Chuyển đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp – những vấn đề pháp lý và thực tiễn đặt ra
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Phạm Thu Thủy
CHUYỂN ĐỔI QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP –
NHỮNG VẤN ĐỀ PHÁP LÝ VÀ THỰC TIỄN ĐẶT RA
CONVERSION OF AGRICULTURAL LAND USE RIGHTS –
LEGAL ISSUES AND CURRENT PRACTICE
PHẠM THU THỦY
TÓM TẮT: Chuyển đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp là một trong những quyền năng của
chuyển quyền sử dụng đất mà Nhà nước trao cho người sử dụng đất. Chuyển đổi quyền sử dụng
đất theo chủ trương dồn điền đổi thửa của Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc tích tụ, tập
trung đất đai, hình thành những cánh đồng mẫu lớn, phát triển sản xuất hàng hóa theo quy mô lớn,
tạo điều kiện áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, công nghệ trong sản xuất nông nghiệp và giải
phóng sức lao động nông nghiệp. Bài viết tìm hiểu một số nội dung pháp luật về chuyển đổi quyền
sử dụng đất và thực tiễn thi hành, từ đó có một số giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chuyển
đổi quyền sử dụng đất trong thực tế hiện nay.
Từ khóa: chuyển đổi quyền sử dụng đất; dồn điền đổi thửa; tích tụ, tập trung đất đai; quyền sử
dụng đất nông nghiệp; đất nông nghiệp.
ABSTRACT: Converting agricultural land use rights is one of the powers of land use right
transfer that the State grants to land users. Conversion of land use rights according to the policy of
land consolidation and exchange of the State plays an important role in accumulating and
concentrating land, forming large sample fields, developing large-scale commodity production,
facilitating the application of scientific, technical and technological advances in agricultural
production and liberation of agricultural labor force. The article explores several legal points on
land use right conversion and the practical implementation, accordingly provides solutions to
improve the efficiency of the implementation of land use right conversion in practice today.
Key words: land use right conversion; land consolidation and exchange; accumulating and
concentrating land; agricultural land use rights; agricultural land.
chuyển quyền sử dụng đất như chuyển đổi,
chuyển nhượng, thừa kế, thế chấp... quyền sử
dụng đất. Quyền sở hữu đất đai vẫn nằm trong
tay Nhà nước nhưng quyền sử dụng đất sẽ được
lưu chuyển từ người này sang người khác khi
đáp ứng được các điều kiện do pháp luật quy
định, để khai thác sử dụng đất được hiệu quả
hơn. Chuyển đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp
là một trong những quyền năng mà Nhà nước
cho phép hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất được
thực hiện trong quá trình sử dụng đất.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Với tư cách đại diện chủ sở hữu đất đai và
thống nhất quản lý đất đai, Nhà nước không
trực tiếp sử dụng đất mà trao cho các chủ thể có
nhu cầu sử dụng được phép chiếm hữu, sử dụng
đất đai. Không chỉ trao quyền sử dụng, Nhà
nước còn mở rộng các quyền năng cho người
sử dụng đất bằng cách cho phép họ thực hiện
các giao dịch dân sự về quyền sử dụng đất để
khai thác hưởng lợi từ đất đai một cách tốt hơn;
Đó là việc thực hiện các quyền năng trong việc
33
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Số 27, Tháng 5 - 2021
dân, giải phóng được sức lao động của người
sử dụng đất đồng thời nâng cao năng suất, hiệu
quả của việc sử dụng đất nông nghiệp, chứ
không nhằm mục đích thương mại; 3) Bản chất
của chuyển đổi quyền sử dụng đất là “đổi đất
lấy đất” hay có thể hiểu: Cái mà người sử dụng
đất trao đi là quyền sử dụng đất và cái mà họ
nhận lại là một quyền sử dụng đất có giá trị
tương ứng chứ không phải là tiền hay là một tài
sản nào đó. Đây cũng là điểm khác biệt rất rõ
nét giữa chuyển đổi quyền sử dụng đất với
chuyển nhượng quyền sử dụng đất và những
phương thức khác của việc chuyển quyền; 4) Khi
chuyển đổi quyền sử dụng đất, không phải nộp
thuế thu nhập từ chuyển quyền sử dụng đất và
lệ phí trước bạ, điều đó cho thấy Nhà nước có
sự khuyến khích và động viên thực hiện đối với
hình thức chuyển quyền này.
2. NỘI DUNG
2.1. Khái quát về chuyển đổi quyền sử dụng
đất nông nghiệp và vấn đề tập trung đất đai
2.1.1. Khái niệm, đặc điểm của chuyển đổi
quyền sử dụng đất nông nghiệp
Chuyển đổi quyền sử dụng đất là phương
thức đơn giản nhất của việc chuyển quyền, bản
chất của nó là “đổi đất lấy đất”, cụ thể là đổi
quyền sử dụng đất lấy quyền sử dụng đất”.
Theo quy định tại Khoản 10, điều 3, Luật Đất
đai năm 2013 [2], “Chuyển quyền sử dụng đất
là việc chuyển giao quyền sử dụng đất từ người
này sang người khác thông qua các hình thức
chuyển đổi, chuyển nhượng, thừa kế, tặng cho
quyền sử dụng đất và góp vốn bằng quyền sử
dụng đất”. Như vậy, chuyển đổi quyền sử dụng
đất nông nghiệp là một trong những phương
thức của việc chuyển quyền sử dụng đất, được
thực hiện bởi các chủ thể có quyền sử dụng đất
nông nghiệp nhằm chuyển giao quyền sử dụng
đất của mình cho người khác và nhận lại một
quyền sử dụng đất nông nghiệp tương ứng.
Việc chuyển quyền này chỉ được thực hiện khi
đáp ứng được những điều kiện theo quy định
của pháp luật.
2.1.2. Vai trò của chuyển đổi quyền sử dụng
đất nông nghiệp với vấn đề tập trung đất đai
Nông nghiệp hay đất nông nghiệp luôn là
vấn đề mấu chốt, quan trọng trong chính sách
phát triển kinh tế của hầu hết tất cả các quốc
gia trên thế giới, đặc biệt là với một nước đi lên
từ nền kinh tế nông nghiệp như ở Việt Nam,
hiện nay trở thành một quốc gia đang phát
triển, trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại
hóa đất nước. Mặc dù, cơ cấu ngành kinh tế của
đất nước đang chuyển dịch theo xu hướng tăng
ngành công nghiệp và dịch vụ, giảm ngành
nông nghiệp nhưng kinh tế nông nghiệp vẫn
chiếm một vai trò quan trọng trong việc đảm
bảo sự tồn tại và phát triển của đất nước. Trong
nông nghiệp, đất nông nghiệp là yếu tố then
chốt mà chúng ta cần phải chú trọng để phát
triển ngành nông nghiệp theo hướng công
nghiệp hóa, hiện đại hóa thay cho một ngành
nông nghiệp truyền thống không còn phù hợp
trong thời đại và xu hướng ngày nay. Để làm
được điều đó, một trong những biện pháp mà
nhà nước đặc biệt quan tâm chính là tích tụ, tập
trung đất nông nghiệp để phát triển sản xuất.
Với tư cách là một quyền năng trong việc
chuyển quyền sử dụng đất, chuyển đổi quyền
sử dụng đất mang những đặc trưng sau: 1) Chủ
thể thực hiện việc chuyển đổi quyền sử dụng
đất chỉ là hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất nông
nghiệp. Theo quy định của pháp luật, tổ chức
không được thực hiện quyền này. Không phải
hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất nông nghiệp
nào cũng có thể thực hiện việc chuyển đổi
quyền sử dụng đất, mà cần phải đáp ứng được
những điều kiện theo quy định của pháp luật.
Điểm khác biệt của chuyển đổi quyền sử dụng
đất so với các hình thức chuyển quyền khác,
cũng được thể hiện rõ qua các điều kiện của
chuyển đổi quyền sử dụng đất (điều kiện này sẽ
được trình bày ở tiểu mục 2.2.2); 2) Mục đích
của chuyển đổi quyền sử dụng đất là để thuận
tiện cho sản xuất và đời sống của người nông
34
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Phạm Thu Thủy
Tích tụ và tập trung đất nông nghiệp đều
hướng đến mục tiêu cuối cùng là tạo ra một
diện tích đất đai quy mô lớn, có thể ứng dụng
công nghệ, máy móc vào sản xuất nông nghiệp
để đạt hiệu quả cao hơn. Một trong những
phương thức để có thể tập trung đất nông
nghiệp hiệu quả là chuyển đổi quyền sử dụng
đất. Trên thực tế, người dân có thể thực hiện
việc chuyển đổi quyền sử dụng đất thông qua
hai con đường: 1) Tự thỏa thuận chuyển đổi quyền
sử dụng đất cho nhau khi có nhu cầu. Việc
chuyển quyền này được thực hiện từ nhu cầu tự
phát, mang tính nhỏ lẻ giữa hai bên chủ thể
chuyển quyền và cũng là bên nhận quyền sử
dụng đất; 2) Chuyển đổi quyền sử dụng đất theo
chủ trương “dồn điền đổi thửa”, đây là chủ
trương lớn của Nhà nước được triển khai rộng
khắp trong cả nước và khuyến khích thực hiện
ở các địa phương. Bài viết này sẽ chỉ tập trung
khai thác những vấn đề pháp lý về chuyển đổi
quyền sử dụng đất theo phương thức dồn điền
đổi thửa. Đó là việc dồn ruộng đất từ các ô thửa
nhỏ của các hộ nông dân thành các thửa ruộng
lớn. Công tác này đẩy mạnh quá trình tích tụ,
tập trung ruộng đất, thay đổi nền sản xuất nông
nghiệp manh mún, phát triển sản xuất nông
nghiệp thống nhất, với quy mô lớn. Có thể nói,
việc “dồn điền đổi thửa” đóng vai trò lớn trong
chuyển đổi cơ cấu kinh tế của ngành sản xuất
nông nghiệp. Chính sách này đã đem lại những
thành quả to lớn trong cuộc cải cách nông thôn
ở Việt Nam.
đất nông nghiệp cho hộ gia đình, cá nhân theo
nghị định này. Chủ trương lúc đó là thực hiện
việc giao đất nông nghiệp theo nguyên tắc bình
quân: “có gần, có xa, có tốt, có xấu”. Hộ gia
đình đã được giao mảnh đất này gần nhà, mảnh
đất sau được giao phải ở vị trí xa nhà hơn, hoặc
đã có mảnh đất loại hạng một (đất tốt), mảnh
đất sau được giao phải là đất loại hạng 2, hạng
3;… Chủ trương đó nhằm đảm bảo sự công
bằng trong giao đất cho hộ gia đình, cá nhân
nhưng điều đó lại dẫn đến hậu quả đất đai bị xé
lẻ, manh mún. Theo Thống kê của Tổng Cục
Địa chính trước đây, ở nhiều địa phương, có
những hộ gia đình là chủ sử dụng của 15 đến
20 thửa đất, thậm chí có thể đến 30 thửa đất,
nhất là những tỉnh phía nam. Số lượng thửa đất
nhiều nhưng đất đai manh mún, diện tích trên
mỗi thửa thường nhỏ, có khi chỉ bằng một
đường bừa. Điều đó dẫn đến hiệu quả sử dụng
đất giảm, người dân tốn nhiều thời gian, công
sức, chi phí cho việc sử dụng đất. Với thực
trạng như vậy, từ đó đến nay việc chuyển đổi
quyền sử dụng đất được Nhà nước khuyến
khích thực hiện, đặc biệt là chuyển đổi quyền
sử dụng đất theo chủ trương dồn điền đổi thửa.
Việc làm này đã mang lại hiệu quả đáng kể cho
việc đất đai được liền bờ, liền khoảnh; số lượng
thửa đất giảm đi nhưng diện tích mỗi thửa lại
tăng lên.
Theo Ông Lê Muộn, Phó Giám đốc Sở
Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Quảng
Nam cho hay: “Có thể khẳng định, dồn điền đổi
thửa đã giải quyết được tình trạng manh mún
và phân tán ruộng đất. Nếu trước đây bình
quân mỗi hộ dân có từ 6-7 thửa đất, sau khi
dồn điền đổi thửa giảm xuống còn 2-3 thửa/hộ.
Trong khi đó, trước đây diện tích mỗi thửa
thường dưới 500m2, nay hầu hết đều tăng lên
hơn 1000 m2/thửa” [6].
2.2. Thực trạng pháp luật về chuyển đổi
quyền sử dụng đất nông nghiệp và những
vấn đề thực tiễn đặt ra
Quy định chuyển đổi quyền sử dụng đất
lần đầu tiên được quy định trong Luật Đất đai
(1993). Giai đoạn đầu, nhu cầu thực hiện giao
dịch này chưa cao. Sau khi có Nghị định
64/1993/NĐ-CP ngày 27-9-1993 của Chính
phủ về giao đất nông nghiệp cho hộ gia đình, cá
nhân sử dụng ổn định lâu dài vào mục đích
nông nghiệp. Các địa phương đã tiến hành giao
Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông
thôn Hà Nội, các huyện, thị xã đã dồn điền đổi
thửa giai đoạn 1997-2010 được 79.514.33 ha,
đạt 44,35% tổng diện tích đất sản xuất nông
35
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Số 27, Tháng 5 - 2021
nghiệp trên địa bàn thành phố. Các huyện có
diện tích dồn điền đổi thửa lớn như Thường tín
đạt 93.18% tổng diện tích, Phú Xuyên 65.45%;
Hoài Đức 67, 46%; Thanh Oai 51,63%,… Các
huyện dồn điền đổi thửa ít là Đông Anh, Gia
Lâm, Thanh Trì, Mê Linh… Năm 2011, công
tác dồn điền đổi thửa tiếp tục được hâm nóng
khi các địa phương triển khai chương trình xây
dựng nông thôn mới. Tình trạng đất manh mún,
nhỏ lẻ đang cản trở sự phát triển nông nghiệp,
xây dựng nông thôn mới ở các địa phương. Sóc
Sơn là huyện có diện tích đất nông nghiệp lớn
với hơn 13.200 ha nhưng đồng đất cao thấp,
ruộng đất manh mún, bình quân mỗi hộ từ 10-
18 ô thửa, có nơi 25-30 thửa/hộ… Xã Tân
Hưng, Sóc Sơn có 557 ha đất nông nghiệp, toàn
xã có gần 1.700 hộ dân với gần 32.000 thửa
ruộng, thửa lớn nhất là 800 m2, thửa nhỏ nhất là
26 m2. Giá trị thu nhập từ sản xuất nông nghiệp
chỉ đạt 35-40 triệu đồng/ha/năm. Nhiều xã ven
đô, đất nông nghiệp xen lẫn với khu đô thị công
nghiệp nên hiệu quả canh tác rất thấp. Nếu
không dồn điền đổi thửa, hiệu quả kinh tế nông
nghiệp sẽ rất thấp, không hình thành những vùng
sản xuất hàng hóa chuyên canh lớn thì khó có
nền nông nghiệp hiện đại và sản phẩm chất
lượng cao [3].
nên phải được thực hiện bởi sự tự nguyện thỏa
thuận; 3) Chuyển đổi quyền sử dụng đất theo
chủ trương dồn điền đổi thửa phải đảm bảo quy
hoạch tổng thể để thuận lợi cho sản xuất lâu
dài. Đồng thời, hệ thống thủy lợi và giao thông,
xây dựng các công trình văn hóa cũng được
đảm bảo phát triển; 4) Chuyển đổi quyền sử
dụng đất theo chủ trương dồn điền đổi thửa
phải được thực hiện công khai, theo phương thức
dân chủ. Phương án thực hiện phải được bàn bạc
với người dân để tạo sự đồng thuận cao mà
trước hết đó là sự thỏa thuận đồng ý về việc
chuyển đổi quyền sử dụng đất bằng văn bản giữa
các hộ gia đình, cá nhân có quyền sử dụng đất.
2.2.2. Điều kiện được chuyển đổi quyền sử
dụng đất
1) Điều kiện chung cho các trường hợp
chuyển quyền sử dụng đất
Theo quy định tại điều 188 Luật Đất đai
năm 2013, để có thể thực hiện các giao dịch
dân sự về quyền sử dụng đất, trong đó có
chuyển đổi quyền sử dụng đất, người sử dụng
đất cần phải đáp ứng các điều kiện sau: 1) Có
giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; Đối với
chuyển đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp,
người sử dụng đất được thực hiện quyền sau
khi có quyết định giao đất, cho thuê đất. Giấy
chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu
nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất là chứng
thư pháp lý để xác nhận mối quan hệ hợp pháp
giữa Nhà nước với người sử dụng đất. Khi chủ
thể sử dụng đất có giấy chứng nhận, có nghĩa là
họ có quyền sử dụng đất hợp pháp và sẽ được
Nhà nước bảo vệ trong suốt quá trình sử dụng
đất của mình. Với quyền sử dụng đất hợp pháp,
chủ thể sử dụng đất có thể tham gia các giao
dịch dân sự về quyền sử dụng đất. Tuy nhiên
trong lĩnh vực chuyển đổi quyền sử dụng đất,
bởi đây là phương thức đơn giản nhất của việc
chuyển quyền và mục đích là để thuận lợi cho
người nông dân trong sản xuất và đời sống nên
điều kiện này được quy định một cách mềm
mại hơn, đó là để thực hiện chuyển đổi quyền
2.2.1. Nguyên tắc thực hiện chuyển đổi quyền
sử dụng đất
Việc chuyển đổi quyền sử dụng đất phải
tuân thủ những nguyên tắc sau: 1) Với bản chất
là giao dịch dân sự nên chuyển đổi quyền sử
dụng đất trước hết phải tuân thủ các nguyên tắc
chung khi giao kết và thực hiện hợp đồng như
tự do ý chí, tự do hợp đồng, bình đẳng và tôn
trọng quyền lợi ích chính đáng của các bên; 2) Các
chủ thể tham gia quan hệ là các chủ thể có
quyền sử dụng đất mà Nhà nước giao cho chứ
không phải là chủ sở hữu đất đai nên việc thực
hiện quyền phải tuân thủ các nội dung, hình
thức và điều kiện thực hiện quyền theo quy
định của Luật Đất đai. Việc chuyển quyền này
phải xuất phát từ nhu cầu và lợi ích của các bên
36
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Phạm Thu Thủy
sử dụng đất, chủ thể sử dụng chỉ cần có quyết
định giao đất, quyết định cho thuê đất; 2) Đất
không có tranh chấp. Khi quyền sử dụng đất
đang có tranh chấp, tức là quyền sử dụng đất
hợp pháp chưa biết thuộc về ai, lẽ dĩ nhiên họ
cũng sẽ không được thực hiện việc chuyển đổi
quyền sử dụng đất; 3) Quyền sử dụng đất không
bị kê biên để đảm bảo thi hành án. Điều kiện
này để tránh tình trạng tẩu tán tài sản, khi
quyền sử dụng đất đang trong tình trạng kê
biên, mặt khác trong tình trạng đó, quyền sử
dụng đất cũng không còn thuộc về người sử
dụng nên không được thực hiện giao dịch
chuyển quyền; 4) Trong thời hạn sử dụng đất.
Về mặt nguyên tắc, đất được giao theo thời hạn
nào, người nhận chuyển được sử dụng đất theo
đúng thời hạn đó. Khi nhận quyền sử dụng đất
từ người khác, người nhận chuyển chỉ được sử
dụng đất theo thời hạn còn lại của thời hạn sử
dụng đất lúc ban đầu. Cũng chỉ khi đang còn
thời hạn sử dụng đất, chủ thể sử dụng đất mới
có quyền sử dụng hợp pháp và được thực chuyển
quyền sử dụng cho người khác. Khi nhận quyền
sử dụng đất từ người khác, người nhận chuyển
chỉ được sử dụng đất theo thời hạn còn lại của
thời hạn sử dụng đất lúc ban đầu. Pháp luật quy
định một trong những điều kiện của việc chuyển
quyền sử dụng đất đó là đất đang trong thời hạn
sử dụng đất.
là một chế định đã được quy định từ Luật Đất
đai năm 1993, việc chuyển đổi này mang lại lợi
ích và sự thuận lợi cho hộ gia đình, cá nhân
trong sản xuất và đời sống. Ở thời kỳ đó, theo
quy định của pháp luật đất đai, việc chuyển đổi
có thể được thực hiện đối với nhiều loại đất
như đất ở, đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp để
trồng rừng. Kèm theo, có điều kiện khống chế
chỉ được chuyển đổi trong cùng một loại đất, ví
dụ chuyển đổi đất ở với đất ở, đất nông nghiệp
với đất nông nghiệp... Căn cứ vào nhu cầu thực
tiễn và sự cần thiết của việc chuyển đổi quyền
sử dụng đất nông nghiệp cho hộ gia đình, cá
nhân nhằm khuyến khích việc sử dụng đất nông
nghiệp đạt hiệu quả cao và thuận lợi cho sản
xuất và đời sống của người nông dân; bắt đầu
từ Luật Đất đai năm 2003 và nay là Luật Đất
đai 2013, pháp luật chỉ cho phép được chuyển
đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp với nhau,
tránh gây sự xáo trộn và phức tạp trong việc sử
dụng đất.
2.2.3. Trình tự, thủ tục chuyển đổi quyền sử
dụng đất theo chủ trương dồn điền đổi thửa
Việc chuyển đổi quyền sử dụng đất được
thực hiện theo các bước sau [1, điều 78]: 1) Hộ
gia đình, cá nhân sử dụng đất nông nghiệp tự
thỏa thuận với nhau bằng văn bản về việc
chuyển đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp.
Một trong những nguyên tắc của việc thực hiện
các giao dịch dân sự về quyền sử dụng đất, đó
là phải xuất phát từ sự trao đổi, thỏa thuận của
các bên trong quan hệ chuyển quyền. Đối với
chuyển đổi quyền sử dụng đất trong dồn điền
đổi thửa cũng vậy. Sự thỏa thuận với nhau
trong việc chuyển đổi quyền sử dụng đất, xuất
phát từ nhu cầu và lợi ích của họ sẽ là một tiêu
chí quan trọng để người dân có được sự đồng
thuận, thống nhất cao với Nhà nước trong việc
thực hiện chủ trương dồn điền đổi thửa tại địa
phương; 2) Ủy ban nhân dân cấp xã lập phương
án chuyển đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp
chung cho toàn xã, phường, thị trấn (bao gồm
cả tiến độ thời gian thực hiện chuyển đổi) và
2) Điều kiện đặc thù trong chuyển đổi
quyền sử dụng đất
Thứ nhất, chủ thể thực hiện chuyển đổi
quyền sử dụng đất phải là hộ gia đình, cá nhân có
quyền sử dụng đất nông nghiệp từ các nguồn sau:
Hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất nông nghiệp
được Nhà nước giao trong hạn mức; Hộ gia
đình, cá nhân sử dụng đất nông nghiệp được
hình thành từ việc chuyển đổi, nhận chuyển
nhượng, nhận thừa kế, được tặng cho quyền sử
dụng đất hợp pháp từ người khác.
Thứ hai, loại đất được chuyển đổi chỉ là
đất nông nghiệp trong cùng một địa bàn xã,
phường, thị trấn. Chuyển đổi quyền sử dụng đất
37
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Số 27, Tháng 5 - 2021
gửi phương án đến phòng tài nguyên và môi
trường; 3) Phòng tài nguyên và môi trường có
trách nhiệm thẩm tra phương án trình ủy ban
nhân dân cấp huyện phê duyệt và chỉ đạo ủy
ban nhân dân cấp xã tổ chức cho các hộ gia
đình, cá nhân chuyển đổi ruộng đất theo phương
án được duyệt; 4) Sở tài nguyên và môi trường
chỉ đạo thực hiện việc đo đạc, lập, chỉnh lý bản
đồ địa chính; 5) Hộ gia đình, cá nhân sử dụng
đất nộp hồ sơ cấp đổi giấy chứng nhận. Theo
quy định của pháp luật, người sử dụng đất nộp
01 bộ hồ sơ tại văn phòng đăng ký đất đai hoặc
ủy ban nhân dân cấp xã; 6) Văn phòng đăng ký
đất đai có trách nhiệm thực hiện các công việc
sau đây:
hướng thâm canh bền vững, tăng giá trị sử
dụng đất đai tại một số địa phương thực hiện
việc dồn điền đổi thửa thành công đang là một
minh chứng rõ nét cho thấy hiệu quả và giá trị
to lớn của chủ trương dồn điền đổi thửa. Những
thành quả đó cho thấy chủ trương thực hiện là
hoàn toàn đúng đắn, vấn đề đặt ra là cần nhìn
nhận rõ những bất cập, hạn chế để có giải pháp
khắc phục nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện
công tác này ở các địa phương trong cả nước;
2) Một thực tế ở các địa phương có sự chậm trễ
trong thực hiện công tác dồn điền đổi thửa đó là
hạn chế nhận thức về dồn điền đổi thửa của
người dân và cả của các cán bộ địa phương.
Trước hết là việc chưa nhận thức được sâu sắc
ích lợi của việc dồn điền đổi thửa, mặt khác,
một số cấp ủy đảng và chính quyền cơ sở chưa
thực sự coi trọng công tác dồn điền đổi thửa,
chưa quan tâm đến công tác quy hoạch, điều
chỉnh, bổ sung quy hoạch sử dụng đất, chưa
chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp, nông thôn.
Việc xây dựng kế hoạch thực hiện ở một số nơi
chưa khách quan, chưa phù hợp với tình hình
thực tế ở địa phương. Công tác triển khai chưa
được quán triệt, triệt để, một bộ phận cán bộ ở
cơ sở thiếu quyết liệt trong chỉ đạo, triển khai
vì chưa thấy hết được lợi ích của việc dồn điền
đổi thửa và còn ngại va chạm, như tại tỉnh
Quảng Nam [6]. Quá trình thực hiện, một số nơi
chưa bám sát trình tự các bước trong việc xây
dựng và thực hiện phương án dồn điền đổi thửa,
dẫn đến làm chậm tiến độ và phải làm đi, làm lại
nhiều lần đơn cử như tại tỉnh Ninh Bình [5]; 3) Trong
quá trình triển khai công tác dồn điền đổi thửa
ở không ít địa phương, yếu tố minh bạch, công
khai trong thực thi chưa được đề cao, thậm chí
một số cán bộ đã vin vào để trục lợi. Trong quá
trình thực hiện, nhiều địa phương nôn nóng,
chạy theo thành tích, bỏ qua dân chủ, chưa thể
hiện được sự tôn trọng đối với người dân.
Những nơi nào dân bỏ ruộng là nơi mà cán bộ
làm công tác dồn điền đổi thửa chuyên quyền,
“chạy” tiến độ. Điều đó dẫn đến sự bùng phát
Kiểm tra hồ sơ, xác nhận nội dung thay
đổi vào đơn đề nghị cấp đổi giấy chứng nhận;
Lập hồ sơ trình cơ quan có thẩm quyền
cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền
sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất
cho người sử dụng đất;
Lập hoặc cập nhật, chỉnh lý hồ sơ địa
chính, cơ sở dữ liệu đất đai; tổ chức trao giấy
chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu
nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất cho người
sử dụng đất tại xã, phường, thị trấn nơi có đất.
Trường hợp người sử dụng đất đang thế chấp
quyền sử dụng đất tại tổ chức tín dụng, người
sử dụng đất nộp bản sao hợp đồng thế chấp
quyền sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất thay
cho giấy chứng nhận đã cấp để làm giấy mới.
Văn phòng đăng ký đất đai thực hiện trao giấy
chứng nhận theo quy định của pháp luật.
2.2.4. Những vấn đề thực tiễn đặt ra
Từ việc nghiên cứu những quy định của
pháp luật hiện hành và việc đánh giá thực tiễn
thi hành về chuyển đổi quyền sử dụng đất theo
chủ trương dồn điền đổi thửa tại các địa
phương, có thể rút ra một số nhận xét sau: 1) Việc
hình thành những cánh đồng mẫu lớn, đưa lại
một bộ mặt nông thôn mới; Mở ra nhiều vùng
chuyên canh tập trung, quy mô lớn, góp phần
chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo
38
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Phạm Thu Thủy
phản kháng của người dân ở nhiều địa phương.
Có thể kể đến việc hàng trăm người dân ở xã
Đồng Tâm (huyện Mỹ Đức) kéo ra đồng phản
đối chính quyền chiếm “đất vàng” của dân, hay
cuộc họp chất vấn từ tối 23-3 đến tận 1h sáng
24-3-2015 tại xã Cộng Hòa (huyện Quốc Oai)
với nhiều thắc mắc của người dân đặt ra với
chủ tịch ủy ban nhân dân xã Cộng Hòa [4]. Rõ
ràng, để thành công trong công tác dồn điền đổi
thửa cần tạo sự đồng thuận trong nhân dân và
gốc rễ của vấn đề là sự minh bạch; 4) Việc cấp
đổi giấy chứng nhận sau dồn điền đổi thửa ở
phần lớn các địa phương còn chậm, gặp nhiều
khó khăn trong tổ chức thực hiện. Theo ông
Nguyễn Văn Hương - Phó Chủ tịch Ủy ban
Nhân dân huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
cho biết, thời gian qua, công tác đo đạc, chỉnh
lý biến động ruộng đất và cấp đổi lại giấy
chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc điều chỉnh
lại trên giấy chứng nhận sau dồn điền đổi thửa
cho nông dân tiến hành rất chậm, tương tự như
Thăng Bình, lãnh đạo nhiều địa phương khác
cũng cho biết về sự ì ạch trong thực hiện khâu
này [6]. Nguyên nhân do nguồn kinh phí hỗ trợ
cho việc thực hiện không đủ, bộ phận phụ trách
công tác này còn mỏng, khối lượng công việc
cần giải quyết lại nhiều. Tại nhiều địa phương,
không ít hộ dân thế chấp sổ đỏ tại các ngân
hàng để vay vốn, nên việc thu hồi sổ cũ để đổi
mới rất khó khăn, dẫn đến tiến độ chậm.
đất nếu như không kịp thời được cấp giấy mới.
Trong khi đó, ở nhiều địa phương, bản đồ địa
chính, hồ sơ địa chính không được cập nhật,
điều chỉnh theo phương án dồn điền đổi thửa.
Việc chỉnh lý biến động đất đai, chỉnh lý hồ sơ
địa chính, cấp đổi giấy chứng nhận quyền sử
dụng đất không kịp thời, vì thế hồ sơ quản lý
không thống nhất với thực địa, dẫn đến khó
khăn cho công tác quản lý Nhà nước về đất đai,
khó khăn cho việc thực hiện quyền của người
sử dụng đất, tất yếu sẽ dẫn đến phát sinh tranh
chấp, khiếu kiện, sự phản kháng của người dân
với chính quyền.
Từ những vấn đề thực tiễn đặt ra như trên,
để hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả
của công tác dồn điền đổi thửa, cần hướng tới
một số giải pháp sau: 1) Mở rộng phạm vi đối
tượng hộ gia đình, cá nhân được chuyển đổi
quyền sử dụng đất nông nghiệp. Cho phép
chuyển đổi quyền sử dụng đất là một phương
thức trong việc tập trung đất đai, khắc phục
tình trạng đất đai phân tán, manh mún, sản xuất
nhỏ lẻ. Quy định này lần đầu tiên được ghi
nhận trong Luật Đất đai năm 1993, tiếp tục
được quy định trong Luật Đất đai năm 2003 và
Luật Đất đai năm 2013. Thực tiễn đã chứng
minh điều đó là đúng đắn, nên chế định này
tiếp tục được quy định trong Dự thảo Nghị định
về tích tụ, tập trung đất nông nghiệp sẽ được
thông qua trong thời gian tới. Để tận dụng tối
đa hiệu quả của phương thức này, cũng như
đảm bảo tốt hơn quyền lợi của người sử dụng
đất nông nghiệp. Theo chúng tôi nên mở rộng
đối tượng thực hiện quyền, đó là: Sửa đổi, bổ
sung quy định về chuyển đổi đất nông nghiệp
theo hướng: Cho phép hộ gia đình, cá nhân
không sinh sống trên cùng một địa bàn,
phường, xã, thị trấn chuyển đổi đất nông
nghiệp. Nghĩa là mở rộng phạm vi các đối
tượng cá nhân, hộ gia đình được phép chuyển
đổi đất nông nghiệp để tạo thêm nhiều cơ hội
cho các cá nhân, hộ gia đình khác xã, phường,
thị trấn có nhu cầu có thể thực hiện chuyển đổi
Thực hiện công tác dồn điền đổi thửa là
công việc không hề dễ và bao gồm một khối
lượng công việc khổng lồ từ xây dựng phương
án, điều chỉnh quy hoạch, tổ chức họp dân, xây
dựng bờ bao, mương máng, chia ô, gắp phiếu…
đăng ký, cấp giấy chứng nhận sau dồn điền đổi
thửa. Sau dồn điền đổi thửa, vị trí các thửa đất
của các hộ gia đình, cá nhân đã bị thay đổi, số
lượng thửa đất thay đổi, quy mô diện tích thay
đổi, thông tin ghi trên giấy chứng nhận đã cấp
không còn phù hợp với thực tế. Giấy chứng
nhận cũ không còn giá trị, người dân sẽ không
thực hiện được các quyền của người sử dụng
39
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Số 27, Tháng 5 - 2021
đất nông nghiệp. Bởi pháp luật cho phép hộ gia
đình, cá nhân có thể nhận chuyển nhượng
quyền sử dụng đất nói chung và quyền sử dụng
đất nông nghiệp nói riêng, tại nơi có hộ khẩu
thường trú hoặc tại nơi không có hộ khẩu
thường trú. Họ có thể có quyền sử dụng đất
nông nghiệp tại nơi này, nơi khác; nếu cho
phép họ được chuyển đổi quyền sử dụng đất
cho nhau thì sẽ thuận lợi hơn cho sản xuất nông
nghiệp; 2) Để từng bước tháo gỡ khó khăn trong
công tác dồn điền đổi thửa, các địa phương cần
làm tốt công tác thông tin, tuyên truyền, vận
động nhằm cải thiện tư duy, giúp người dân
nhận thức đúng và đầy đủ về dồn điền đổi thửa,
từ đó hiểu rõ sự cần thiết, hiệu quả và lợi ích
lâu dài của việc dồn điền đổi thửa. Một giải
pháp tưởng như rất quen thuộc và dường như
giáo điều lại rất có ý nghĩa trong công tác dồn
điền đổi thửa. Cần làm cho người dân thấy rõ,
xây dựng nông thôn mới nói chung và dồn điền
đổi thửa nói riêng là vì lợi ích của chính bà con
nông dân. Để làm sâu sắc thêm sự nhận thức
của người dân trong vấn đề này, cần phải có sự
công khai minh bạch và trách nhiệm từ chính
quyền địa phương. Trong thực hiện công tác
này, chỉ có thể giải quyết bằng cơ chế cộng
đồng. Cần tổ chức nhiều cuộc họp để thuyết
phục và thỏa thuận giữa các hộ dân. Đây là quá
trình vận động thay đổi nhận thức của người
dân, chứ không phải là thực hiện quy định pháp
luật [4]. Để thành công trong công tác dồn điền
đổi thửa, cần tạo sự đồng thuận trong nhân dân
và gốc rễ của vấn đề là sự minh bạch. Để làm
được điều này cần phải làm cho người dân có
sự hiểu biết thấu đáo về giá trị của việc dồn
điền đổi thửa, bên cạnh đó là sự tổ chức minh
bạch, công tâm của địa phương, đặt lợi ích của
người dân lên trước, cho họ tham gia giám sát
cộng đồng tại địa phương thực hiện thì sẽ nhận
được sự thấu hiểu, đồng thuận và tin tưởng của
nhân dân. Trong quá trình thực hiện cũng cần lưu
ý nguyên tắc dân chủ ở cơ sở và số ít phải phục
tùng số đông. Nếu lấy ý kiến của đa số người
dân đồng ý, thống nhất dồn điền đổi thửa, địa
phương có thể thực hiện, không thể vì một vài
hộ dân mà ảnh hưởng đến cả thôn, xã; 3) Các
địa phương cần đẩy nhanh tiến độ cấp giấy
chứng nhận quyền sử dụng đất sau dồn điền đổi
thửa để hợp pháp hóa quyền sử dụng đất, cho
người dân yên tâm sử dụng đất. Để làm được
điều đó: 1) Trước hết, cần phải làm tốt công tác
quy hoạch đồng ruộng trước khi dồn điền đổi
thửa chẳng hạn như phải xây dựng phương án,
trong đó có quy hoạch bờ vùng, bờ thửa, đường
giao thông, kênh mương thủy lợi nội đồng.
Đảm bảo sau khi dồn điền đổi thửa, tất cả các
thửa ruộng đều gần đường giao thông, thủy lợi,
thuận tiện cho việc tưới tiêu, thu hoạch; 2) Mỗi
địa phương cần dành một khoản kinh phí cho
công tác dồn điền đổi thửa chứ không trông chờ
vào việc hỗ trợ từ ngân sách, để có thể chủ
động trong mỗi khâu chuẩn bị như thực hiện
hoạt động đo đạc bản đồ; điều chỉnh và cập
nhật mới để hoàn thiện hồ sơ địa chính; cấp
mới giấy chứng nhận quyền sử dụng đất sau
dồn điền đổi thửa. Nếu không chuẩn bị tốt, sẽ
lâm vào tình trạng thiếu kinh phí, làm không đến
nơi đến chốn, mà rõ nét nhất là việc chậm trễ cấp
giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cũng như
chỉnh lý hồ sơ địa chính sau dồn điền đổi thửa mà
khá nhiều địa phương đã mắc phải.
3. KẾT LUẬN
Chuyển đổi quyền sử dụng đất nông
nghiệp là một quyền năng quan trọng và có ý
nghĩa trong việc nâng cao hiệu quả sử dụng đất
nông nghiệp ở nông thôn, tạo điều kiện thuận
lợi cho người nông dân trong quá trình sử dụng
đất. Khi Luật Đất đai năm 2013 được sửa đổi,
kèm theo đó là sự ra đời của Nghị định về tích
tụ, tập trung đất nông nghiệp, hy vọng pháp
luật về chuyển đổi quyền sử dụng đất nông
nghiệp sẽ được hoàn thiện hơn, đáp ứng nhu
cầu của người sử dụng đất và thực tiễn quản lý
sử dụng đất đai.
40
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Phạm Thu Thủy
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Chính phủ (2014), Nghị định số 43/2014/NĐ-CP về hướng dẫn chi tiết thi hành Luật Đất đai
năm 2013, ngày 15-5-2014, Hà Nội.
[2] Quốc hội (2013), Luật số 45/2013/QH13 về Đất đai, ngày 29 tháng 11 năm 2013, Hà Nội.
[3] Báo Hà Nội mới (2021), Vướng mắc trong dồn điền đổi thửa: thách thức lớn của nông nghiệp
[4] Nguyễn Văn Học, Khúc Hồng Thiện (2015), Dồn điền đổi thửa vì sao dân chưa thuận,
ngày truy cập: 05-5-2021.
Ngày nhận bài: 02-5-2021. Ngày biên tập xong: 10-5-2021. Duyệt đăng: 20-5-2021
41
9 trang
13340
Free
Bạn đang xem tài liệu "Chuyển đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp – những vấn đề pháp lý và thực tiễn đặt ra", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- chuyen_doi_quyen_su_dung_dat_nong_nghiep_nhung_van_de_phap_l.pdf
