Giáo trình nghề Quản trị doanh nghiệp vừa và nhỏ

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH LÀO CAI

TRƯỜNG CAO ĐẲNG LÀO CAI

GIÁO TRÌNH

QUẢN TRỊ LAO ĐỘNG TIỀN LƯƠNG

Trình độ: Cao đẳng

Nghề: Quản trị doanh nghiệp vừa và nhỏ

Mã môn học: MH 12

Năm 2017

1

Lời nói đầu

Khoa học về tiền lương, cũng như các môn học học xã hội khác luôn xuất

phát từ thực tiễn, là sự tổng kết và khái quát hoá thực tiễn, phục vụ thực tiễn.

Sự vận động của quan hệ tiền lương trong nền kinh tế thị trường không tách rời

khỏi sự vận động chung của các quan hệ kinh tế - chính trị - xã hội. Do vậy,

tính chất, hình thái vận động và chất lượng của quan hệ tiền lương luôn có tác

động tới sự phát triển kinh tế - xã hội. Tiền lương trong nền kinh tế thị trường

luôn là động lực kích thích khả năng lao động sáng tạo không giới hạn của lực

lượng lao động quốc gia và phản ánh tính tích cực tiến bộ của xã hội. Mặt khác

quan hệ tiền lương cũng như sự vận động của nó chịu sự tác động của cơ chế

quản lý tiền lương ở cấp vĩ mô và việc thực hiện các nghiệp vụ tiền lương tại

các đơn vị cơ sở.

Giáo trình quản trị lao động tiền lương nhằm trang bị cho sinh viên

những kiến thức và kỹ năng nghiệp vụ cơ bản về tiền lương và tổ chức quản lý

tiền lương cả ở tầm vĩ mô và vi mô. Sinh viên sau khi nghiên cứu môn học này

có thể thực hiện được nghiệp vụ tiền lương trong các cơ quan, tổ chức, doanh

nghiệp thuộc các khu vực, lĩnh vực kinh tế - xã hội.

2

Chương I

CÔNG TÁC ĐỊNH MỨC LAO ĐỘNG TRONG DOANH NGHIỆP

I. Bản chất ý nghĩa của tiền lương tối thiểu

1. Một số khái niệm

Trong nền kinh tế thị trường, do tiền lương bị chi phối của quy luật cung -

cầu lao động, việc tìm kiếm các biện pháp để bảo đảm mức tiền lương thoả

đáng cho người lao động đã từ lâu là mối quan tâm của Chính phủ các nước và

các tổ chức Quốc tế.

- Năm 1919, trong hiến chương thành lập của ILO đã khuyến cáo “Bảo

đảm mức tiền lương đủ sống cho người lao động” là một trong những nội dung

nhằm hoàn thiện các điều kiện lao động, an sinh xã hội và thúc đẩy hoà bình.

- Năm 1944, tuyên bố Philadenphia đã khuyến khích các nước đấu tranh

bảo vệ “mức tiền lương tối thiểu đủ sống cho toàn thể những người làm công

ăn lương”.

- Công ước 131 về tiền lương tối thiểu do ILO ban hành năm 1970 và

khuyến nghị kèm theo số 135, đã xác định “Bảo đảm cho những người làm

công ăn lương một sự đảm bảo xã hội cần thiết dưới dạng mức tiền lương tối

thiểu đủ sống”. Hay nói cách khác, tiền lương tối thiểu là mức tiền lương duy trì

cuộc sống ở mức tối thiểu cho người làm công ăn lương.

- Trong tuyên bố Chương trình hành động tại Hội nghị Quốc tế ba bên

năm 1976 về Việc làm, Phân phối thu nhập và Tiến bộ xã hội, đã khuyến nghị

“Bảo đảm mức sống tối thiểu là một trong những nội dung cơ bản của chiến

lược phát triển kinh tế xã hội và chính sách tiền lương của mỗi nước”.

ở nước ta, điều 56 Bộ Luật Lao động nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa

Việt Nam chỉ rõ: "Mức lương tối thiểu được ấn định theo giá sinh hoạt, bảo

đảm cho người lao động làm công việc giản đơn nhất trong điều kiện lao động

bình thường bù đắp sức lao động giản đơn và một phần tích luỹ tái sản xuất

mở rộng và được dùng làm căn cứ để tính các mức lương cho các loại lao

động khác". Như vậy, tiền lương tối thiểu (hay mức lương tối thiểu) là số

lượng tiền mà Nhà nước quy định để trả công cho lao động giản đơn nhất

3

trong xã hội trong điều kiện lao động bình thường. Tiền lương tối thiểu được

trả theo tháng hoặc theo ngày. Tiền lương tối thiểu phải phản ánh mức sống

tối thiểu trong từng thời kỳ nhất định. Do kinh tế xã hội ngày càng phát triển,

mức sống của người lao động ngày càng cao đòi hỏi tiền lương tối thiểu phải

ngày càng tăng, để đảm bảo đời sống cho những người trong diện hưởng

lương tối thiểu.

Nhu cầu tối thiểu là nhu cầu thiết yếu, cơ bản tối thiểu về các mặt ăn, mặc,

ở, đi lại, học tập, đồ dùng, hưởng thụ văn hoá, giao tiếp xã hội, bảo hiểm và

nuôi con nhằm duy trì cuộc sống và làm việc.

Mức sống tối thiểu là mức độ thoả mãn các nhu cầu tối thiểu, trong những

điều kiện kinh tế xã hội cụ thể đó là mức sống chỉ đủ đảm bảo cho con người có

một thân thể khoẻ mạnh và một nhu cầu văn hoá tối thiểu, dưới mức sống đó

con người không đảm bảo nhân cách cá nhân.

Mức lương tối thiểu là số lượng tiền dùng để trả cho người lao động làm

những công việc giản đơn nhất trong xã hội trong điều kiện và môi trường lao

động bình thường, chưa qua đào tạo nghề. Đó là số tiền đảm bảo cho người lao

động có thể mua được các tư liệu sinh hoạt và tiêu dùng thiết yếu cho tái sản xuất

sức lao động cá nhân và dành một phần bảo hiểm tuổi già và nuôi con.

Nhà nước ban hành các văn bản pháp luật quy định lương tối thiểu trên cơ

sở có sự tham gia của đại diện người sử dụng lao động và người lao động. Nhà

nước công bố tiền lương tối thiểu và sự điều chỉnh chúng trong từng thời kỳ.

Nhà nước cũng thực hiện các biện pháp (giám sát, kiểm tra...) nhằm tăng cường

thuyết phục giới chủ thực hiện lương tối thiểu, công khai đến người lao động.

Các mức tiền lương thấp nhất xác định thông qua thoả ước lao động tập

thể của các doanh nghiệp không phải là các mức tiền lương tối thiểu (đây là

mức lương thoả thuận giữa người sử dụng lao động và đại diện của người lao

động) vì nó không được luật pháp hoá. Mức tiền lương thấp nhất trong khu vực

hưởng lương từ ngân sách Nhà nước cũng không phải là mức tiền lương tối

thiểu vì nó có thể còn tính đến các yếu tố khác.

2. Phân loại tiền lương tối thiểu

Tuỳ thuộc phạm vi áp dụng của tiền lương tối thiểu, có thể phân tiền lương

4

tối thiểu thành:

- Tiền lương tối thiểu chung.

- Tiền lương tối thiểu ngành.

- Tiền lương tối thiểu vùng.

2.1. Tiền lương tối thiểu chung

Tiền lương tối thiểu chung là tiền lương tối thiểu được quy định áp dụng

chung cho cả nước, chỉ dùng để trả cho người lao động làm những công việc

giản đơn nhất trong xã hội trong điều kiện và môi trường lao động bình thường,

chưa qua đào tạo nghề. Căn cứ xác định tiền lương tối thiểu chung là:

- Quan hệ cung cầu về lao động trên thị trường lao động cả nước và chỉ số

giá sinh hoạt trong từng thời kỳ.

- Hệ thống các nhu cầu tối thiểu của người lao động và gia đình họ.

- Mức sống chung đạt được và sự phân cực mức sống giữa các tầng lớp

dân cư trong xã hội.

- Khả năng chi trả của các cơ sở sản xuất - kinh doanh hay mức tiền lương

- tiền công đạt được trong từng lĩnh vực, ngành, nghề.

- Phương hướng, khả năng phát triển kinh tế của đất nước, mục tiêu và nội

dung cơ bản của các chính sách lao động trong từng thời kỳ.

Nhìn chung, trong thiết kế tiền lương tối thiểu chung người ta phải tuân

thủ các nguyên tắc như:

+ Chính sách Tiền lương tối thiểu phải có vai trò thúc đẩy tăng trưởng và

phát triển nền kinh tế thị trường;

+ Xác lập mối quan hệ đúng và rõ ràng giữa tiền lương tối thiểu với các hệ

thống tiền lương trong các khu vực kinh tế khác nhau.

+ Xác lập mối tương quan hợp lý và rõ ràng giữa chính sách tiền lương tối

thiểu với chính sách bảo hiểm xã hội và các chính sách xã hội khác nhằm tạo

điều kiện về nguồn lực và cơ chế để đáp ứng tối đa các mục tiêu đề ra của từng

chính sách.

+ Đảm bảo tính khoa học, tính khả thi trong các phương pháp tiếp cận thiết

kế phương án tiền lương tối thiểu.

5

2.2. Tiền lương tối thiểu vùng

Tiền lương tối thiểu theo vùng tính đến sự khác biệt về không gian của các

yếu tố chi phối (ảnh hưởng) tiền lương tối thiểu mà chưa được tính đến đầy đủ

trong tiền lương tối thiểu chung. Trong tiền lương tối thiểu vùng nhấn mạnh

yếu tố đặc thù và thể hiện chiến lược phát triển của từng vùng.

Tiền lương tối thiểu theo vùng có ý nghĩa:

- Bảo đảm sức mua của mức lương tối thiểu tại các vùng với các yếu tố tự

nhiên, kinh tế - xã hội khác nhau;

- Góp phần điều tiết cung - cầu lao động, nâng cao hiệu quả sử dụng lao

động, điều chỉnh tỷ lệ thất nghiệp giữa các vùng;

- Hoàn thiện hệ thống trả công lao động, loại bỏ một số phụ cấp trong tiền

lương như phụ cấp khu vực, phụ cấp thu hút.

Tiền lương tối thiểu vùng có thể xác định bằng 4 phương pháp cơ bản để

xác định tiền lương tối thiểu, tuy nhiên theo quan điểm của một số nhà quản lý

và nghiên cứu lao động - tiền lương để giảm công sức thì có thể xác định bằng

cách lấy tiền lương tối thiểu chung do Nhà nước quy định nhân với hệ số K (hệ

số chênh lệch giữa mức lương tối thiểu của vùng đó với mức lương tối thiểu

chung) hoặc có thể tính riêng cho từng vùng nếu không tính phụ cấp vùng riêng

cho từng vùng. ở nước ta, hiện nay chưa có tiền lương tối thiểu vùng mà đang

nghiên cứu để có thể áp dụng loại tiền lương tối thiểu này trong tương lai.

Tiền lương tối thiểu theo vùng phụ thuộc vào nhu cầu tối thiểu của bản

thân và gia đình người lao động trong vùng; mức sống chung đạt được và sự

chênh lệch mức sống giữa các tầng lớp dân cư; mức tiền lương, tiền công chung

đạt được và yếu tố giá cả trong vùng. Ngoài các yếu tố trên, tiền lương tối thiểu

theo vùng còn phụ thuộc vào các yếu tố chính trị - kinh tế - xã hội của vùng.

Để việc xác định tiền lương tối thiểu theo vùng phù hợp với điều kiện hiện

nay, cần phân tích kỹ một số vấn đề chủ yếu sau đây:

+ Chênh lệch về nhu cầu tối thiểu thực tế của người lao động trong các

vùng.

Do trình độ phát triển, tập tục văn hoá... khác nhau giữa các vùng nên nhu

cầu thực tế của người lao động trong các vùng rất khác nhau: ở nông thôn, miền

6

núi và trung du, nhu cầu về ăn, ở, mặc, y tế, văn hoá giáo dục, đi lại, và duy trì

phát triển giống nòi khác với nhu cầu của người lao động ở các đô thị... Do đó

trong thiét kế mức tiền lương tối thiểu vùng cần tính xét đến sự khác biệt về nhu

cầu thực tế của người lao động của các vùng khác nhau.

+ Mức sống chung đạt được trong vùng:

Mức sống là một yếu tố quan trọng trong việc xác định tiền lương tối thiểu

theo vùng nhằm xác định mức tiền lương tối thiểu trong từng vùng phù hợp với

điều kiện cụ thể. Mức sống trong vùng phụ thuộc vào kết quả hoạt động sản

xuất kinh doanh của vùng, sản xuất kinh doanh càng phát triển và có hiệu quả

thì mức sống càng cao và ngược lại. Để đánh giá mức sống trong từng vùng cần

chú ý tới 4 yếu tố chủ yếu sau:

o Hệ số chênh lệch về thu nhập

o Hệ số chênh lệch về mức chi tiêu

o Hệ số chênh lệch về tỷ lệ chi cho ăn trong cơ cấu chi tiêu.

o Hệ số chênh lệch về chỉ số phát triển con người.

+ Mức tiền lương, tiền công đạt được trong vùng.

Mức tiền lương tiền công đạt được trong vùng được phản ánh trong các chỉ

tiêu về thu nhập bình quân trên đầu người. Mức tiền công, tiền lương đạt được

trong vùng được sử dụng để so sánh mức tiền lương tối thiểu, mức tiền lương

bình quân thiết kế so với mức thực tế đang áp dụng.

+ Giá cả và tốc độ tăng giá sinh hoạt.

Giá cả thực tế trong vùng chi phối giá trị thực tế của tiền lương tối thiểu.

Giá cả của từng vùng tại một thời điểm đã được xem xét cùng với nhu cầu tối

thiểu để tính cụ thể mức lương tối thiểu, nhưng mức độ trượt giá chưa được

xem xét để đưa vào lương tối thiểu. Do đó cần theo dõi chặt chẽ sự biến động

để điều chỉnh tiền lương tối thiểu kịp thời nhằm đảm bảo tiền lương thực tế cho

người hưởng lương.

2.3. Tiền lương tối thiểu ngành

Tiền lương tối thiểu theo ngành là mức tiền lương tối thiểu nhằm đảm bảo

khả năng tái sản xuất sức lao động giản đơn cho người lao động và gia đình họ

7

với yêu cầu mức độ phức tạp và trình độ tay nghề thấp nhất trong một ngành mà

các yếu tố này chưa thể hiện ở mức tiền lương tối thiểu chung.

Như vậy, tiền lương tối thiểu ngành là cơ sở để trả công lao động trong

từng ngành cụ thể, góp phần loại bỏ sự cạnh tranh không công bằng giữa các

ngành.

Việc xác định mức tiền lương tối thiểu theo ngành thường dựa trên các yếu

tố sau:

- Mức tiền lương tối thiểu chung;

- Điều kiện lao động và mức độ phức tạp công việc của ngành;

- Khả năng thoả thuận của nguời lao động trong từng ngành;

- Tầm quan trọng của ngành đó trong nền kinh tế quốc dân.

ở một số quốc gia có nền kinh tế thị trường phát triển, tiền lương tối thiểu

ngành thường được xác định thông qua Hội đồng lương Quốc gia có sự tham

gia của ba bên (Chính phủ, Đại diện người sử dụng lao động, Đại diện người

lao động). Khi xác định tiền lương tối thiểu ngành người ta xem xét trong mối

quan hệ với tiền lương tối thiểu chung. Tiền lương tối thiểu chung ảnh hưởng

tới độ lớn đối với mức lương bậc 1 của ngành.

3. Vai trò của tiền lương tối thiểu

Tiền lương tối thiểu có các vai trò chính sau đây:

Tiền lương tối thiểu là lưới an toàn chung cho những người làm công ăn

lương trong toàn xã hội. Người sử dụng lao động không được trả công thấp hơn

mức lương tối thiểu nên loại trừ sự bóc lột lao động quá mức có thể xảy ra đối

với những người làm công, ăn lương trước sức ép mức cung quá lớn của thị

trường sức lao động.

- Bảo đảm sức mua cho các mức tiền lương khác trước sự gia tăng của lạm

phát và các yếu tố kinh tế xã hội khác thông qua việc điều chỉnh tiền lương tối

thiểu.

- Giảm bớt sự đói nghèo. Vì vậy việc xác định tiền lương tối thiểu được

coi là một trong những biện pháp quan trọng để tiến công trực tiếp vào đói

nghèo của một quốc gia.

- Loại bỏ sự cạnh tranh không công bằng, chống lại xu hướng giảm chi phí

8

các yếu tố sản xuất tới mức không thoả đáng trong đó có tiền lương. Luật tiền

lương tối thiểu buộc các chủ doanh nghiệp phải tìm mọi cách khác để giảm chi

phí và tăng hiệu quả của sản xuất kinh doanh.

- Bảo đảm sự trả công tương đương cho những công việc tương đương.

Luật tiền lương tối thiểu ở mức độ nào đó là sự điều chỉnh quan hệ về tiền

lương trong các nhóm người lao động mà ở đó tiền lương không được tính đúng

mức (phụ nữ - nam giới, tiền lương ở các vùng khác nhau, nhóm lao động khác

nhau...).

- Phòng ngừa sự xung đột giữa giới chủ và giới thợ làm ảnh hưởng đến sự

phát triển kinh tế vì tiền lương tối thiểu là công cụ của Nhà nước trong việc

điều tiết thu nhập giữa giới chủ và người lao động.

- Đối với các nước đang phát triển, việc xác định tiền lương tối thiểu lại

càng quan trọng vì sự khác biệt rất lớn giữa các mức thu nhập, điều kiện sống

và làm việc giữa các nhóm người làm công, ăn lương hoặc các điều kiện “cầu”

về lao động khác nhau. Mức tiền lương tối thiểu được luật hoá có thể coi là một

trong những biện pháp để phát triển kinh tế- xã hội.

Ngoài các vai trò trên, ở Việt Nam, tiền lương tối thiểu còn được khẳng

định là “căn cứ để tính các mức lương cho các loại lao động khác” như Bộ Luật

Lao động đã chỉ rõ.

Theo lý luận về trạng thái cân bằng của thị trường lao động, tiền lương

thực tế được tự điều chỉnh để cân bằng cung cầu. Song, tiền lương không phải

lúc nào cũng linh hoạt. Đôi khi tiền lương ở mức cao hơn mức cân bằng thị

trường, gọi là tính cứng nhắc của tiền lương. Các nhà kinh tế cũng chỉ ra 3

nguyên nhân làm cho tiền lương cứng nhắc là luật về tiền lương tối thiểu, sức

mạnh độc quyền của công đoàn và tiền lương hiệu quả. Tính cứng nhắc của tiền

lương là một trong những nguyên nhân gây ra tình trạng thất nghiệp.

Như vậy, khi tiền lương tối thiểu quy định cao hơn tiền lương cân bằng

của quan hệ cung cầu lao động trên thị trường lao động thì tiền lương tối thiểu

là một trong những nguyên nhân làm gia tăng tỷ lệ thất nghiệp. Vì nó thường

không được điều chỉnh kịp thời khi có sự biến động quan hệ cung - cầu lao

động. Nhiều nhà kinh tế cho rằng luật về lương tối thiểu tạo ra mức thất nghiệp

9

cao hơn. Tiền lương tối thiểu thường bị coi là có ảnh hưởng lớn nhất đối với

tình trạng thất nghiệp của thanh niên mới bước vào tuổi lao động. Mức lương

tại điểm cân bằng cung - cầu về lao động của thanh niên mới bước vào tuổi lao

động thấp vì: Một là, thanh niên mới bước vào tuổi lao động thuộc số lao động

có trình độ chuyên môn và kinh nghiệm nghề nghiệp thấp nhất của lực lượng

lao động, nên họ thường tạo ra năng suất cận biên thấp; Hai là, họ thường nhận

thù lao dưới hình thức học nghề, chứ không nhận tiền trực tiếp. Hình thức học

việc là ví dụ cổ điển về trường hợp này. Bởi vậy, tiền lương tối thiểu thường có

tính chất bắt buộc đối với thanh niên mới bước vào tuổi lao động, chứ không

phải các bộ phận khác trong lực lượng lao động.

Việc xác định lương tối thiểu là bao nhiêu trong từng thời kỳ là vấn đề

phức tạp, cần phải tính toán kỹ và chịu sự ảnh hưởng của nhiều nhân tố, tính

toán nhiều phương án và lựa chọn tối ưu để áp dụng. Đồng thời phải điều chỉnh

kịp thời lương tối thiểu để làm cho tiền lương linh hoạt, không bị cứng nhắc và

phù hợp với điều kiện kinh tế thị trường.

4. Đặc trưng của tiền lương tối thiểu

Tiền lương tối thiểu có một số đặc trưng cơ bản sau:

- Tiền lương tối thiểu được tính tương ứng với trình độ lao động giản đơn

nhất, chưa qua đào tạo nghề;

- Tiền lương tối thiểu được tính tương ứng với cường độ lao động nhẹ

nhất, không đòi hỏi tiêu hao nhiều năng lượng, thần kinh, cơ bắp;

- Tiền lương tối thiểu được tính tương ứng với môi trường và điều kiện lao

động bình thường, không có tác động xấu của các yếu tố điều kiện lao động;

- Tiền lương tối thiểu được tính tương ứng với nhu cầu tiêu dùng ở mức tối

thiểu;

- Tiền lương tối thiểu được tính tương ứng với giá cả các tư liệu sinh hoạt

chủ yếu ở vùng có mức giá trung bình của đất nước (vùng, ngành).

5. Yêu cầu của tiền lương tối thiểu

Tiền lương tối thiểu cần thoả mãn yêu cầu:

- Tiền lương tối thiểu phải bảo đảm đời sống tối thiểu cho người lao động,

ở trình độ lao động phổ thông phù hợp với khả năng nền kinh tế trong từng thời

10

kỳ nhất định, phải bảo đảm mức sống tối thiểu thực tế cho những người hưởng

mức lương tối thiểu;

- Tiền lương tối thiểu phải được tính đúng, tính đủ để trở thành lưới an

toàn chung cho những người làm công ăn lương trong xã hội, không phân biệt

thành phần kinh tế và khu vực kinh tế;

- Tiền lương tối thiểu phải bảo đảm mối quan hệ thực sự giữa mức lương

tối thiểu, trung bình và tối đa để chống lại xu hướng gia tăng chênh lệch bất hợp

lý giữa các loại lao động, vi phạm nguyên tắc phân phối theo lao động;

- Tiền lương tối thiểu phải là yếu tố tác động đến mức tiền công trên thị

trường sức lao động, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tính đủ đầu vào và

hoạt động có hiệu quả, góp phần điều hoà sự phân bố lao động và đầu tư hợp lý

giữa các vùng, ngành; tạo điều kiện mở rộng môi trường đầu tư và hội nhập

quốc tế;

- Tiền lương tối thiểu phải là sự đảm bảo xã hội có tính pháp lý của Nhà

nước đối với người lao động làm việc trong ngành nghề, khu vực có tồn tại

quan hệ lao động;

- Tiền lương tối thiểu phải là công cụ điều tiết của Nhà nước trên phạm vi

xã hội và trong từng cơ sở kinh tế, thiết lập những ràng buộc kinh tế trong lĩnh

vực sử dụng lao động, tăng cường trách nhiệm các bên trong quản lý sử dụng

lao động;

- Tiền lương tối thiểu phải đáp ứng những biến đổi trong đời sống kinh tế,

chính trị, xã hội của đất nước. Tạo điều kiện mở rộng giao lưu lao động giữa

các vùng lãnh thổ, giữa các khu vực của đất nước thúc đẩy kinh tế đối ngoại, sự

hợp tác lao động quốc tế và khu vực thu hút đầu tư nước ngoài.

6. Cơ cấu của tiền lương tối thiểu

Về mặt cơ cấu các bộ phận hợp thành của tiền lương tối thiểu bao gồm:

- Phần để tái sản xuất sức lao động cá nhân, gồm những hao phí cho: hoạt

động lao động, đào tạo tay nghề, hệ thống các chỉ tiêu về mặt sinh học, xã hội

học như: ăn, mặc, ở và đồ dùng, đi lại, giao tiếp xã hội, bảo vệ sức khoẻ, học

tập, hưởng thụ văn hoá.

- Phần dành cho nuôi con.

11

- Phần dành cho bảo hiểm xã hội...

II. Các phương pháp xác định tiền lương tối thiểu

1. Các phương pháp xác định mức lương tối thiểu chung

1.1. Phương pháp tiếp cận

Việc xác định tiền lương tối thiểu chung cho khu vực có quan hệ lao động

sẽ dựa trên các cơ sở sau đây:

- Trên cơ sở hệ thống nhu cầu tiêu dùng tối thiểu cho người lao động và

gia đình họ;

- Trên cơ sở mức tiền lương chung đạt được;

- Trên cơ sở khả năng chi trả của các doanh nghiệp;

- Trên cơ sở trình độ phát triển, mức sống và khả năng của nền kinh tế

cũng như mục tiêu phát triển kinh tế xã hội trong từng thời kỳ;

- Tham khảo kinh nghiệm của nước ngoài.

Các phương pháp tiếp cận trên phù hợp với khuyến nghị số 135 của ILO,

đưa ra 6 tiêu thức xác định tiền lương tối thiểu, đó là:

+ Tiêu thức 1: Hệ thống nhu cầu của người lao động và gia đình họ;

+ Tiêu thức 2: Mức tiền lương chung đạt được;

+ Tiêu thức 3: Chi phí sinh hoạt và sự biến động của giá cả sinh hoạt;

+ Tiêu thức 4: Các khoản phúc lợi xã hội;

+ Tiêu thức 5: Tương quan mức sống giữa của các nhóm dân cư;

+ Tiêu thức 6: Các nhóm nhân tố kinh tế, bao gồm: mục tiêu phát triển

kinh tế xã hội, mức năng suất lao động đạt được; tổng mức việc làm và khả

năng chi trả của các doanh nghiệp;

1.2. Hệ thống số liệu sử dụng

- Các số liệu thống kê kinh tế xã hội vĩ mô hàng năm;

- Chỉ số giá cả sinh hoạt hàng năm của “rổ hàng hoá và dịch vụ” tính

trong tiền lương tối thiểu;

- Các số liệu thống kê về hệ thống tài khoản quốc gia hàng năm;

- Kết quả điều tra mức sống dân cư;

- Kết quả điều tra thu nhập và mức sống hộ gia đình hàng năm của Tổng

cục thống kê.

12

- Kết quả điều tra tiền lương và thu nhập của doanh nghiệp hàng năm.

- Tham khảo các số liệu về tiền lương và thu nhập của các nước trên thế

giới.

1.3. Các phương pháp xác định tiền lương tối thiểu

Có 4 phương pháp xác định tiền lương tối thiểu chung đang được áp dụng

ở nước ta là:

1.3.1. Phương pháp 1: Phương pháp xác định tiền lương tối thiểu dựa trên

nhu cầu tối thiểu

Hệ thống nhu cầu tiêu dùng của người lao động được chia thành 2 loại:

Nhu cầu về lương thực, thực phẩm và nhu cầu phi lương thực, thực phẩm.

- Xác định nhu cầu lương thực, thực phẩm: Dựa trên phương án nhu cầu

calo tiêu thụ để tính ra giá trị “rổ hàng hoá” cần thiết cho một người lao động.

- Nhu cầu chi tiêu cho phi lương thực, thực phẩm: Tính trên cơ sở tỷ

trọng nhu cầu chi tiêu phi lương thực thực phẩm trên tổng ngân sách gia đình.

- Nhu cầu chi nuôi con của một người lao động: Tính trên cơ sở nhu cầu

dinh dưỡng của người con và chi phí nuôi con được tính trên tiền lương tối

thiểu.

Tổng chi phí tối thiểu cho một người lao động có nuôi con tính theo phương

pháp nhu cầu tối thiểu tính theo công thức sau:

C₁

k₁

C =

x (1 + k₂)

Trong đó:

+ C: Tổng chi phí tối thiểu cho một người lao động có nuôi con.

+ C₁: Tổng chi phí tối thiểu cho nhu cầu lương thực thực phẩm của bản

thân người lao động;

+ k₁: Tỷ lệ cho lương thực thực phẩm của người lao động trong ngân sách

gia đình;

+ k₂: Hệ số nuôi con tính trong tiền lương tối thiểu của người lao động

n

C  a g



i

1

i1

Trong đó:

+ a_i: Lượng lương thực thực phẩm i tính trong rổ hàng hoá;

13

+ g_i: Giá hàng hoá i

1.3.2. Phương pháp 2: Xác định tiền lương tối thiểu trên cơ sở mức tiền

công trên thị trường

Đây là phương pháp tính tiền lương tối thiểu trực tiếp. Mức tiền công tối

thiểu được tính trên cơ sở điều tra giá công lao động xã hội đang trả cho người

lao động không có trình độ chuyên môn tại một thời điểm nhất định, trong các

vùng đại diện.

1.3.3. Phương pháp 3: Xác định mức tiền lương tối thiểu trên cơ sở thực tế

đang trả trong các doanh nghiệp (khu vực kết cấu)

Theo phương pháp này cần xác định mức tiền công thấp nhất thực tế đang

áp dụng trong các doanh nghiệp để xác định mức tiền lương tối thiểu cho lao

động không có trình độ tay nghề, làm công việc giản đơn nhất tại một thời điểm

nhất định.

1.3.4. Phương pháp 4: Xác định mức tiền lương tối thiểu từ khả năng của

nền kinh tế (GDP) và quỹ tiêu dùng cá nhân dân cư

Tính trên cơ sở tiêu dùng thực tế đạt được các năm qua và dự báo xu

hướng tiêu dùng trong thời gian tới để tính khả năng áp dụng các mức tiền công

tối thiểu trong từng thời kỳ phù hợp với trình độ phát triển kinh tế.

2. Ví dụ xác định mức lương tối thiểu chung ở Việt Nam

2.1. Tiền lương tối thiểu tính theo nhu cầu tối thiểu

Xác định tiền lương tối thiểu trên cơ sở nhu cầu tiêu dùng tối thiểu cho

người lao động và gia đình họ được thực hiện theo các trình tự sau đây:

- Xác định nhu cầu lương thực, thực phẩm:

Nhu cầu lương thực thực phẩm được tính trên lượng calo cần thiết để duy

trì việc làm nhẹ nhàng nhất. Theo kiến nghị của Viện dinh dưỡng Việt Nam,

năm 1998 - 2000, mức nhu cầu dinh dưỡng tối thiểu cho một lao động nhẹ

nhàng khoảng từ 2200 - 2300 K.calo/ngày và nhu cầu dinh dưỡng tối thiểu của

trẻ em từ 4 - 6 tuổi (lứa tuổi ăn theo thiết kế trong TLmin) là 1600 K.calo/ngày,

tức là bằng xấp xỉ 70% của bố mẹ. Nhu cầu dinh dưỡng 2300 Kcalo/người/ngày

dùng để tính ra số lượng và cơ cấu lương thực thực phẩm cần thiết cho người

lao động hưởng các mức tiền lương tối thiểu.

14

Mức tiền lương tối thiểu được quy định trên cơ sở thực đơn chuẩn về nhu

cầu hàng hoá, lương thực, thực phẩm bảo đảm cung cấp năng lượng dinh dưỡng

tối thiểu 2300 Kcal/ngày. “Rổ hàng hoá và dịch vụ” gồm 42 mặt hàng, với danh

mục và định lượng kcalo của mỗi mặt hàng.

Chi cho nhu cầu lương thực, thực phẩm chiếm 51% trong tổng chi tiêu cho

một người;

Các chi phí khác không phải lương thực thực phẩm chiếm 49% trong tổng

chi tiêu cho một người.

Chi phí nuôi 1 con bằng khoảng 70% so với 1 người lớn;

- Xác định rổ hàng hoá thoả mãn nhu cầu 2300 Kcalo/ngày/người:

Nghiên cứu rổ hàng hoá là một vấn đề rất phức tạp. Trong năm 1993, rổ

hàng hoá được xây dựng trên cơ sở thực đơn mẫu theo đề xuất của Viện dinh

dưỡng. Phương pháp này có ưu điểm là khoa học song lại không bảo đảm là kết

cấu rổ hàng hoá đề xuất phản ảnh thực trạng tiêu dùng của dân cư tại một thời

điểm nhất định.

Trong khi xác định chuẩn nghèo, Ngân hàng thế giới và Tổng cục thống kê

đã sử dụng phương pháp tiếp cận “Rổ hàng hoá” bằng cách ấn định mức tiêu

thụ calo chuẩn để xác định ngưỡng nghèo về lương thực, thực phẩm và sử dụng

hệ thống số liệu điều tra mức sống để tính.

Vận dụng phương pháp trên ta có thể tính Rổ hàng hoá cần thiết cho một

người để thực hiện công việc nhẹ nhàng nhất với mức nhu cầu dinh dưỡng 2300

K.calo/ngày/người.

Quan sát số liệu điều tra “Mức sống hộ gia đình năm 2001 - 2002” của số

người có mức tiêu dùng 2300 K.calo/ngày, ta có rổ hàng hoá lương thực, thực

phẩm với 42 mặt hàng. Theo giá thực tế 2002 ta có tổng chi phí cho “Rổ hàng

hoá 2300 kcalo/ngày” là 2.341.300 đồng/người/năm hay 195.108

đồng/người/tháng.

Để tính nhu cầu chi tiêu phi lương thực, thực phẩm, ta có thể sử dụng cơ

cấu chỉ tiêu của nhóm tiêu dùng với mức 2300 K.calo/ngày. Theo kết quả “Điều

tra hộ gia đình đa mục tiêu 2001 - 2002”, cơ cấu chi tiêu lương thực, thực phẩm

của nhóm tiêu dùng này trong tổng chi tiêu là 51,02%. Vậy mức tiền lương tối

15

thiểu cho một lao động bảo đảm nhu cầu lương thực thực phẩm 2300

K.calo/ngày sẽ bằng:

195,108 : 51,02 x 100 = 382,415 (nghìn đồng/ tháng)

Với nhu cầu dinh dưỡng của người con trong độ tuổi 4 - 6 là 1600

Kcalo/ngày/người, bằng 70% so với người lớn, ta có mức tiền lương tối thiểu

cần thiết cho một lao động có nuôi (một) con là:

382,415 x 1,7 = 650,106 nghìn đồng

Có thể tham khảo cơ cấu tiêu dùng của nhóm có mức tiêu dùng

2300Kcalo/ngày và tiền lương tối thiểu theo vùng cho một lao động giản đơn có

mức sinh hoạt 2300 Kcalo/ngày với hệ số nuôi con là 1,7 của năm 2002 ở các

biểu sau đây:

Như vậy, tiền lương tối thiểu trên đã có một số ưu điểm như: phương án

tính toán theo phương pháp Kcalo bảo đảm tính đủ năng lượng Kcalo cần thiết

cho một người lao động và con của họ; việc sử dụng số liệu điều tra mức sống

hộ gia đình để xác định thành phần, cơ cấu của rổ hàng hoá cũng như các nhu

cầu lương thực, thực phẩm và phi lương thực, thực phẩm của người lao động

hưởng lương tối thiểu đã bảo đảm hệ thống nhu cầu này có tính xã hội (phản

ánh trình độ đạt được của mức sống và thói quen tiêu dùng của dân cư), do vậy

đây là phương pháp tiếp cận rất khoa học và tiến bộ hơn rất nhiều so với năm

1993;

Tuy nhiên, do mức sống trung bình đạt được của dân cư tương đối thấp

(mức tiêu dùng Kcalo/người/ngày của cả nước hiện nay là 2200 kcalo/người)

nên phương án tiền lương tối thiểu trên thể hiện sự vận động và phát triển của

nền kinh tế cũng như sự phát triển, nâng cao các nhu cầu của người lao động và

nhu cầu nuôi con.

2.2. Ví dụ tham khảo mức tiền công bình quân tháng trên thị trường của

một lao động không có trình độ chuyên môn kỹ thuật để làm căn cứ

xác định tiền lương tối thiểu

Dựa vào số liệu điều tra Mức sống hộ gia đình của TCTK năm 2001 -

2002, ta có thể xác định mức tiền công tối thiểu trên thị trường cho một lao

16

động không có trình độ chuyên môn kỹ thuật.

Mức thu nhập bình quân của lao động không có CMKT năm 2002 đạt trên

610.000 đồng/tháng. Trong đó, thu từ tiền lương, tiền công của lao động không

có trình độ CMKT đạt 574 ngàn đồng/tháng. Cụ thể về tổng thu nhập bình

quân/ lao động/ tháng của một lao động (15 tuổi trở lên) theo vùng thành thị-

nông thôn và vùng lãnh thổ và của một số địa phương như sau:

Số liệu tiền lương bình quân/ lao động/ tháng (tại thời điểm năm 2002) của

một lao động phổ thông trên cho thấy, tại các vùng, địa phương có tăng trưởng

và phát triển kinh tế cao hơn, mức sống cao hơn thì tiền công trên thị trường lao

động có biểu hiện cao hơn tại các thị trường lao động khác. Trong đó cao nhất

là ở vùng Đông Nam Bộ (712,9 nghìn đồng) và Nam Trung Bộ (613,9 nghìn

đồng) và thấp nhất là ở vùng Tây Bắc và Tây Nguyên (533 - 545 nghìn đồng).

Theo địa phương thì thành phố Hồ Chí Minh là địa phương có mức tiền lương

bình quân/ tháng của lao động không có chuyên môn kỹ thuật cao nhất với

1031,9 nghìn đồng/tháng. Như vậy, mức tiền lương trên thị trường lao động là

căn cứu quan trọng trong tham khảo xác định tiền lương tối thiểu ở các thời

điểm, thời kỳ nhất định. Để nhìn nhận rõ hơn ta xem xét cụ thể mức độ phân tán

của lao động phổ thông theo các mức tiền lương ở biểu sau đây:

Như vậy, tại thời điểm năm 2002 so sánh với mức tiền lương tối thiểu Nhà

nước ban hành từ 1/1/2003 thì trên tổng thể có khoảng 14% trong tổng số lao

động không có CMKT có mức tiền công từ công việc chính < = 290 nghìn

/tháng/lao động và có trên 70% lao động phổ thông đã có mức tiền lương bình

quân/tháng trên 390 nghìn đồng. Do đó, đặt ra vấn đề xác định lại và điều chỉnh

tiền lương tối thiểu theo sự vận động của tiền lương trên thị trường lao động.

2.3. Xác định mức tiền lương tối thiểu trên cơ sở mức tiền lương thực tế

đang áp dụng tại các doanh nghiệp:

Để xác định mức tiền lương tối thiểu trên cơ sở mức tiền lương tối thiểu

đang áp dụng tại các doanh nghiệp người ta thường dựa vào số liệu điều tra

chọn mẫu về tình hình tiền lương - thu nhập của các khu vực doanh nghiệp

(doanh nghiệp Nhà nước, doanh nghiệp đầu tư nước ngoài, doanh nghiệp ngoài

17

Nhà nước...). Trên cơ sở các số liệu điều tra và các nguồn dữ liệu khác để hình

thành tối thiểu. Ví dụ, dựa vào số liệu điều tra doanh nghiệp năm 2003 do Bộ

lao động, thương binh và Xã hội tiến hành, ta có thể xác định mức tiền lương

tối thiểu hiện đang áp dụng trên thị trường. Theo kết quả điều tra, năm 2003

mức tiền lương tối thiểu trung bình thực trả cho người lao động đang làm việc

trong doanh nghiệp là 474.000 đồng/tháng, cụ thể của các vùng có thể tham

khảo ở biểu sau sau đây:

Khu vực có mức tiền lương trả thấp nhất là Bắc Trung Bộ, bình quân

khoảng 436 ngàn đồng/tháng, cao nhất là TP Hồ Chí Minh đạt trên 533 ngàn

đồng/tháng, gấp 1,25 lần.

Chênh lệch mức tiền lương thấp nhất thực trả giữa vùng trung bình và

vùng thấp nhất khoảng 1,1 lần.

So sánh với mức tiền lương tối thiểu 290 ngàn, kết quả điều tra cho thấy,

chỉ có khoảng 3,1% doanh nghiệp và khoảng 2,8% người lao động có mức tiền

lương tối thiểu thấp hơn mức quy định (< 290 ngàn/LĐ/tháng).

2.4. Xác định mức tiền lương tối thiểu từ khả năng của nền kinh tế (GDP)

và quỹ tiêu dùng cá nhân dân cư:

Trong mỗi thời kỳ nhất định, mức độ đảm bảo các nhu cầu tối thiểu cao

hay thấp phụ thuộc vào khả năng thu nhập quốc dân. Cách tiếp cận này nhằm

đảm bảo cho tiền lương tối thiểu phù hợp với khả năng phát triển kinh tế từng

thời kỳ, bảo đảm mở rộng tích luỹ và đầu tư cho tương lai và bảo đảm tương

quan hợp lý về thu nhập giữa các tầng lớp dân cư.

Trên cơ sở các số liệu về tiêu dùng cuối cùng, tổng số lao động làm việc

trong nền kinh tế quốc dân, tương quan thu nhập của lao động thành thị/ lao

động nông thôn, tổng lao động xã hội, tổng thu nhập bình quân/ tháng của một

lao động xã hội, chênh lệch thu nhập của lao động xã hội tại vùng thấp nhất so

với vùng trung bình... người ta phân tích và tính toán các mối quan hệ giữa tiêu

dùng, thu nhập và xác định mức tiền lương tối thiểu đảm bảo tương quan hợp lý

giữa tiêu dùng và thu nhập. Ví dụ như ở biểu sau đây:

Biểu III.7: Dự báo tiền lương tối thiểu trên cơ sở mức GDP và

tiêu dùng cuối cùng của dân cư

18

Đơn

vị

Chỉ tiêu

2000 2001 2002 2003 2004 2005

tính

1. Tiêu dùng cuối cùng/

tỷ

321853 344840 375847 417515 464580 51878

năm

đồng

2. Tổng số lao động

nghìn

36206 37677 39290 40971 42725

50688 52748 55006 57359 59815

4455

6237

người

3. Lao động xã hội (hệ số nghìn

= 1,4) người

4. Thu nhập BQ/LĐ xã nghìn

hội

đồng/ 529,1 544,8 569,4 606,6 647,3 693,0

tháng

5. Ước tính thu nhập vùng nghìn

thấp nhất (= 0,8 thu nhập đồng/

423

362

452

436

373

466

456

389

487

485

415

518

443

553

55

47

vùng trung bình)

tháng

6. Ước tính TLmin vùng nghìn

thấp nhất (tương quan đồng /

TNTB/ TLmin = 1,17)

tháng

7. Ước tính TLmin vùng nghìn

trung bình (tương quan đồng /

593

TNTB/TLmin = 1,43)

tháng

Để xác định mức tiền lương tương đối hợp lý và có tính khả thi, người ta

tham khảo các mức tiền lương từ các cách tiếp cận khác nhau và lựa chọn một

phương án tiền lương tối thiểu để ban hành áp dụng cho những thời kỳ nhất

định. Ví dụ từ 4 cách tiếp cận xác định tiền lương tối thiểu trên, người ta đưa ra

phương án tiền lương tối thiểu sau áp dụng cho các năm 2001--2005:

Biểu III.8: Tổng hợp mức tiền lương tối thiểu theo các cách tiếp cận khác

nhau và lựa chọng phưong án tiền lương tối thiểu

Đơn vị: Nghìn đồng/ tháng

Phương án

Phương pháp tiếp cận

Phương án thấp

trung bình

650

- PP 1 Trên cơ sở nhu cầu tối thiểu

- PP 2 Trên cơ sở mức tiền công tối

492

481

574

19

thiểu trên thị trường

- PP 3 Trên cơ sở mức tiền lương

436

389

450

474

487

546

tối thiểu tại doanh nghiệp

- PP 4 Trên cơ sở tiêu dùng cuối

cùng của dân cư

TLmin đề xuất (trung bình 1,2,3,4)

III. Điều chỉnh mức lương tối thiểu

1. Các vấn đề cần xem xét khi điều chỉnh tiền lương tối thiểu

Để đảm bảo giá trị thực tế của tiền lương tối thiểu, khi xem xét các yếu tố

quyết định điều chỉnh tiền lương tối thiểu cần chú trọng tới các chỉ tiêu sau đây:

- Chỉ số tăng giá cả sinh hoạt các mặt hàng tính trong tiền lương tối thiểu

(lương thực, thực phẩm và phi lương thực, thực phẩm).

- Mức độ tăng trưởng của nền kinh tế và của thu nhập cá nhân khả dụng.

Để đảm bảo tính ổn định về kinh tế xã hội khi xác định và điều chỉnh tiền

lương tối thiểu phải đánh giá được những tác động về kinh tế và xã hội có thể

xảy ra khi điều chỉnh tiền lương tối thiểu, cụ thể như:

- Việc tăng tiền lương tối thiểu sẽ có ảnh hưởng thế nào đến mức tiền

lương trên thị trường? (tác động về tiền lương).

- Việc tăng tổng chi phí lao động đến mức độ nào có thể chấp nhận được?

(tác động về hiệu quả sản xuất, lợi nhuận của doanh nghiệp).

- Ai sẽ được hưởng lợi do việc điều chỉnh tiền lương tối thiểu? (tác động

đối với phân phối)?

- Liệu tăng tiền lương tối thiểu có tác động như thế nào đối với tăng trưởng

kinh tế, tổng cầu về việc làm, thất nghiệp, lạm phát và các tác động kinh tế xã

hội khác (tác động kinh tế vĩ mô).

2. Tác động của điều chỉnh tiền lương tối thiểu

1.1. Các tác động của điều chỉnh tiền lương tối thiểu đối với tiền lương

Tác động của việc tăng tiền lương tối thiểu đối với tiền lương phụ thuộc

vào các yếu tố sau đây:

- Mức độ bao trùm của tiền lương tối thiểu;

- Nếu số người hưởng mức tiền lương tối thiểu càng nhiều thì việc điều

20

Giáo trình nghề Quản trị doanh nghiệp vừa và nhỏ - Quản trị lao động tiền lương