗ lực của chính phủ Na Uy trong việc khắc
phục những chỉ trích của cộng đồng nhân quyền quốc tế. Chẳng
hạn, tháng 02/2014, Tổ chức Ân xá quốc tế xuất bản một báo cáo
về việc thiếu các quyền của người chuyển giới ở châu Âu. Na Uy
bị chỉ trích vì yêu cầu người chuyển giới phải trải qua việc chẩn
đoán tâm thần và triệt sản bắt buộc thì mới có thể được công nhận
giới tính về mặt pháp lý. Từ những năm 1970, Na Uy áp dụng
chính sách yêu cầu người chuyển giới phải trải qua các thủ tục
phiền hà và mang tính phân biệt đối xử để được công nhận giới
tính về mặt pháp lý. Các yêu cầu đó bao gồm việc đánh giá thẩm
định về tâm thần, chẩn đoán về tâm thần và triệt sản bắt buộc. Các
yêu cầu này đối với việc chuyển giới vi phạm nhiều quyền con
người, ví dụ quyền toàn vẹn về thân thể, quyền riêng tư và có
cuộc sống gia đình, quyền có tiêu chuẩn về sức khỏe ở mức cao
nhất có thể đạt được.
4. Một số kinh nghiệm về luật chuyển giới cho Việt
Nam
Bộ luật Dân sự sửa đổi đã được Quốc hội Việt Nam thông
qua ngày 24/11/2015 và có hiệu lực từ ngày 01/012017. Bộ luật
này được xem là cơ sở pháp lý cho việc thúc đẩy dân chủ, đảm
bảo bình đẳng xã hội và nhân quyền. Quá trình soạn thảo dự luật
đã có sự tham gia của các cá nhân chuyển giới trong các cuộc họp
tham vấn về sửa đổi luật. Các nhà hoạt động chính sách có cơ hội
được lắng nghe và xem xét tiếng nói thực sự và các trường hợp
thực tế của cộng đồng chuyển giới.79 Kết quả là, lần đầu tiên pháp
79 https://www.usaid.gov/results-data/success-stories/vietnam-recognizes-
transgender-identity-rights (truy cập ngày 10/11/2016)
98
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
luật Việt Nam đã công nhận quyền của người chuyển giới. Dự
thảo về Luật chuyển giới cần chú ý các vấn đề sau:
4.1. Tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người của
những người chuyển giới.
Các yêu cầu đặt ra đối với cá nhân mong muốn được
chuyển giới cần phải được giới hạn ở mức tối thiểu, tạo điều kiện
cho người chuyển giới thụ hưởng các quyền con người của mình,
cụ thể là các quyền về toàn vẹn thân thể, quyền riêng tư và có
cuộc sống gia đình, quyền có tiêu chuẩn về sức khỏe ở mức cao
nhất có thể đạt được.
4.2. Tách biệt các quy trình pháp lý và quy trình y tế để công
nhận về mặt luật pháp đối với những người chuyển giới, và sử
dụng cách tiếp cận hiện đại, nhân văn trong vấn đề công nhận
giới tính pháp lý của người chuyển giới.
Kiến nghị luật về chuyển giới của Việt Nam cần đưa ra
khung pháp ly cho phép người chuyển giới được công nhận về
mặt pháp lý về giới tính của họ thông qua một thủ tục nhanh
chóng, minh bạch và dễ tiếp cận. Với cách tiếp cận này, luật cần
loại bỏ những yêu cầu như đòi hỏi phải triệt sản và các yêu cầu về
y tế để có thể được công nhận nhận giới tính về mặt pháp lý. Ví
dụ yêu cầu về việc đánh giá thẩm định về mặt tâm thần, chẩn
đoán tâm thần. Xác định về chuyển giới cần được loại bỏ khỏi sự
phân loại về rối loại sức khỏe tinh thần. Cần phải đảm bảo việc
người chuyển giới có thể tiếp cận các can thiệp về y tế mà họ
mong muốn dựa trên sự đồng thuận được tuyên bố rõ ràng của họ.
4.3. Có ý chí chính trị mạnh mẽ từ giới lãnh đạo về vấn đề
quyền của người chuyển giới và xác định Việt Nam là một trong
những nước Đông Nam Á tiên phong trong các vấn đề về quyền
con người của nhóm LGBT.
Kinh nghiệm của Na Uy cho thấy, thay đổi thực sự về mặt
nhận thức pháp ly đòi hỏi phải có ý chí chính trị mạnh mẽ của
99
Luật sửa đổi giới tính pháp lý ở Na Uy và những kinh nghiệm cho Việt Nam
giới lãnh đạo. Từ những năm 1970, Na Uy đã yêu cầu Bệnh viện
Đại học Oslo chứng nhận cho Sở thuế Na Uy về việc “một sự
hóan đổi giới tính thật sự” đã xảy ra – dựa trên các phẫu thuật và
các đánh giá về mặt tâm thần. Yêu cầu này được cho là đã đẩy
những người Na Uy chuyển giới vào cơn ác mộng về những thủ
tục quan liêu đồng thời tước đi của họ quyền tự do ý chí. Trong tờ
trình dự luật y tế sửa đổi 2016, Bộ trưởng Y tế Na Uy Bent Høie
tuyên bố: Na Uy đi tiên phong trong lĩnh vực quyền của người
đồng giới, song giới, chuyển giới. Nhưng hệ thống hiện tại của
chúng ta về việc chuyển giới là không thể chấp nhận và đã không
thay đổi trong gần 60 năm qua. Dự luật này là phù hợp với nhân
quyền.”80
4.4. Nâng cao nhận thức và hiểu biết cơ bản về các vấn đề
của người chuyển giới nhằm giảm thiểu tiến tới xóa bỏ sự kỳ thị
người chuyển giới.
Hoạt động nâng cao nhận thức cho các tổ chức, cá nhân và
xã hội nói chung về các vấn đề của người chuyển giới nhằm xóa
bỏ sự kỳ thị dựa trên bản dạng giới. Chẳng hạn, phải hiểu được
người chuyển giới là người có giới tính mong muốn khác với giới
tính lúc sinh ra. Ví dụ: sinh ra là nam và nghĩ mình là nữ, hoặc
sinh ra là nữ và nghĩ mình là nam. Người chuyển giới khác với
người đồng tính. Chuyển giới liên quan tới việc “bạn nghĩ bạn là
ai” (cảm nhận về giới tính), còn đồng tính liên quan tới việc “bạn
yêu ai” (sự hấp dẫn về tình cảm). Người chuyển giới cũng không
phải là người có khuyết tật bẩm sinh về giới tính. Cần hiểu được
chuyển giới không phải là bệnh hay lệch lạc, rối loạn tâm lý. Mỗi
người có quyền có cảm nhận riêng về giới tính mong muốn của
mình. Người chuyển giới cần sự hỗ trợ để được sống đúng với
giới tính mong muốn, được thể hiện giới tính mong muốn của
mình và giảm thiểu định kiến, kỳ thị. Người chuyển giới bao gồm
cả người chưa phẫu thuật chuyển giới. Người chuyển giới không
nhất thiết phải là người đã trải qua phẫu thuật, bởi không phải ai
80 http://www.thelocal.no/20160318/norway-to-allow-gender-change-
without-medical-intervention (truy cập ngày 30/6/2016).
100
Kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới về pháp luật chuyển đổi giới tính
và bài học cho Việt Nam
cũng có đầy đủ điều kiện về kinh tế và sức khỏe hoặc có nhu cầu
để phẫu thuật chuyển giới đầy đủ.
4.5. Quy định quyền yêu cầu được sửa đổi giới tính pháp lý
theo các độ tuổi khác nhau với các yêu cầu về quy trình, thủ tục
khác nhau. Cho phép phẫu thuật chuyển giới tại Việt Nam để
tạo điều kiện cho người chuyển giới.
Việc xác định các độ tuổi khác nhau cho các quy trình, thủ
tục đề nghị sửa đổi giới tính pháp lý là cần thiết và phù hợp với
nhu cầu thực tế. Hiện tại pháp luật Việt Nam chỉ cho phép những
người có khuyết tật bẩm sinh về giới tính (còn gọi là người liên
giới tính) mới được phép phẫu thuật chuyển giới. Do vậy người
chuyển giới (dù đã phẫu thuật hay chưa) không thể thay đổi giới
tính, cũng như không thể thay đổi tên hay giấy tờ để đúng với giới
tính mong muốn của mình.
Để chuyển từ giới này sang giới khác, một người có thể
trải qua nhiều sự thay đổi như: thay đổi về diện mạo, chọn tên
mới, thay đổi giấy tờ cá nhân, sử dụng liệu pháp hoóc-môn, tham
vấn tâm lý, phẫu thuật bộ phận cơ thể để phù hợp với giới tính
mong muốn của mình. Thực tế, việc phẫu thuật chuyển giới còn
an toàn hơn nhiều loại phẫu thuật khác. Tuy nhiên, chi phí cho
việc phẫu thuật chuyển giới khá cao. Phẫu thuật từ nữ sang nam
tốn khoảng 30.000 đôla Mỹ (trong đó cắt bỏ ngực mất 5.000-
10.000 đôla Mỹ), phẫu thuật từ nam sang nữ tốn khoảng 35.000
đôla Mỹ (trong đó bơm ngực mất khoảng 5.000 đôla Mỹ). Ngoài
ra còn những dịch vụ khác như liệu pháp hoóc-môn, thay đổi
giọng nói, phẫu thuật thẩm mỹ. Nếu phẫu thuật ở Việt Nam, chi
phí có thể rẻ hơn 8 – 10 lần, rất tiếc pháp luật lại chưa cho phép
điều này.81
81
101
Luật sửa đổi giới tính pháp lý ở Na Uy và những kinh nghiệm cho Việt Nam
5. Kết luận
Trong xu hướng tiến bộ chung, ngày càng nhiều quốc gia
trên thế giới công nhận quyền của người chuyển giới. Những năm
gần đây, các nước Argentina, Colombia và Nepal cũng đã có
những tiến bộ trong việc công nhận giới tính về mặt pháp lý. Ở
châu Âu, bốn mươi mốt quốc gia có những quy định công nhận
giới tính về mặt pháp lý. Trong số đó, ba mươi lăm nước yêu cầu
phải có chẩn đoán về mặt tâm thần thì mới được công nhận. Hai
mươi tư nước yêu cầu triệt sản trước khi công nhận bản dạng
giới.82
Các nghiên cứu quốc tế đưa ra tỉ lệ chung của người
chuyển giới chiếm khoảng 1-2% dân số. Tuy khó ước lượng chính
xác số lượng người chuyển giới trong xã hội, nhưng có một thực
tế là người chuyển giới có mặt ở mọi giai đoạn lịch sử và mọi nền
văn hóa, trong đó có Việt Nam. Người chuyển giới là một phần
trong xã hội. Các quyền con người của họ phải được tôn trọng,
trong đó có quyền được công nhận về mặt pháp lý về giới tính.
Việc không được công nhận về mặt pháp ly đối với người chuyển
giới đã khiến cho nhóm thiểu số này trong xã hội đang chịu gánh
nặng về bạo lực, phân biệt đối xử và các hệ quả tiêu cực về mặt y
tế. Phẩm giá cơ bản của con người về mặt pháp lý phải được công
nhận cho những người chuyển giới.
Việc công nhận giới tính về mặt pháp ly đang có những
phát triển mạnh mẽ trên toàn cầu bởi các chính phủ bắt đầu thực
hiện cam kết của họ với y tưởng cốt lõi là không nhà nước hoặc
thể nhân nào có thể quyết định mỗi cá nhân con người: họ là ai.
Các nước như Na Uy đang tạo nên một lộ trình để các nước khác
có thể tham khảo từ các kinh nghiệm đi trước của họ và noi theo ở
mức độ cao nhất và phù hợp nhất có thể. Việt Nam hoàn toàn có
thể tham khảo và chắt lọc từ kinh nghiệm của các nước để xây
dựng một luật chuyển giới hiện đại và nhân văn.
82 https://www.hrw.org/news/2016/06/07/dispatches-norways-transgender-
(truy cập ngày 30/6/2016)
102
17 trang
13420
Free
Bạn đang xem tài liệu "Luật sửa đổi giới tính pháp lý ở Na Uy và những kinh nghiệm cho Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- luat_sua_doi_gioi_tinh_phap_ly_o_na_uy_va_nhung_kinh_nghiem.pdf
