Cấu thành tội phạm của tội “mua bán trái phép chất ma túy”

CẤU THÀNH TỘI PHẠM CỦA TỘI “MUA BÁN TRÁI PHÉP CHẤT

MA TÚY”

Nguyễn Thị Thu Hồng – Khoa Luật – Trường Đại học Duy Tân

1. Khách thể

Khách thể của tội phạm là các quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ và

bị tội phạm xâm hại. Có thể nói, trong bất cứ chế độ xã hội có giai cấp nào, Nhà

nước cũng đều xác lập, bảo vệ, củng cố và thúc đẩy sự phát triển của những

quan hệ xã hội phù hợp với lợi ích của giai cấp thống trị. Ở các chế độ xã hội

khác nhau thì các quan hệ xã hội được bảo vệ cũng khác nhau. Hệ thống quy

phạm pháp luật hình sự luôn là công cụ hữu hiệu để Nhà nước bảo vệ các quan

hệ xã hội phù hợp với lợi ích của giai cấp mình.

Ma túy là loại độc dược gây nghiện nguy hiểm. Theo quy định của Nhà

nước, chỉ một số cơ quan nhà nước mới được phép sản xuất ma túy nhằm mục

đích phục vụ cho y học và cho nghiên cứu khoa học. Sự thống nhất quản lý của

Nhà nước về chất ma túy nhằm ngăn chặn tình trạng lạm dụng ma túy, bảo vệ

sức khỏe người dân và ngăn ngừa các tội phạm về ma túy.

Hiện nay, việc sản xuất một số chất ma túy chủ yếu được tiến hành trong

lĩnh vực y tế nhằm mục đích chữa bệnh. Hoạt động này được quy định chặt chẽ

từ khâu quản lý, sản xuất đến buôn bán và sử dụng.

Đối tượng tác động của tội phạm

Đối tượng tác động của tội phạm là bộ phận của khách thể của tội phạm,

bị hành vi phạm tội tác động đến để gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho

những quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ. Đối tượng tác động của tội mua

bán trái phép chất ma túy là các chất ma túy.

1

Theo Nghị định 82/2013/NĐ-CP và Nghị định 126/2015/NĐ-CP của

Chính phủ ban hành các danh mục chất ma túy và tiền chất thì hiện nay các chất

ma túy bao gồm 293 chất chia thành 4 danh mục và 43 hóa chất không thể thiếu

trong quá trình sản xuất, điều chế ma túy.

Có nhiều chất ma tuý nhưng có thể phân loại chúng như sau:

Theo đặc tính và mức độ tác động của chất gây nghiện, ma túy được chia

thành ba nhóm:

- Ma túy mạnh: Loại ma túy gây phản ứng dược lý mạnh, chỉ cần sử dụng

một lượng nhỏ là có thể tạo ra sự biến đổi trạng thái tâm lý của con người và vài

lần sử dụng là có thể gây nghiện.

- Ma túy trung bình: Loại ma túy gây phản ứng tâm lý là chủ yếu, đồng

thời có cả phản ứng sinh học (amphetamine…)

- Ma túy nhẹ: Loại ma túy không gây nghiện nặng, gây ra phản ứng tâm

lý là chủ yếu (seduxen…)

Theo nguồn gốc, cách thức tạo ra chất ma túy, ma túy được chia thành ba

nhóm:

- Ma túy tự nhiên: Các loại ma túy có nguồn gốc tự nhiên, thu được bằng

cách hái tự nhiên hoặc nuôi trồng như thuốc phiện (quả); lá, hoa, quả cây cần

sa…

- Ma túy bán tổng hợp: Các chất ma túy được điều chế từ sản phẩm tự

nhiên bằng cách cho tác dụng với một số hóa chất để thu được chất ma túy có

tác dụng mạnh hơn chất ma túy ban đầu (ví dụ: Hêrôin là chất ma túy bán tổng

hợp từ morphine bằng cách axetyl hóa morphine…).

- Ma túy tổng hợp: Là các chất ma túy được điều chế bằng phương pháp

tổng hợp hóa học toàn phần từ các chất (gọi là tiền chất). Các chất ma túy tổng

2

hợp có tác dụng mạnh và nhanh hơn ma túy bán tổng hợp (methadone, dolargan,

methamphetamine…)

Theo tác dụng sinh lý trên cơ thể con người, ma túy được chia thành tám

nhóm:

- Các chất gây êm dịu, đam mê (các chất ma túy chính gốc) gồm thuốc

phiện và các chế phẩm của thuốc phiện như morphine, hêrôin, methadon,

dolargan…

- Cần sa và các sản phẩm của cần sa.

- Cô ca và các sản phẩm của coca.

- Thuốc ngủ: Có tác dụng ức chế thần kinh (barbiturate,

methaqualone,mecloqualone…).

- Các chất anthần: Các chất thuộc dẫn xuất của benzodiazepine,

meprobamate, hydroxyzin.

- Các chất kích thích: Amphetamin và các dẫn xuất của nó.

- Các chất gây ảo giác: LSD, mescalin, các dẫn xuất của tryptamin…

- Dung môi hữu cơ và các thuốc xông.

Theo nguồn gốc và tác động dược lý, ma túy được chia thành năm loại:

- Ma túy là các chất từ cây thuốc phiện (opiates)

- Ma túy là các chất từ cây cần sa (cannabis)

- Ma túy là các chất kích thích (stimulants)

- Ma túy là các chất ức chế (depressants)

- Ma túy là các chất gây ảo giác (hallucinorens)

Tóm lại, để coi một chất nào đó là ma túy thì chất đó phải có các đặc điểm:

3

- Được quy định trong danh mục do chính phủ ban hành, nguồn gốc tự nhiên

hoặc tổng hợp.

- Là chất độc gây nghiện.

- Khi thâm nhập vào cơ thể con người thì làm biến đổi một số chức năng

thần kinh, làm cho người nghiện phụ thuộc cả về thể xác lẫn tinh thần… Ma túy

là đối tượng tác động của tội mua bán ma túy.Theo thông tư liên tịch số 08/2015

của Bộ Công an, TAND tối cao, VKSND tối cao, Bộ Tư pháp ngày 14/11/2015

về hướng dẫn áp dụng một số quy định tại chương XVIII “Các tội phạm về ma

túy” của BLHS 1999 và sửa đổi, bổ sung năm 2009 quy định: “Chất ma túy” là

các chất gây nghiện, chất hướng thần được quy định trong các danh mục chất

ma túy do Chính phủ ban hành. Trong đó, cần phân biệt các trường hợp sau:

Đối với các chất ma túy ở thể rắn được hòa thành dung dịch hoặc chất ma

túy ở thể lỏng đã được pha loãng thì không coi toàn bộ dung dịch hoặc dung

dịch pha loãng này là chất ma túy ở thể lỏng mà cần xác định hàm lượng chất

ma túy trong dung dịch để tính, trọng lượng chất ma túy đó.

Đối với xái thuốc phiện thì không coi là nhựa thuốc phiện mà phải xác định

hàm lượng moócphin trong xái thuốc phiện để tính trọng lượng của thuốc phiện.

Hiện nay ở Việt Nam thường gặp một số chất ma túy là:

- Thuốc phiện: Thuốc phiện là nhựa từ cây thuốc phiện, có mùi đặc trưng hơi

hăng hắc, màu nâu đen hoặc cánh gián, dẻo hoặc nhão. Thuốc phiện đã nấu chín

có màu đen, rắn chắc hơn (3kg thuốc phiện sống sẽ cho khoảng 1kg thuốc phiện

chín). Trong thành phần thuốc phiện có khoảng 40 ancaloit và 5 chất cơ bản là

morphine, codeine, thebaine, papaverine và natotin. Thuốc phiện gây nghiện

nhanh và mạnh.

4

- Morphine: Là chất ma tuý dạng bột màu trắng. Từ nhựa thuốc phiện người

ta chế xuất morphine (cứ khoảng 10kg thuốc phiện thì thu được khoảng 1kg

morphine bazơ, từ đó có thể thu được 1kg morphine). Morphine có tác dụng gây

nghiện cao.

- Hêrôin: là loại ma túy độc hại phổ biến nhất ở nước ta hiện nay, hêrôin

được điều chế từ ma túy, cứ khoảng 1kg ma túy thì thu được 800 - 950g hêrôin.

Hêrôin có khả năng gây nghiện rất nhanh, người nghiện bị suy sụp nhanh chóng

cả về thể xác lẫn tinh thần.Một liều khoảng 0,06g có thể gây chết người ngay

sau khi tiêm.

- Nhựa cần sa: Từ các bộ phận lá, hoa, quả cây cần sa người ta chiết xuất ra

nhựa cần sa. Các hoạt chất của cây cần sa gây cho người sử dụng cảm giác hưng

phấn, sảng khoái, song tác dụng nguy hiểm nhất của cần sa là gây ảo giác làm

sai lệch tinh thần.

- Côcain: Cây cô ca là loại cây có chứa chất ma túy. Khi sử dụng nó làm con

người mất cảm giác đói, sảng khoái, chống mệt mỏi nhưng lại gây nghiện cho

người sử dụng. Từ lá cây cô ca người ta điều chế được cao cô ca và côcain.

Côcain có khả năng gây tê, độc và gây nghiện.

- Amphetamine: là chất ma túy gây kích thích mạnh hệ thần kinh trung

ương, làm tăng sự co bóp của tim, co mạch máu ngoại biên, tăng huyết áp. Với

liều vừa phải amphetamine có tác dụng làm tăng khả năng lao động trí óc, giảm

buồn ngủ, tăng sức lực. Với liều cao amphetamine gây nghiện nguy hiểm.

- Methamphetamine: Gây kích mạnh hệ thần kinh trung ương, là chất có độc

tính và khả năng gây nghiện mạnh, gây chứng hoang tưởng.

- Methadone: Là chất ma túy giảm đau mạnh gấp 5 lần morphine, thường

thấy dạng viên con nhộng 5mg hoặc ống 5mg hoặc 10mg.

5

- Methoqualone: là chất ma túy an thần gây ngủ, màu trắng dạng viên nén

200mg.

- LSD: Là chất gây nghiện tạo ảo giác mạnh, làm cho người dùng mất cảm

giác sợ hãi, làm những việc mà lúc bình thường không làm được (như nhảy từ

trên cao xuống, chạy trên mặt tường cao…

2. Chủ thể

Chủ thể của tội phạm là người có năng lực trách nhiệm hình sự , đạt độ tuổi

luật định và đã thực hiện hành vi tội phạm cụ thể.Năng lực trách nhiệm hình sự

là điều kiện cần thiết để xác định con người có lỗi khi họ thực hiện hành vi nguy

hiểm cho xã hội. Chỉ có người có năng lực trách nhiệm hình sự mới có thể là

chủ thể của tội phạm.

Người có năng lực trách nhiệm hình sự là người khi thực hiện hành vi

nguy hiểm cho xã hội có khả năng nhận thức được tính chất nguy hiểm cho xã

hội của hành vi của mình và có khả năng điều khiển hành vi ấy. Ở đây là khả

năng kiềm chế được hành vi nguy hiểm cho xã hội đã thực hiện và khả năng lựa

chọn xử sự khác không nguy hiểm cho xã hội.

Người có năng lực trách nhiệm hình sự theo luật hình sự Việt Nam là

người đã đạt độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và không thuộc trường hợp ở

trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự.

Theo Điều 12 Bộ luật hình sự 2015:

1. Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội

phạm.

2. Người từ đủ 14 tuổi trở lên, nhưng chưa đủ 16 tuổi chỉ phải chịu trách

nhiệm hình sự về tội giết người, tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho

sức khỏe của người khác, tội hiếp dâm, tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, tội

6

cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, tội cướp tài sản, tội bắt cóc

nhằm chiếm đoạt tài sản; về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt

nghiêm trọng.

Đối chiếu với tội mua bán trái phép chất ma túy điều 251 thì khoản 1

Điều 251 là tội phạm nghiêm trọng. Do đó chủ thể của tội mua bán trái phép

chất ma túy theo khoản 1 là người từ đủ 16 tuổi trở lên, có đầy đủ năng lực trách

nhiệm hình sự. Khoản 2,3,4 Điều 251 là tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc

biệt nghiêm trọng.Vì thế nên chủ thể của tội mua bán trái phép chất ma túy theo

khoản 2, khoản 3, khoản 4 Điều 251 là người từ đủ 14 tuổi trở lên, có đầy đủ

năng lực trách nhiệm hình sự.

Khi xác định trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên từ đủ 14

tuổi đến dưới16 tuổi mua bán trái phép chất ma túy cần phải chú ý:

- Người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi thực hiện hành vi

mua bán trái phép chất ma túy từ hai lần trở lên, nếu tổng trọng lượng chất ma

túy của các lần cộng lại dưới mức tối thiểu hoặc không xác định được tổng trọng

lượng các chất ma túy của tất cả các lần đã đến mức tối thiểu theo quy định tại

các điểm g, h, i, k, l, m, n hoặc o khoản 2 Điều 251 thì họ không phải chịu

TNHS về tội mua bán trái phép chất ma túy.

- Người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi thực hiện hành vi

mua bán trái phép chất ma túy từ hai lần trở lên, nếu tổng trọng lượng chất ma

túy của các lần cộng lại từ mức tối thiểu quy định tại các điểm g, h, i, k, l, m, n

hoặc o khoản 2 Điều 251 thì phụ thuộc vào tổng trọng lượng chất ma túy được

xác định trong từng trường hợp cụ thể, mà họ phải bị xét xử theo khoản tương

ứng (khoản 2, khoản 3 hoặc khoản 4) quy định tại Điều 251. Tuy nhiên trong

trường hợp này cần phân biệt:

7

Thứ nhất, trường hợp người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 16

tuổi thực hiện hành vi mua bán trái phép chất ma túy từ hai lần trở lên và trọng

lượng chất ma túy của mỗi lần thuộc trường hợp quy định tại các điểm g, h, i, k,

l, m, n hoặc o khoản 2 Điều 251 thì tùy thuộc vào loại chất ma túy mà họ phải bị

áp dụng điểm tương ứng và điểm b “phạm tội 02 lần trở lên” quy định tại khoản

2 Điều 251 BLHS 2015.

Thứ hai, trường hợp người chưa thành niên chưa đủ 14 tuổi đến dưới 16

tuổi thực hiện hành vi mua bán trái phép chất ma túy từ hai lần trở lên và trọng

lượng chất ma túy của mỗi lần thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 hoặc

khoản 4 Điều 251 thì cùng với việc phải bị xét xử theo khoản tương ứng, họ còn

phải bị áp dụng tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” quy định tại điểm g khoản 1

Điều 52 BLHS 2015.

3. Mặt khách quan

Mặt khách quan của tội phạm là một trong bốn yếu tố cơ bản cấu thành tội

phạm, không có mặt khách quan thì sẽ không có các yếu tố khác của tội phạm và

do vậy không có tội phạm. Mặt khách quan được hiểu là mặt bên ngoài của tội

phạm, bao gồm những biểu hiện của tội phạm diễn ra và tồn tại bên ngoài thế

giới khách quan.

Mặt khách quan bao gồm các yếu tố:

- Hành vi khách quan nguy hiểm cho xã hội;

- Hậu quả nguy hiểm cho xã hội;

- Mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả;

- Các điều kiện bên ngoài của việc thực hiện hành vi phạm tội (công cụ,

phương tiện, thủ đoạn, thời gian, địa điểm phạm tội…)

8

Hành vi mua bán ma túy được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau:

“Mua bán trái phép chất ma túy” là một trong các hành vi sau đây:

+ Bán trái phép chất ma túy cho người khác (không phụ thuộc

vào nguồn gốc chất ma túy do đâu mà có) bao gồm cả việc bán hộ chất ma túy

cho người khác để hưởng tiền công hoặc các lợi ích khác;

+ Mua chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác;

+ Xin chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác;

+ Dùng chất ma túy nhằm trao đổi thanh toán trái phép (không

phụ thuộc vào nguồn gốc chất ma túy do đâu mà có);

+ Dùng tài sản không phải là tiền đem trao đổi, thanh toán…

lấy chất ma túy nhằm bán lại trái phép cho người khác;

+ Tàng trữ chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác;

+ Vận chuyển chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác.

Người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức cho người thực hiện một

trong các hành vi mua bán trái phép chất ma túy được hướng dẫn ở trên đều bị

truy cứu trách nhiệm hình sự về tội mua bán trái phép chất ma túy.

Bán trái phép chất ma túy cho người khác là dùng ma túy mà mình có

(không phụ thuộc vào nguồn gốc chất ma túy do đâu mà có) cho người khác lấy

tiền hoặc tài sản. Nếu một người đã có hành vi chào bán trái phép chất ma tuý,

đã thoả thuận về giá cả, địa điểm giao hàng nhưng trên đường mang ma tuý đến

địa điểm giao hàng thì bị bắt, thì bị định tội mua bán trái phép chất ma tuý ở giai

đoạn phạm tội chưa đạt.

Người bán hộ chất ma túy cho người khác để lấy tiền công hoặc lợi ích

khác thì cũng bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội mua bán trái phép chất ma

túy.

9

4. Chủ quan

Lỗi là dấu hiệu không thể thiếu được của bất cứ cấu thành tội phạm nào.

Lỗi là thái độ tâm lý của con người đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội của

mình và đối với hậu quả do hành vi đó gây ra, được biểu hiện dưới hình thức cố

ý hoặc vô ý. Người thực hiện hành vi gây thiệt hại cho xã hội bị coi là có lỗi khi

hành vi đó là kết quả của sự tự lựa chọn của họ trong khi có đủ điều kiện khách

quan và chủ quan để lựa chọn và thực hiện xử sự khác phù hợp với đòi hỏi của

xã hội.

Mặc dù Bộ luật hình sự năm 2015 đã quy định pháp nhân là chủ thể của

tội phạm, tuy nhiên khi quy định lỗi thì chỉ quy định lỗi đối với cá nhân, lỗi của

con người cụ thể khi thực hiện hành vi cụ thể nguy hiểm cho xã hội. Có thể chia

thành lỗi cố ý trực tiếp, lỗi cố ý gián tiếp, lỗi vô ý vì quá tự tin, lỗi vô ý do cẩu

thả. Theo quy định tại Điều 10 và Điều 11 BLHS 2015 thì:

- Lỗi cố ý trực tiếp là lỗi của người khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho

xã hội, nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu

quả của hành vi đó và mong muốn cho hậu quả xảy ra.

- Lỗi cố ý gián tiếp là lỗi của người khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho

xã hội, nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu

quả của hành vi đó có thể xảy ra, tuy không mong muốn nhưng vẫn có ý thức để

mặc cho hậu quả xảy ra.

- Lỗi vô ý vì quá tự tin là lỗi trong trường hợp người phạm tội tuy thấy

trước hành vi của mình có thể gây ra hậu quả nguy hại cho xã hội, nhưng cho

rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được nên vẫn thực hiện

và đã gây ra hậu quả nguy hại đó.

- Lỗi vô ý do cẩu thả là lỗi trong trường hợp người phạm tội đã gây ra hậu

quả nguy hại cho xã hội nhưng do cẩu thả nên không thấy trước được hành vi

10

của mình có thể gây ra hậu quả đó, mặc dù phải thấy trước và có thể thấy trước

hậu quả đó.

Pháp luật bảo hộ quyền mua bán của mỗi cá nhân. Tuy nhiên đối tượng

của hành vi mua bán phải là tài sản được phép giao dịch. Ma tuý là loại “hàng

hoá” đặc biệt, được Nhà nước độc quyền quản lý. Vì vậy mọi hành vi mua bán

ma tuý không được sự cho phép của Nhà nước đều bị coi là có lỗi. Lỗi của

người phạm tội mua bán trái phép chất ma túy là lỗi cố ý trực tiếp.

Về ý chí, người phạm tội nhận thức được hành vi mua bán ma túy là hành

vi trái pháp luật, họ có đủ điều kiện khách quan và chủ quan để lựa chọn và thực

hiện xử sự khác nhưng họ vẫn thực hiện hành vi mua bán ma tuý. Tội mua bán

trái phép chất ma túy có cấu thành tội phạm hình thức, hậu quả không phải là

dấu hiệu bắt buộc. Do vậy vấn đề có thấy trước hay không thấy trước hậu quả

không được đặt ra khi xem xét lý trí của người phạm tội với lỗi cố ý trực tiếp.

Có nhiều động cơ thúc đẩy người phạm tội thực hiện hành vi mua bán trái phép

chất ma túy và họ còn có nhiều mục đích khác nhau khi thực hiện hành vi này.

Tuy nhiên động cơ mục đích không phải là yếu tối bắt buộc trong cấu thành tội

phạm tội mua bán trái phép chất ma túy.

11