Thực trạng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ ở tỉnh Thanh Hóa hiện nay
Thực trạng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ
ở tỉnh Thanh Hóa hiện nay
Vũ Hồng Thuật(*)
Tóm tắt: Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam đang ngày càng phát triển, nhất là từ khi Thực
hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO công nhận là Di sản
văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Nhiều điện thờ được mở ra, đền, phủ được sửa
sang mới, hầu đồng nở rộ khắp nơi. Bên cạnh những yếu tố tích cực, vẫn còn nhiều yếu tố
hạn chế như các biểu hiện lai căng, trục lợi, hiện đại hóa trong các nghi lễ. Dựa trên các
tư liệu điền dã nhân học năm 2019-2020, bài viết làm rõ thực trạng thực hành tín ngưỡng
thờ Mẫu Tam phủ ở Thanh Hóa trong bối cảnh xã hội đương đại.
Từ khóa: Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Lên
đồng, Di sản văn hóa phi vật thể, Thanh Hóa
Abstract: The worship of Mother Goddesses has been developing, especially since
Practices related to the Viet beliefs in the Mother Goddesses of Three Realms was recognized
by UNESCO as a representative intangible cultural heritage of humanity. Many shrines
have been opened, temples and palaces have been renovated, and the Lên đồng (spirit
mediumship) rituals have been in full bloom. Besides positive factors, there remain negative
ones including mismatching, modernizing and profiteering rituals. Based on the 2019 -
2020 anthropological fieldwork, the paper clarifies the current practice of worshipping
Mother Goddesses of Three Realms in Thanh Hoa province in contemporary society.
Keywords: Beliefs in Mother Goddesses of Three Realms, Practices Related to the Viet
Beliefs in the Mother Goddesses of Three Realms, Lên Đồng Spirit Mediumship Rituals,
Intangible Cultural Heritage, Thanh Hoa Province
1. Sự trỗi dậy của tín ngưỡng thờ Mẫu ở
tỉnh Thanh Hóa1
Thanh Hóa là một mảnh đất lưu giữ
nhiều dấu ấn đậm nét trong phát triển lịch
sử văn hóa dân tộc, một vùng đất địa văn
hóa, địa chính trị. Đây cũng là “cái nôi” hội
nhập của nhiều nền văn hóa ở phía Bắc và
phía Nam Việt Nam, với hệ thống di sản
văn hóa vật thể và phi vật thể đặc sắc, đa
dạng, trong đó có tín ngưỡng thờ Mẫu. Tín
ngưỡng thờ Mẫu khởi nguồn từ tín ngưỡng
thờ Nữ thần, Mẫu thần, Vương thần, trải
qua thời gian trở thành tín ngưỡng thờ Mẫu
Tam phủ. Những năm gần đây, thực hành
tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ ở Thanh Hóa
1 Bài viết thuộc khuôn khổ của Đề tài cấp Bộ (2019-
2020) “Định hướng quản lý văn hóa với thực hành
nghi lễ liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ
của người Việt” do PGS.TS. Nguyễn Thị Hiền chủ
nhiệm, Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam
chủ trì.
(*) TS., Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam;
Email: [email protected]
Thông tin Khoa học xã hội, số 8.2020
36
nở rộ từ thành thị đến nông thôn. Tính đến màu trắng, khi hầu đồng múa song kiếm;
năm 2017, Thanh Hóa có khoảng 1.500 với các giá hầu hàng chúa, chầu thì mặc
di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng trang phục của người dân tộc thiểu số, cổ
cảnh đã được xếp hạng, bảo vệ và khoảng đeo kiềng, thực hiện múa mồi…
hơn 4.000 di tích, điện thờ tư nhân chưa
Khi thực hiện nghi lễ trong mỗi giá
được kiểm kê (Phỏng vấn sâu (PVS) cán hầu, các thanh đồng dùng tấm khăn phủ
bộ Phòng Di sản văn hóa, Sở Văn hóa, Thể diện màu đỏ trùm kín đầu, khi nào thánh
thao và Du lịch Thanh Hóa).
“nhập” thì tung khăn ra.
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ bao gồm
Ở mỗi giá hầu đều có lời hát của cung
nhiều thành tố: nghi lễ hầu đồng, nghệ thuật văn tán dương công trạng của thánh, các
trình diễn, nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật động tác vũ đạo của thanh đồng. Trang
ngôn từ. Trong số đó, nghi lễ hầu đồng giữ phục, trang sức của thanh đồng, lễ vật bài
vai trò chính trong thực hành nghi lễ thờ trí mang tính nghệ thuật cao. Ngoài ra còn
Mẫu Tam phủ của người Việt. Thông qua có sự thăng hoa của các thanh đồng khi
lời ca, tiếng hát, âm nhạc của cung văn, hầu thánh ở các giá hầu hàng chầu, chúa,
người hát văn thay thanh đồng thỉnh mời cô,… Những yếu tố đó thu hút rất đông
các vị thánh “nhập” vào thanh đồng qua người tham dự các giá hầu. Nếu xét trên
mỗi giá hầu.
phương diện nhân học văn hóa, thực hành
Một nghi thức nhất quán là trước khi tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ có nhiều giá
hầu đồng, thanh đồng phải ăn chay, mặc bộ trị về lịch sử, văn hóa, kinh tế, chính trị, dân
quần áo màu trắng, chải răng, súc miệng, tộc, tôn giáo, tín ngưỡng, vũ đạo, tri thức
sau đó ngồi trước bàn loan tại cung thờ để dân gian, phong tục tập quán,…
khấn và bái sớ hầu dâng lên Phật thánh, sau
Với những giá trị cao về văn hóa, nghệ
đó mới thực hiện nghi thức hầu đồng. Một thuật, ngày 01/12/2016, UNESCO đã ghi
quy tắc bất thành văn đối với những người danh Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam
thực hành nghi lễ là tất cả áo của các giá phủ của người Việt trong Danh sách Di
hầu, trước khi thanh đồng mặc, đều phải sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân
dùng thẻ hương đang cháy hơ qua lại vào loại. Đây cũng là lý do trong những năm
chiếc áo, mang ý nghĩa tẩy uế. Đồng thời, gần đây, nhiều đền, phủ được trùng tu và tổ
có hai hay bốn người (phải là người đã ra chức hầu đồng; điện thờ tư nhân được lập
hầu đồng, mở phủ) phụ giúp thanh đồng lên ra ngày càng nhiều.
khăn áo, chuẩn bị hương, nến, mồi, đạo cụ,
trang sức…
Trong thời gian triển khai nghiên cứu
Đề tài “Định hướng quản lý văn hóa với
Màu sắc của trang phục, trang sức, đạo thực hành nghi lễ liên quan đến tín ngưỡng
cụ, lễ vật đều tương ứng với lịch sử, công thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” (2019-
trạng và chức năng của vị thánh trong giá 2020), chúng tôi đã tham dự hai địa điểm
hầu. Ví dụ: với giá hầu Đức Thánh Trần, tổ chức diễn xướng hầu đồng ở Thanh
trang phục màu đỏ, áo thêu hình rồng bằng Hóa. Buổi thứ nhất diễn ra tại phủ Mỗ (xã
sợi kim tuyến, chân đi hia, đầu đội mũ võ Hà Thái, huyện Hà Trung), thuộc chương
tướng, múa cờ và kiếm thể hiện khi ngài trình Không gian văn hóa tín ngưỡng năm
xuất quân đánh giặc Nguyên - Mông; với 2019 diễn ra từ ngày 07-09/9/2019 do Viện
giá Quan Đệ Tam Thoải phủ, trang phục Nghiên cứu Tôn giáo tín ngưỡng Việt Nam
Thực trạng thực hành…
37
và Ủy ban nhân dân huyện Hà Trung đồng thể môi trường cảnh quan kiến trúc (như
chủ trì, có 80 thanh đồng tham dự. Buổi trường hợp đền Sòng); các ki ốt hàng mã
lễ thứ hai diễn ra ngày 22/12/2019 tại phủ bày bán ở trước cửa đền khiến cảnh quan
Bà Cầu Sâng (phường Nam Ngạn, thành nhếch nhác (đền Cô Chín, Ba Bông);…
phố Thanh Hóa) do Hội di sản văn hóa xứ
Thứ hai, thực trạng dung hợp Tam
Thanh tổ chức, với 40 thanh đồng bắc ghế giáo trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu
hầu thánh. Đồng thời chúng tôi cũng sử ngày càng phổ biến. Hầu hết tại các di tích
dụng hai loại mẫu phiếu điều tra bảng hỏi nghiên cứu đều có hiện tượng phối thờ Phật
và tiến hành PVS một số nhà quản lý văn Bà Quan Âm ở ngoài sân và tượng Ngọc
hóa, nhà nghiên cứu, thanh đồng và người Hoàng ở bên trong cung hội đồng. Trong
đi lễ về một số vấn đề liên quan đến Đề tài1. nghi lễ, hiện tượng các thầy đồng dùng
2. Tình hình thực hành tín ngưỡng thờ khoa cúng, viết sớ bằng chữ Hán và khi hầu
Mẫu Tam phủ ở tỉnh Thanh Hóa
đồng thường dùng các phép thuật, thư phù,
Sự phát triển nở rộ về thực hành nghi bùa chú để trừ tà, chữa bệnh vẫn thấy xuất
lễ thờ Mẫu Tam phủ ở xứ Thanh bên cạnh hiện ở các giá hầu Trần Triều, Quan Đệ
những yếu tố tích cực, đã, đang và sẽ dẫn Ngũ Tuần Tranh, Cô Bơ tại các đền, phủ.
đến nhiều biến tướng, bất cập liên quan đến Các ban thờ Mẫu được lập ở nhiều nơi.
thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ nơi Nhiều cơ sở thờ tự vốn chỉ thờ độc thần
đây, điển hình là:
nay cũng xây thêm cung thờ Mẫu ở bên
Thứ nhất, thực trạng sửa chữa, xây cạnh. Thờ Mẫu còn có cả ở đình (đình xã
mới, mở rộng không gian di tích ngày càng Thọ Sơn, huyện Triệu Sơn), đền Độc Cước
nhiều, thiếu quy hoạch tổng thể làm giảm (Sầm Sơn), đền Bà Triệu (huyện Hậu Lộc),
giá trị về phong thủy và mỹ quan di tích. đền Suối cá thần (huyện Cẩm Thủy),…,
Ở nhiều địa phương thuộc tỉnh Thanh Hóa, thậm chí đình thờ Thành hoàng làng (huyện
cộng đồng đã cùng đóng góp vật chất để Triệu Sơn) cũng có ban thờ Mẫu.
trùng tu, sửa chữa, xây mới di tích cho
Thứ ba, tình trạng loạn đồng diễn ra ở
khang trang, sạch đẹp, đáp ứng nhu cầu nhiều nơi. Nhìn chung, việc thực hành tín
đời sống tâm linh của người dân. Đây là ngưỡng thờ Mẫu ở Thanh Hóa vẫn mang
những việc làm đáng khích lệ, tuy nhiên, có tính tự phát, chưa có tổ chức chặt chẽ và
một số di tích đã được xếp hạng di tích lịch sự quản lý thống nhất của Nhà nước từ cấp
sử văn hóa cấp tỉnh, cấp quốc gia, sau khi Trung ương tới địa phương, dẫn đến thực
được sửa chữa, xây mới đã bị phá vỡ tổng trạng “mạnh ai người ấy hầu”. Các buổi
hầu đồng “trăm hoa đua nở”. Hiện tượng
hầu đồng lan tràn ở nhiều nơi. Hầu đồng
1
Mẫu phiếu thứ nhất dành cho các nhà quản lý văn
cả ở chùa, ở đình (PVS ông Phạm Tứ, Phó
hóa, mẫu phiếu thứ hai dành cho những người thực
Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và bảo
hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Thời gian triển
tồn Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam).
khai từ ngày 04/9-25/12/2019, chia làm 4 đợt, mỗi
đợt 15 ngày. Tổng số phiếu thu về là 107 phiếu (mẫu
1: 25 phiếu, mẫu 2: 82 phiếu). PVS với dung lượng
tổng cộng 10 giờ 38 phút, được thực hiện vào tháng
12/2019 với đối tượng là các nhà nghiên cứu, quản
lý di sản văn hóa, thanh đồng, thủ nhang, người đi
lễ tại các phủ.
Hiện nay, tham gia thực hành nghi
lễ thờ Mẫu Tam phủ ở Thanh Hóa không
chỉ có người dân địa phương mà còn có
các đồng thầy, bản hội từ nhiều tỉnh/thành
trong nước. Các ngôi đền thường tập trung
Thông tin Khoa học xã hội, số 8.2020
38
nhiều người hầu đồng là đền Sòng, Cô hành nghi lễ hầu đồng trong thời kỳ kinh tế
Chín, Bà Bông, Phố Cát… Thậm chí có thị trường bùng phát và có chiều hướng khó
nhiều tổ chức, trung tâm, hiệp hội đứng ra kiểm soát, khiến một số cá nhân lợi dụng,
mời các đồng thầy đóng tiền, hầu đồng và trục lợi và làm sai lệch giá trị văn hóa xã
cấp giấy chứng nhận. Theo ý kiến của các hội (PVS PGS.TS. Nguyễn Thị Hiền, Phó
nhà quản lý văn hóa, việc tổ chức trình diễn Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa
hầu đồng và cấp giấy chứng nhận cho các nghệ thuật quốc gia).
ông đồng, bà đồng là một hình thức làm
Thứ tư, thực trạng loạn thanh đồng,
biến dạng văn hóa hầu đồng từ thực hành thay đổi trang phục hầu đồng, sáng tác văn
nghi lễ sang thực hành diễn xướng, biến nó hầu một cách thái quá.
trở thành thị trường kinh doanh riêng của
Trước đây chủ yếu những người được
một số bộ phận nhóm người, để lợi ích cá cho là “căn số”, “căn duyên”, hay những
nhân, lợi ích nhóm nằm trong đó để trục lợi người bị cho là “cơ hành” do các thánh
di sản. Cần phải nghiêm cấm (PVS bà Bùi “chấm lính bắt đồng” mới phải ra trình
Thị Tuyết, Phòng Quản lý di sản, Sở Văn đồng, mở phủ, lập điện, hầu đồng. Nhưng
hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa).
gần đây lại xuất hiện một số người giàu có,
Thậm chí, một số thanh đồng thực hiện có nhu cầu thể hiện, coi hầu đồng là một
nghi lễ hầu đồng ở một số điện thờ tư nhân thứ ăn chơi, khoe của, như trường hợp
ở các huyện Triệu Sơn, Hoằng Hóa, Yên thanh đồng Bùi Văn H. hầu thánh tại phủ
Định… còn lợi dụng nghi lễ để trục lợi, Mỗ (ngày 08/9/2019), trên người mang
làm sai lệch giá trị đích thực của nghi lễ thờ tới vài cây vàng; thậm chí không ít người
Mẫu nói chung là cầu mưa thuận gió hòa, muốn thông qua hầu đồng để kinh doanh
người an vật thịnh, mùa màng bội thu.
buôn bán làm giàu... Hay nhiều nhà sư
Ngoài ra, hiện tượng nhiều trung tâm cũng tham gia hầu đồng, má phấn, môi son
đứng ra tổ chức trình diễn hầu đồng ở đỏ chót, bật loa đài hết cỡ khiến hầu đồng
những nơi không phải là đền, phủ thờ Mẫu mất đi sự tao nhã (PVS ông Phạm Tứ, Phó
(nhà văn hóa, đình, chùa, nhà thờ họ, bảo Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và bảo
tàng, trung tâm văn hóa…) cũng đang xảy tồn Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam).
ra. Việc biến tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ
Nhiều tân đồng bắc ghế hầu thánh
trở thành thị trường kinh doanh riêng của với nhiều giá hầu biến thái về trang phục,
một số nhóm người đã làm sai lệch, biến trang sức, vũ đạo hay mượn bóng thánh
tướng tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt nhập đồng để phán truyền, trục lợi, xin
(PVS bà Bùi Thị Tuyết, Phòng Quản lý di tiền của con nhang đệ tử đã gây nhiều bất
sản, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh bình cho những thanh đồng hầu thánh theo
Hóa). Điều này đang gây nhiều bức xúc cái tâm, cái đức. Một cựu thanh đồng bày
cho các thanh đồng có tâm với tín ngưỡng: tỏ: Sao bây giờ có nhiều đồng vậy? Trước
Đáng buồn nhất trong các canh hầu đồng đây, tôi ra đồng phải đi trình diện hết các
hiện nay là hiện tượng thương mại hóa, đền to phủ lớn và đủ 3 năm mới được khai
buôn thần bán thánh, các đồng thầy yêu đàn, mở phủ, lập điện cho con nhang đệ
cầu con nhang đệ tử đóng tiền để đồng thầy tử. Ngày nay, nhiều tân đồng mới ra đồng
hầu đồng (PVS thanh đồng Nguyễn Thị Th, chưa hầu tạ bách nhật đã ra làm việc thánh
Hoàng Hoa Thám, Ba Đình, Hà Nội). Thực nên họ không hiểu gì về ‘phép thánh’ cả,
Thực trạng thực hành…
39
dẫn đến nhiều hiện tượng biến tướng trong cả âm nhạc dân tộc Thái ở Tây Bắc, ca khúc
nghi lễ thực hành, như: quy tắc tế thánh, trữ tình vào giá hầu; ông đồng Bùi Văn H
bái thần cũng không biết là bước chân nào (huyện Lương Sơn, Hòa Bình) và bà đồng
trước, bước chân nào sau, dáng đi như thế Ph (thị xã Bỉm Sơn, Thanh Hóa) hầu giá
nào, quỳ lạy thánh ra sao, rồi cả việc phán chúa Thác Bờ còn có cả đội phụ họa mặc
truyền lung tung nữa. Làm việc thánh như trang phục Mường, đánh cồng chiêng. Phản
vậy thì nguy hại lắm! (PVS cựu thanh đồng cảm hơn, có một thanh đồng nam (Hải
Nguyễn Thị H, 90 tuổi, thị xã Bỉm Sơn, tại Dương) hầu giá Trần Triều đeo trang sức
phủ Mỗ xã Hà Thái, huyện Hà Trung).
mĩ ký lủng lẳng, phấn son lòe loẹt không
Hiện tượng mượn “bóng thánh” để đúng với truyền thống giá hầu này.
nhập đồng rồi xưng danh và phán truyền
cũng diễn ra ở nhiều di tích trong tỉnh.
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là một
tín ngưỡng dân gian và đã có một số quy
Quan sát buổi hầu đồng tại phủ Mỗ chuẩn nhất định với đồng thầy, nhưng hiện
(ngày 08/9/2019), chúng tôi nhận thấy nay vẫn còn ít người thực hiện các quy
thanh đồng Nguyễn ở thành phố Hồ Chí chuẩn này (Vũ Hồng Thuật, 2016: 232).
Minh hầu đồng với 5 giá hầu, khuôn mặt
Thứ năm, thực trạng đốt vàng mã, khấn
thể hiện sự “vô hồn”, không phải là người vái thuê, rút thẻ, thắp hương nhiều vẫn còn
có “căn duyên” với Phật thánh. Các điệu tồn tại ở các đền, phủ khiến tín ngưỡng bị
múa cờ, kiếm, mồi… rất gượng gạo và luôn biến tướng, ảnh hưởng đến sức khoẻ và
nở nụ cười trên môi làm dung tục hóa nghi tinh thần của người đi lễ: Vào dịp đầu năm,
lễ thiêng.
mọi người đến đền Ba Bông nhiều hơn so
Trước đây, cách ăn mặc, đi đứng, nói với thời gian trong năm nên họ thắp hương
cười trong hầu đồng được quy định tương rất nhiều. Chúng tôi khuyến cáo người dân
đối nghiêm ngặt cho từng giá hầu. Hiện hạn chế thắp hương nhưng vẫn còn nhiều
nay, nhiều lễ phục bị thay đổi thái quá, người không tuân theo nội quy, quy định
khiến người dự hầu không còn nhận ra bộ của nhà đền. Trong tâm thức của người đi
trang phục ấy là của vị thánh nào: Nhiều lễ, mua hương mang vào đền thì phải thắp
người hầu giá hầu Cô Bơ lại mặc quầy hết chứ không mang về hoặc vứt bỏ (PVS
(váy) trong khi lẽ ra giá hầu này phải mặc thanh đồng Nguyễn Văn Chung, thủ nhang
quần, vì thánh cô chèo thuyền trên sông đền Ba Bông). Người ta tranh giành mua
nước mà mặc quầy gió thổi sẽ tốc quầy; bán chỗ để hầu, đồ mã đặt la liệt nơi đền
thánh cô quy y Phật nên thường mặc áo dài phủ, đèn nhang hương khói nghi ngút (PVS
màu trắng, cổ đeo tràng hạt thì lại mặc áo thanh đồng Nguyễn Thị Th, Hoàng Hoa
ngắn, đầu quấn khăn như giá hầu các cô Thám, Ba Đình, Hà Nội).
sơn trang, cổ đeo kiềng bạc, vàng; hay các
Một số đền có dịch vụ bán đồ mã riêng
giá hàng quan lớn, quan hoàng lại đi hài cho các vị thánh được thờ ở các ngôi đền
vân sảo của thánh nữ... (PVS thanh đồng ấy nên những người đến lễ thường mua đồ
Trần Kim H, phủ Tiên Hương, Nam Định). mã này vào đền thắp hương. Mỗi bộ mã đặt
Quan sát của chúng tôi tại phủ Mỗ kín một chiếc mâm nhôm cỡ lớn. Những
cho thấy, bà đồng Th (huyện Phong Thổ, người đến trước đặt lễ trên ban thờ, khấn
Lai Châu) về hầu thánh lại mang theo cả vái lâu, người đến sau không chờ đợi được
cung văn, khi hầu đến giá Cô Bé còn đưa liền tìm cách đặt mâm lễ của mình chồng
Thông tin Khoa học xã hội, số 8.2020
40
lên trên mâm lễ của người khác. Việc này thiếu chặt chẽ nên không gian bên trong di
khiến nhiều du khách hành hương không tích nhếch nhác, người dân đi lễ mang cả
hài lòng, làm giảm tính tôn nghiêm nơi giày dép vào trong đền; hiện tượng dịch vụ
thờ tự. Tuy các nhà đền đã đặt các giá kệ khấn thuê, hát chầu văn xin tiền ở đền Cô
nhiều tầng ở hai bên cánh gà của ban thờ Chín, đền Sòng vẫn xảy ra.
để du khách đặt mâm lễ, nhưng giải pháp
Mô hình quản lý tư nhân kết hợp với
này cũng chỉ giải quyết được phần nào bởi chính quyền cấp xã quản lý di tích, tổ chức
lượng khách đi lễ ngày càng đông, trong lễ hội được áp dụng tại phủ Mỗ, đền Ba
khi không gian di tích đã cố định không thể Bông. Chính quyền xã tham gia điều hành,
mở rộng. Hơn nữa, nhiều khách đi lễ còn giám sát thực hành nghi lễ, tổ chức lễ hội,
chen nhau thắp hương, khấn vái làm ảnh tiền công đức do chính quyền xã quản lý;
hưởng tới những người xung quanh: Chúng công an xã, hội cựu chiến binh, hội phụ nữ,
tôi thường xuyên đi lễ ở các đền to, phủ lớn đoàn thanh niên đều tham gia quản lý di
ở miền Bắc và thường thấy có hiện tượng là tích nên ở đây không có hiện tượng buôn
mạnh ai người ấy khấn cầu, khấn lâu, khấn thần bán thánh. Người trông coi đền được
to, thiếu sự tôn trọng người khác đi lễ (PVS hưởng tiền “giọt dầu” của khách đi lễ đặt
ông Nguyễn Văn H, 48 tuổi, người đi lễ đến trên ban thờ, đây là người có trách nhiệm
từ Hà Nội).
trông coi, quản lý, thắp hương, quét dọn
Thứ sáu, thực trạng quản lý di sản thực hằng ngày tại di tích nên không gian thờ tự
hành tín ngưỡng thờ Mẫu còn chưa có sự rất sạch sẽ, trang nghiêm. Ở đền Ba Bông,
thống nhất, phối hợp giữa các ban ngành thủ nhang là người trông coi, quản lý,
với nhau. Việc thiếu sự quản lý sát sao giám sát thực hành nghi lễ bên trong đền,
của ban quản lý di tích, chính quyền địa họ được chủ động kinh phí để trùng tu, tu
phương khiến cho bức tranh văn hóa thờ sửa, tạo cho không gian di tích khang trang,
Mẫu Tam phủ của người Việt phần nào đã sạch đẹp; từ đó người dân đi lễ nâng cao ý
bị lạm dụng về chức năng xã hội của nó. thức bảo vệ, gìn giữ, phát huy di sản được
Đây có thể được xem là một trong những tốt hơn so với đền Sòng.
lý do dẫn đến sự lộn xộn, thiếu tính trang 3. Bàn luận và kết luận
nghiêm trong thực hành nghi lễ.
Trong lịch sử phát triển, tín ngưỡng
Thanh Hóa hiện có 2 mô hình quản lý thờ Mẫu luôn có sự biến đổi, dung nạp
di tích là mô hình nhà nước quản lý và mô những yếu tố mới để thính ứng với xã hội.
hình tư nhân kết hợp với chính quyền cấp Trong việc thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu
xã quản lý. Mỗi mô hình có những điểm Tam phủ, việc thay đổi trang phục, nghi
mạnh và hạn chế riêng.
lễ, lễ vật hầu đồng cho phù hợp với xã hội
Mô hình quản lý nhà nước được áp đương đại là quy luật tất yếu, phù hợp với
dụng ở đền Sòng. Ban quản lý di tích thị xã nhu cầu của người dân từng vùng miền, từ
Bỉm Sơn đảm nhiệm giám sát việc thu - chi đó tạo sức sống mạnh mẽ cho tín ngưỡng
ngân sách sửa chữa di tích và trả lương cho thờ Mẫu (Nguyễn Thị Hiền, 2016: 94). Tuy
cán bộ, nhân viên của ban, quản lý tiền công đã có một số quy chuẩn nhất định, nhưng
đức (mỗi năm thu được vài chục tỷ đồng). nhìn chung việc thực hành tín ngưỡng thờ
Tuy nhiên, hạn chế của mô hình này là tình Mẫu Tam phủ vẫn đang còn mang tính tự
trạng “cha chung không ai khóc”, quản lý phát và chưa có tổ chức chặt chẽ. Công
Thực trạng thực hành…
41
tác quản lý nhà nước đối với thực hành quy chế thực hành nghi lễ thờ Mẫu Tam
tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ chủ yếu dựa phủ trong thực hành tín ngưỡng, quy định
vào Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016, về trang phục, trang sức, vũ đạo, âm nhạc
song chưa bao quát hết được đặc trưng của của 36 giá đồng. Đây là bộ khung cơ bản
tín ngưỡng. Những biến đổi thái quá trong để phân biệt đúng - sai trong việc thực hành
thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ nghi lễ thờ Mẫu Tam phủ hiện nay. Hiện
ở Thanh Hóa gần đây cho thấy, cần có sự nay, trang phục hầu đồng có chất liệu, hoa
can thiệp, quản lý của Nhà nước để tinh lọc văn hấp dẫn và đẹp hơn trước; song cũng
những thành tố văn hóa mới phù hợp khi cần hạn chế sử dụng những trang phục quá
tiếp nhận nhằm làm đa dạng bản sắc của tín hiện đại hoặc vay mượn chi tiết hoa văn
ngưỡng, ngăn chặn những yếu tố lai căng, của nước ngoài một cách không phù hợp;
xuyên tạc văn hóa.
trang phục cần phù hợp với giá hầu. Hạn
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cần có chế đốt vàng mã, thắp hương, vung tiền khi
quy định riêng về quản lý nhà nước đối với hầu đồng. Khi thực hành nghi lễ hầu đồng,
thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Trong văn phải có những động tác vũ đạo phù hợp
bản này, cần có quy định trách nhiệm của với giá hầu; thanh đồng không được phán
người đại diện cơ sở thờ tự và tổ chức thực truyền bừa bãi, không trục lợi, buôn thần,
hành nghi lễ (ban quản lý di tích); khen bán thánh khi hầu đồng.
thưởng những người có thành tích trong
Bài trừ cái xấu, hướng đến cái đẹp
công tác quản lý, trao truyền thực hành di cũng là nguyện vọng của những người tâm
sản đúng, hiệu quả; xử phạt nghiêm khắc huyết với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ
đối với những cá nhân, tập thể thực hiện sai hiện nay. Tuy nhiên, nỗ lực ấy phải đến từ
quy chế thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu làm nhiều phía, từ các cơ quan quản lý cho đến
ảnh hưởng đến văn hóa dân tộc nói chung, những người tham gia thực hành nghi lễ.
tín ngưỡng thờ Mẫu nói riêng. Đồng thời, Thiết nghĩ một khi vẫn còn những cá nhân
các di tích cũng có quy chế cụ thể cho phù lợi dụng di sản để trục lợi thì tín ngưỡng
hợp với tình hình ở địa phương. Về lâu dài, thờ Mẫu Tam phủ vẫn sẽ còn bị đặt giữa lằn
cần nghiên cứu lập “Hội thánh Mẫu” hay ranh di sản và hình thức biến tướng
“Hội con của Mẫu” để xây dựng tổ chức
nghề nghiệp - xã hội vững mạnh theo quy Tài liệu tham khảo
định của Nhà nước, thông qua đó quản lý 1. Luật Tín, ngưỡng tôn giáo năm 2016.
các hội viên hoạt động đúng chủ trương, 2. Nguyễn Thị Hiền (2016), “Thực hành
chính sách của Nhà nước, đảm bảo duy
trì bản sắc văn hóa thực hành nghi lễ thờ
Mẫu trong đời sống đương đại một cách
có hiệu quả. Bên cạnh đó cần nghiêm cấm
hầu đồng ở những không gian không phải
là nơi thờ Mẫu. Các cơ quan quản lý và
các hiệp hội không tổ chức cấp giấy chứng
nhận hầu đồng.
tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ từ góc
độ xuyên quốc gia (Nghiên cứu trường
hợp ở Thung lũng Silicon, California,
Hoa Kỳ)”, trong: Kỷ yếu hội thảo khoa
học quốc tế Nghiên cứu thực hành tín
ngưỡng trong xã hội đương đại (trường
hợp tín ngưỡng thờ Mẫu), Nxb. Thế
giới, Hà Nội, tr. 94-119.
Để tránh sự biến tướng trong thực hành
tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, cần xây dựng
(xem tiếp trang 18)
7 trang
14420
Free
Bạn đang xem tài liệu "Thực trạng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ ở tỉnh Thanh Hóa hiện nay", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- thuc_trang_thuc_hanh_tin_nguong_tho_mau_tam_phu_o_tinh_thanh.pdf
