Tài liệu Lịch sử Đảng bộ tỉnh Bình Định 1930-1945 (Phần 1)
LÒCH SÖÛ
ÑAÛNG BOÄ TÆNH BÌNH ÑÒNH
(1930 - 1945)
2
ÑAÛNG COÄNG SAÛN VIEÄT NAM
LÒCH SÖÛ
ÑAÛNG BOÄ TÆNH BÌNH ÑÒNH
(1930 - 1945)
Thaùng 9-2015
4
LÔØI NOÙI ÑAÀU
Thöïc hieän chuû tröông cuûa Trung öông, Ban Thöôøng vuï Tænh
uûy Bình Ñònh chæ ñaïo bieân soaïn taäp saùch Lòch söû Ñaûng boä tænh
Bình Ñònh giai ñoaïn 1930 - 1945 ñeå ghi laïi moät trong nhöõng
chaëng ñöôøng ñaáu tranh anh duõng choáng thöïc daân, ñeá quoác cuûa
Ñaûng boä, quaân vaø daân tænh nhaø. Taäp saùch ñöôïc xuaát baûn laàn
ñaàu vaøo dòp kyû nieäm 60 naêm Ngaøy thaønh laäp Ñaûng Coäng saûn
Vieät Nam (3/2/1930 - 3/2/1990).
Sau khi ñöôïc xuaát baûn, taäp saùch ñaõ goùp phaàn to lôùn trong
coâng taùc tuyeân truyeàn, giaùo duïc truyeàn thoáng yeâu nöôùc, ñaáu
tranh caùch maïng cho caùn boä, ñaûng vieân vaø nhaân daân, nhaát laø theá
heä treû.
Do ñieàu kieän in aán ñaõ laâu, Ban Thöôøng vuï Tænh uûy Bình Ñònh
(khoùa XVIII) chuû tröông taùi baûn taäp saùch Lòch söû Ñaûng boä tænh
Bình Ñònh 1930 - 1945 ñeå phuïc vuï toát hôn coâng taùc nghieân cöùu,
tuyeân truyeàn, giaùo duïc truyeàn thoáng ñaáu tranh caùch maïng cuûa
ñòa phöông. Ban Thöôøng vuï Tænh uûy xin traân troïng giôùi thieäu taäp
saùch vôùi ñoàng baøo, ñoàng chí, baïn ñoïc trong vaø ngoaøi tænh.
BAN THÖÔØNG VUÏ TÆNH UÛY BÌNH ÑÒNH
5
6
PHAÀN MOÄT
ÑAÛNG BOÄ RA ÑÔØI VAØ CUOÄC ÑAÁU TRANH
GIAØNH CHÍNH QUYEÀN
(1930 - 1945)
7
8
Chöông môû ñaàu
BÌNH ÑÒNH
1. ÑAÁT NÖÔÙC, CON NGÖÔØI
Bình Ñònh naèm giöõa vuøng Duyeân haûi mieàn Trung, ôû toïa ñoä
ñòa lyù 13003’-14042’ vó baéc vaø 108035’-109018’ kinh ñoâng.
Tröôùc naêm 1913, nhieàu vuøng cuûa Gia Lai - Kon Tum coøn
thuoäc veà Bình Ñònh. Dieän tích hieän nay khoaûng 6.100 km2. Baéc
giaùp Quaûng Ngaõi, nam keà Phuù Yeân, taây döïa Gia Lai - Kon Tum,
ñoâng höôùng ra bieån Ñoâng. Tröôùc 1945, Bình Ñònh coù 4 phuû:
Hoaøi Nhôn, An Nhôn, Tuy Phöôùc, Phuø Myõ; 3 huyeän: Phuø Caùt,
Bình Kheâ, Hoaøi AÂn vaø thaønh phoá Quy Nhôn. Naêm 1947, laäp
3 huyeän mieàn nuùi: An Laõo, Vónh Thaïnh, Vaân Canh.
Moät thôøi (938 - 1470), ñaây laø trung taâm cuûa Vöông quoác
Chaêmpa coå, vôùi thuû ñoâ thaønh Ñoà Baøn. Töø 1471 ñeán 1602,
Bình Ñònh mang teân phuû Hoaøi Nhôn. Naêm 1602, Nguyeãn Hoaøng
ñoåi thaønh phuû Quy Nhôn. Nhöõng naêm 1771 - 1799, Quy Nhôn laø
caùi noâi cuûa phong traøo Taây Sôn, vôùi ngöôøi anh huøng daân toäc kieät
xuaát Nguyeãn Hueä - Quang Trung. Naêm 1799, Nguyeãn AÙnh coù ñeá
quoác Phaùp giuùp söùc, chieám ñöôïc thaønh Hoaøng Ñeá, ñoåi Quy Nhôn
ra Bình Ñònh, nhaèm ñeà cao caùi goïi laø coâng lao “bình ñònh” phong
traøo Taây Sôn cuûa oâng ta.
Ñòa hình Bình Ñònh ña daïng, goàm caùc vuøng: röøng nuùi, ñoàng
baèng, ven bieån, haûi ñaûo vaø ñoâ thò. Ñoàng baèng tuy heïp, bò nuùi ñoài
chia caét thaønh nhieàu maûnh (1.700 km2, chieám 17,5% dieän tích töï
nhieân), song laø caùnh ñoàng lôùn cuûa mieàn Trung, sau Thanh Hoùa
vaø Ngheä An. Ñaát khaù maøu môõ, thích hôïp vôùi nhieàu loaïi caây
9
löông thöïc vaø caây coâng nghieäp. Tröôùc naêm 1945, dieän tích caây
daâu vaø caây döøa Bình Ñònh chieám töø 1/3 ñeán 1/2 dieän tích troàng
daâu vaø döøa cuûa Trung boä. Ñaây coøn laø vuøng chaên nuoâi lôùn, naêm
1965 coù tôùi 180.000 con boø, gaàn 250.000 con heo. Nuùi ñoài chieám
hôn 4/5 dieän tích. Ít nuùi cao, nhöng khaù hieåm trôû, giaøu laâm thoå
saûn vaø caây thuoác quí, coù nguoàn thuûy naêng vaø khoaùng saûn ñaùng
keå. Bôø bieån daøi ngoùt 140 km, coù nhieàu cöûa soâng, coàn baõi, ñaàm
gheành, haûi ñaûo, vôùi theàm luïc ñòa roäng. Quy Nhôn laø moät thaønh
phoá bieån ñeïp, nôi nghæ maùt vaø du lòch haáp daãn, laïi coù caûng bieån
lôùn, coù ñaàm saâu vaø kín.
Bình Ñònh naèm ôû moät vò theá ñòa lyù quan troïng coù taàm chieán
löôïc, laø tuï ñieåm cuûa moät soá ñöôøng quoác gia veà thuûy, boä, haøng
khoâng vaø ñöôøng saét. Ñöôøng chieán löôïc 19 noái caûng bieån Quy Nhôn
vaø mieàn Trung vôùi caùc thò xaõ Kon Tum, Pleiku vaø Buoân Ma Thuoät,
vôùi Haï Laøo vaø Ñoâng Baéc Campuchia. Ñöôøng soá 1 vaø ñöôøng saét
xuyeân Vieät ra Baéc vaøo Nam ñeàu thuaän lôïi. Saân bay Phuø Caùt lôùn,
coù theå tieáp nhaän nhieàu loaïi maùy bay phaûn löïc. Bình Ñònh töøng laø
nôi dieãn ra moät soá cuoäc ñuïng ñaàu lòch söû (Chaêmpa - Vieät vôùi
Nguyeân Moâng; Taây Sôn vôùi Phaùp, Taây Ban Nha,…).
Bình Ñònh laø moät trong soá tænh ñoâng daân cuûa mieàn Trung vaø
Vieät Nam. Daân soá cuoái thôøi Töï Ñöùc (1880) chæ tính caùc huyeän
ñoàng baèng, khoaûng 390.000 ngöôøi. Naêm 1932, coù 701.344 ngöôøi.
Naêm 1945, gaàn 750.000 ngöôøi. Naêm 1953, hôn 727.942 ngöôøi.
Thaùng 4/1989, coù 1.246.178 ngöôøi.
Bình Ñònh laø nôi sinh cô laäp nghieäp cuûa 4 toäc ngöôøi anh em:
Ba Na, Chaêm, H’reâ, Vieät (Kinh). Ñoàng baøo Ba Na, Chaêm, H’reâ
laø cö daân baûn ñòa, tha thieát soáng töï do, chaân chaát vaø kieân cöôøng
choáng ñeá quoác, phong kieán. Thaønh Ñoà Baøn, thaønh ñaù Taø Kôn
(Konplo, Vónh Thaïnh)… laø nhöõng minh chöùng huøng hoàn. Lôùp
ngöôøi Vieät ñaàu tieân voán laø löu daân, “daân moä”, “toäi ñoà”, “tuø
binh”, v.v… töùc nhöõng lôùp ngöôøi cuøng cöïc cuûa xaõ hoäi phong kieán.
10
Toå tieân anh em Taây Sôn voán laø “tuø binh” cuûa chuùa Nguyeãn trong
ñôït ñaùnh nhau vôùi chuùa Trònh naêm 1653 - 1658. Nhöõng lôùp ngöôøi
maát töï do vaø khoán cuøng ñoù, caû Kinh vaø Thöôïng, sôùm bieát coá keát
laïi, khoâng tieác moà hoâi vaø xöông maùu, bieán mieàn ñaát hoang daõ
vuøng phieân traán(1) thaønh nhöõng xoùm laøng ñoâng ñuùc, truø phuù.
Chính nhöõng ñieàu kieän kinh teá - xaõ hoäi vaø hoaøn caûnh lòch söû
ñoù taïo cho cö daân Bình Ñònh vöøa coù nhöõng phaåm chaát quí cuûa
ngöôøi Vieät Nam (nhö: caàn cuø vaø saùng taïo, nhaân aùi, kieân cöôøng…),
vöøa coù caùc saéc thaùi rieâng. Tính khaúng khaùi, haøo hieäp, xaû thaân
vì nghóa lôùn… maø tieâu bieåu laø Nguyeãn Hueä, Buøi Thò Xuaân,
Mai Xuaân Thöôûng, Taêng Baït Hoå,… ñöôïc hun ñuùc töø cuoäc soáng
gian khoå ñeå khai phaù vuøng ñaát môùi cuûa lôùp ngöôøi cuøng khoå.
Ngöôøi lao ñoäng thì naêng noå, kheùo tay,… töøng laøm neân nhieàu coâng
trình ñoäc ñaùo, nhöõng saûn phaåm thuû coâng noåi tieáng caû trong vaø
ngoaøi nöôùc(2). Keû só thì thoâng tueä, thanh baïch, taøi hoa…(3). Nhö
caùc ñòa phöông khaùc, ngöôøi Bình Ñònh laø cö daân noâng nghieäp
laïc haäu, neân khoâng traùnh khoûi nhöõng thoùi quen, taâm lyù,… cuûa
ngöôøi saûn xuaát nhoû.
2. AI VEÀ BÌNH ÑÒNH!
Bình Ñònh ñöôïc xem laø trung taâm cuûa moät vuøng vaên hoùa,
nhieàu taàng vaø nhieàu lôùp ñan xen, vôùi nhöõng neùt tieâu bieåu cho
baûn saéc cuûa moät khu vöïc daân cö roäng lôùn(4).
(1) Töø 1470 - 1611, daõy nuùi Cuø Moâng laø bieân giôùi giöõa Ñaïi Vieät vaø Chaêmpa.
(2)
Veà kieán truùc coù Thaùp Chaøm. Haøng thuû coâng coù nhieãu, luïa ñaäu ba, buùn
song thaèn, noùn ngöïa…
(3)
Tuoåi treû hoïc gioûi coù Leâ Vaên Chaân (Phuø Myõ) ñaäu tieán só luùc 18 tuoåi,
Nguyeãn Vaên Hieån (Phuø Caùt) ñaäu hoaøng giaùp luùc 20 tuoåi,… Cao Xuaân Duïc, trong
Ñaêng khoa luïc cho Leâ Vaên Chaân laø “thieáu tuaán nhaát nhaân”.
Nhöõng nhaø vaên hoùa lôùn: Ñaøo Duy Töø, Ñaøo Taán, Xuaân Dieäu…
(4) Nhaø thô Huy Caän noùi veà ñaëc tröng cuûa vuøng vaên hoùa naøy: “… haùt tuoàng noåi
tieáng, vôùi caùc ñieäu hoø khoûe coù möôït maø coù, vôùi thô, töø cuûa caùc thi baù moät thôøi”.
11
Thaønh Cha (Nhôn Loäc), Ñoà Baøn (Nhôn Haäu, An Nhôn),
Thò Naïi (Phöôùc Hoøa, Tuy Phöôùc), moät thôøi töøng laø ñeá ñoâ, thöông
caûng saàm uaát cuûa Chaêmpa. Gaàn chuïc thaùp, vôùi caùc ngoïn noåi
tieáng: Döông Long, Caùnh Tieân… vaø haøng chuïc pheá tích thaùp ôû
An Nhôn, Tuy Phöôùc, v.v… ghi nhaän moät giai ñoaïn phaùt trieån röïc
rôõ cuûa ngheä thuaät Chaøm. AÁp Taây Sôn, hoøn OÂng Bình, beán Tröôøng
Traàu (Taây Sôn), thaønh Hoaøng Ñeá (An Nhôn), taân phuû Caøn Döông
(Phuø Caùt)… söøng söõng daùng ñöùng cuûa phong traøo Taây Sôn,
Linh Ñoång, Höông Sôn, Hoøn UÙc… ñaëc bieät di tích caùc phong traøo
caùch maïng 1930 - 1975 ken daøy ôû caùc huyeän. Tröôøng thi Höông
(1851 - 1915), thi voõ (1667 - 1884), tröôøng Quoác Hoïc Quy Nhôn
(1921 - 1945), thu huùt nhöõng só töû, voõ sinh, hoïc sinh caû moät vuøng
töø Nam - Ngaõi ñeán Khaùnh - Thuaän. Bình Ñònh coøn laø moät trung
taâm Phaät giaùo vaø Thieân chuùa giaùo cuûa Ñaøng trong, vôùi nhöõng
ngoâi chuøa coå kính: Quang Hoa (Tuy Phöôùc), Thaäp Thaùp (An Nhôn),
Linh Phong (Phuø Caùt), vaø nhaø thôø Goø Thò (Tuy Phöôùc)…
Caûnh quan Bình Ñònh laø moät taëng vaät cuûa thieân nhieân. Caùc
daõy nuùi Bích Keâ, Laïc Phuïng, Voïng Phu, Döông An,… chi nhaùnh
cuûa Tröôøng Sôn - ñaâm saàm ra bieån Ñoâng, ñoùn soùng baïc nhaáp
nhoâ. Nhöõng doøng soâng Laïi, Coân,… khi aøo aït, luùc löôïn lôø oâm chaët
nhöõng caùnh ñoàng xanh bieác luùa, ngoâ. Thaùc LôPinh (Vónh Thaïnh),
Haàm Hoâ (Taây Sôn), ñaù Voïng Phu (Phuø Caùt), Gheành Raùng vaø
Suoái Tieân (Quy Nhôn),… laø nhöõng vuøng nöôùc non kyø thuù. Caùc baõi
bieån quanh naêm soùng voã cuûa Thieän Chaùnh (Hoaøi Nhôn), Ñeà Gi
(Phuø Caùt), Quy Hoøa (Quy Nhôn),… vaãy goïi khaùch du lòch xa gaàn.
Bình Ñònh voán laø moät trung taâm noåi tieáng veà voõ thuaät, vôùi
doøng voõ Taây Sôn ñoäc ñaùo. Luyeän voõ trôû thaønh phong traøo quaàn
chuùng roäng raõi, cha truyeàn con noái. Ca dao Vieät Nam coù caâu:
Ai veà Bình Ñònh maø coi
Con gaùi Bình Ñònh caàm roi, ñi quyeàn
12
Caùc lôùp voõ só chaân chính töø Ñinh Vaên Nhöng (töùc oâng Chaõng)
vaø Ñaëng Vaên Long (Thieát lyù Ñaëng), Buøi Thò Xuaân vaø Voõ Vaên Duõng,
Vuõ Thò Huaán vaø Nguyeãn Vaên Loäc,… thôøi Taây Sôn, cho tôùi Voõ Hoùa,
Buøi Ñieàn, Taêng Baït Hoå, Phaïm Toaûn, Leâ Tuyeân,… phong traøo
Caàn Vöông, ñeàu hieán daâng taøi ngheä vaø caû tuoåi thanh xuaân cho
söï nghieäp cöùu nöôùc, cöùu daân.
Bình Ñònh laø maûnh ñaát maøu môõ cho caây vaên hoùa daân gian
ñôm hoa keát quaû. Ca dao, tuïc ngöõ, chuyeän cöôøi, ca lyù, haùt keát,
hoø veø, hô-moân,… noàng ñöôïm tình ngöôøi, aám aùp caûnh saéc vaø phong
vò xöù döøa. Nhöõng hoäi daân gian: ñoã giaøn, ñua ngöïa, bôi thuyeàn,
muùa laân, ñaâm traâu,… böøng böøng khí theá thöôïng voõ. Bình Ñònh laø
caùi noâi cuûa ca kòch baøi choøi vaø tuoàng coå. Vôùi taøi naêng ña daïng
Ñaøo Taán (1845 - 1907), cuøng nhieàu lôùp ngheä só taøi danh, doøng
tuoàng Bình Ñònh goùp phaàn xöùng ñaùng vaøo vieäc ñöa ngheä thuaät
saân khaáu tuoàng coå Vieät Nam leân ñænh cao, mang tính nhaân vaên
saâu saéc. Ñaây coøn laø nôi saûn sinh vaø nuoâi döôõng moät lôùp nhaø thô
noåi tieáng: Haøn Maëc Töû, Xuaân Dieäu, Cheá Lan Vieân,…
Ñoàng baøo Bình Ñònh maõi maõi naâng niu moät kyû nieäm thieâng
lieâng cuûa nhöõng naêm 1909 - 1910. Anh Nguyeãn Taát Thaønh, sau
naøy laø Chuû tòch Hoà Chí Minh kính yeâu, treân ñöôøng ra nöôùc ngoaøi
tìm phöông cöùu nöôùc, ñaõ döøng chaân laïi ñaây moät thôøi gian(1). Taïi
Bình Ñònh, Anh ôû vôùi cha laø cuï Nguyeãn Sinh Huy ñang laøm tri
huyeän Bình Kheâ, ñi laïi caùc nôi: An Nhôn, Tuy Phöôùc,… Nôi Anh
ôû laâu nhaát laø thaønh phoá Quy Nhôn.
3. GAÙNH NAËNG ÑEÁ QUOÁC, PHONG KIEÁN
Ngoaøi tình caûnh chung caû nöôùc, gaùnh naëng ñeá quoác, phong
kieán cuûa ngöôøi daân Bình Ñònh cuõng coù nhöõng ñaëc thuø.
(1) Hoà Chí Minh, nhöõng söï kieän, Vieän Baûo taøng Hoà Chí Minh, HN, 1987, trang 13.
13
Naêm 1799, chieám ñöôïc thaønh Hoaøng Ñeá, Nguyeãn AÙnh laäp
töùc xoùa teân Quy Nhôn. Caùc naêm 1802 - 1808, Gia Long trieät haï
aáp Taây Sôn, san baèng thaønh Hoaøng Ñeá,… gaùn cho caùc ñòa danh
lòch söû ñoù nhöõng caùi teân coù tính chaát phæ baùng (Bình Ñònh, An Taây
roài An Kheâ, Nam An vaø Baéc Thuaän,…). Ñoái vôùi daân chuùng, nhaø
Nguyeãn ñaøn aùp thaúng tay, cöôõng böùc ñoàng baøo Chaêm di cö, reû
ruùng vaø vuøi daäp só phu(1).
Veà kinh teá, Gia Long môû cuoäc chieán tranh cöôùp ruoäng ñaát
cuûa noâng daân Bình Ñònh ngoùt nöûa theá kyû (1799 - 1839). Söû chính
thoáng nhaø Nguyeãn vaø caû Minh Maïng cuõng phaûi thöøa nhaän söï
thaät lòch söû naøy. Toâ thueá caùc loaïi ruoäng coâng, tö vaø quan ñieàn,
ñoàn ñieàn,… cuûa Bình Ñònh raát naëng. Nhöõng chính saùch kinh teá
hieåm ñoäc treân ñaõ daãn tôùi caùc haäu quaû ñaùng leõ khoâng theå xaûy ra
ôû vuøng ñaát truø phuù naøy. Naêm 1822, aáp Chaùnh Thuaän (nay thuoäc
Caùt Hanh) vaø 2 aáp khaùc, daân phieâu taùn. Naêm 1824, 1860, 1863,…
nhieàu laøng daân boû ñi nôi khaùc kieám soáng(2).
AÙch aùp böùc vaø boùc loät nghieät ngaõ cuûa nhaø Nguyeãn gaây ra
nhöõng bieán ñoäng saâu saéc, ñeå laïi nhieàu haäu quaû veà tö töôûng, tình
caûm vaø taâm lyù cho nhieàu theá heä daân cö Bình Ñònh. Nhöõng chaán
thöông lòch söû xaõ hoäi ñoù, nhaát laø tình traïng phaân taùn, thuï ñoäng,…
khaù naëng neà.
Töø naêm 1876, nhaát laø sau khi cuoäc khôûi nghóa cuûa Mai Xuaân
Thöôûng bò daäp taét, ñeá quoác Phaùp xuùc tieán ngay vieäc vô veùt taøi
nguyeân vaø nhaân löïc Bình Ñònh. Ngoùt 30 naêm (1887 - 1925), hôn
(1)
Gauthier, coâng söù Quy Nhôn 1933 - 1937, nhaän xeùt “caáu truùc xaõ hoäi
Bình Ñònh chæ coù höông lyù vaø daân caøy, soá quan laïi veà höu raát ít”. Theo Ñòa dö
moâng hoïc Bình Ñònh vaø taïp chí Nam Phong: Naêm 1932, Bình Ñònh coù 126.880
chaùnh naïp, maø chæ coù 5.277 chöùc saéc vaø mieãn dieâu, mieãn sai. Moät tænh khaùc cuõng
ôû mieàn Trung, soá chaùnh naïp 53.213 (töùc khoâng baèng 1/2), maø tôùi 5.344 chöùc saéc,
mieãn dieâu vaø mieãn sai.
(2) Nguyeãn Theá Anh, Kinh teá vaø xaõ hoäi Vieät Nam döôùi trieàu caùc vua Nguyeãn.
SG, 1971.
14
40 coâng ty, haõng buoân tö baûn nhö nhöõng con ñæa haùu maùu baùm
chaët vaøo caùc ñoäng maïch chính cuûa cô theå kinh teá ñòa phöông.
Paris, Peùrignon, Delignon, Mathey, De Montpezat, Marvoire,…
cöôùp hôn 40.000 maãu röøng vaø ñaát, ruoäng cuûa daân Bình Kheâ,
An Nhôn, Hoaøi Nhôn, Vaân Canh, An Laõo,… Louis Rideau chieám
ñöùt 1.000 maãu vöôøn döøa sai quaû cuûa daân caùc laøng Huaân Coâng,
Taân Myõ, Tröôøng An, Cöûu Lôïi,… (Hoaøi Nhôn). Ñeán naêm 1929,
theo taøi lieäu cuûa Phaùp(1), boïn coâloâng Phaùp chieám hôn 5.361 ha
(chæ tính ñaát canh taùc), töùc hôn 4,26% dieän tích troàng troït ñòa
phöông. Nhö vaäy, bình quaân moät ngöôøi Phaùp “daân söï” (naêm 1930)
chieám hôn 23 ha, töông ñöông bình quaân chieám höõu ruoäng ñaát
cuûa moät ngöôøi Phaùp toaøn Ñoâng Döông, gaáp 160 laàn moät ngöôøi
daân ñòa phöông (0,119 ha). Kyõ thuaät canh taùc caùc ñoàn ñieàn
Phaùp khoâng hôn gì noâng daân. Thueá ruoäng cuûa chuû ñoàn ñieàn raát
thaáp. Trong taøi khoùa 1931 - 1932, dieän tích canh taùc cuûa daân
Bình Ñònh chæ hôn 19 laàn, nhöng tieàn thueá phaûi naïp gaáp 245 laàn
(264.000ñ/410ñ). Gaëp thieân tai, chuû ñoàn ñieàn ñöôïc Nhaø nöôùc
(2)
“trôï caáp” .
Töø cuoái theá kyû XIX, nhieàu haõng buoân ñoäc quyeàn Phaùp ñoå
xoâ ñeán Quy Nhôn, laäp thöông quaùn. Ñoù laø Descours et Cabaud,
Denis Freøreùs, L’UCIA (L’Union commerciale Indochine et
Africaine), SFATE (Socieùteù Francais - Annamite de textille et
export), Poinsard et Veyret,… Döïa vaøo tö saûn maïi baûn ngöôøi Hoa
(Hoøa Thoaïi, Phöôùc Hieäp, Khe Tong,…), tö baûn Phaùp khoâng nhöõng
khoáng cheá thò tröôøng vaø boùc loät naëng neà nhaân daân Bình Ñònh, maø
coøn thao tuùng vaø vô veùt taøi nguyeân caùc tænh laân caän: Quaûng Ngaõi,
Phuù Yeân vaø Taây Nguyeân.
(1) Bulletin des amis du vieux Hueá, soá 1 - 2 naêm 1931.
(2)
Sau côn baõo thaùng 11/1910, Khaâm söù Trung Kyø, trong Nghò ñònh soá 227
thaùng 12/1910, caáp cho Delignon 800ñ, Mathey 300 ñoàng baïc Ñoâng Döông.
15
Caùi goïi laø coâng nghieäp cuûa Phaùp ôû Bình Ñònh khoâng laø bao.
Laäp haõng deät Delignon (1902) nhaèm khoáng cheá ngheà deät luïa
noåi tieáng cuûa Bình Ñònh, vaø cuõng ñeå caïnh tranh vôùi haøng tô luïa
cuûa Trung Quoác, Nhaät Baûn. Xöôûng hoät vòt FIARD (1896) xuaát
sang Phaùp caïnh tranh vôùi boät tröùng Syrie. Coâng ty SICA (1904)
vaø SADCA (1914), ñoäc quyeàn naáu vaø baùn röôïu cho daân caùc tænh
töø Quaûng Ngaõi vaøo Phuù Yeân, Taây Nguyeân. Trong caùc xí nghieäp,
tö baûn Phaùp keát hôïp loái boùc loät tö baûn vôùi boùc loät phong kieán ñeå
thu lôïi nhuaän cao(1).
Ñeán naêm 1936, ngoaøi ñöôøng Quoác loä soá 1 ñaõ raûi nhöïa, Phaùp
laøm theâm ñöôøng soá 19, caùc ñöôøng haøng tænh (5,6) vaø lieân tænh (6),
hoaøn thaønh ñoaïn ñöôøng saét Ñaø Naüng - Quy Nhôn - Nha Trang
(10/1936). Caûng Quy Nhôn sau laàn naâng caáp naêm 1935, taøu
3.000 taán coù theå caäp beán. Coâng ty STACA coù xöôûng söûa chöõa taïi
Quy Nhôn, thao tuùng vieäc chuyeân chôû haøng hoùa vaø haønh khaùch
ñoaïn ñöôøng boä Ñaø Naüng - Nha Trang. Haõng vaän taûi ñöôøng thuûy
(Messageries Maritimes) ñoäc quyeàn chuyeân chôû haøng hoùa xuaát
nhaäp khaåu caûng Quy Nhôn.
Thueá thaân töø 10.228 ñoàng (1898) taêng leân 300.800 ñoàng
(1931). Moät xuaát ñinh töø 10 xu taêng leân 3ñ,20 (töông ñöông 1 taï
thoùc luùc ñoù). Thueá ruoäng ñaát töø 27.369 ñoàng (1898) taêng leân
364.000 ñoàng (1931). Naêm 1931, rieâng thueá naïp cho ngaân saùch
Trung Kyø vaø Ñoâng Döông cuûa Bình Ñònh tôùi 876.000 ñoàng,
töông ñöông 27.000 taán theo giaù luùa ñaàu 1932, töùc gaàn 30% saûn
löôïng thoùc bình quaân haøng naêm cuûa ñòa phöông. Naêm 1933, daân
Bình Ñònh phaûi “tieâu thuï” 1.200 kg thuoác phieän baèng tieàn 10.000
taán thoùc. Neáu tính caùc loaïi thueá khoùa, nhöõng khoaûn “phuø thu
laïm boå” cuûa nha laïi vaø cöôøng haøo… thì gaùnh naëng thueá khoùa cuûa
ngöôøi daân Bình Ñònh ñeán quaèn löng.
(1)
Delignon, naêm 1937 voán 3.600.000 francs, laõi 1.098.000 francs.
16
Moät tænh hôn 700.000 daân, ñeán 1935, ngoaøi beänh vieän
Quy Nhôn (1906) vôùi 100 giöôøng, môùi coù traïm xaù Boàng Sôn. Tyû
leä hoïc sinh tieåu hoïc raát thaáp so vôùi daân soá cuûa tænh, vôùi nhieàu
tænh(1). Naêm 1932, caû tænh coù 3 tröôøng tieåu hoïc toaøn caáp (6 lôùp),
10 tröôøng sô hoïc (3 - 4 lôùp), 60 tröôøng döï bò (2 lôùp). Trong khi
ñoù, nhaø lao Quy Nhôn xaây caát naêm 1930 raát kieân coá, moät luùc coù
theå giam 400 - 600 tuø. Taïi Quy Nhôn vaø caùc huyeän lî, thaäm chí
nhieàu laøng, nhan nhaûn nhöõng “tieåu baøi” baùn röôïu vaø thuoác phieän
(RA, RO). Taøi saûn vaên hoùa voâ giaù cuûa Bình Ñònh cuõng bò vô veùt.
Naêm 1886, caùc nhaø “khaûo coå” Phaùp duøng taøu Meâ-Koâng chôû hôn
80 taán, goàm töôïng ñoàng vaø ñaù, phuø ñieâu,… cuûa caùc thaùp Chaøm
veà nöôùc(2).
Caùi goïi laø “coâng cuoäc khai hoùa” cuûa ñeá quoác Phaùp taïi Bình
Ñònh chaúng nhöõng phaù vôõ söï phaùt trieån töï nhieân cuûa neàn kinh teá
ñòa phöông maø coøn kìm haõm neàn kinh teá ñoù trong tình traïng
queø quaët vaø laïc haäu, hoaøn toaøn bò troùi chaët vaøo coã xe “kinh teá
maãu quoác”.
4. CÔ CAÁU XAÕ HOÄI:
Chính saùch thuoäc ñòa cuûa Phaùp gaây nhöõng taùc ñoäng lôùn ñoái
vôùi Bình Ñònh. Cô caáu xaõ hoäi coù söï bieán ñoäng saâu saéc. Caùc giai
caáp cuõ bò phaân hoùa, moät soá löïc löôïng xaõ hoäi môùi ra ñôøi.
(1) Hoïc sinh tieåu hoïc Bình Ñònh so vôùi daân soá naêm 1928 laø: 0,5%
- Hoïc sinh tieåu hoïc Bình Ñònh so vôùi daân soá naêm 1944 laø: 0,7%
- Hoïc sinh tieåu hoïc Ñoâng Döông so vôùi daân soá naêm 1928 laø: 0,8%
- Hoïc sinh tieåu hoïc Thaùi Nguyeân so vôùi daân soá naêm 1932 laø: 1,8%
- Hoïc sinh tieåu hoïc Bình Thuaän so vôùi daân soá naêm 1927 laø: 2%
- Hoïc sinh tieåu hoïc Haø Baéc (Baéc Ninh, Baéc Giang) so vôùi daân soá naêm 1932 laø:
1,2%.
- Hoïc sinh tieåu hoïc An Giang (Long Xuyeân, Chaâu Ñoác) so vôùi daân soá naêm
1944 laø: 1,7%
(2) Charles Lemire, Notes sur le Bình Ñònh, Revue Indochine 1900.
17
Töø ñôït khai thaùc laàn thöù nhaát (1897 - 1914) cuûa Phaùp, löïc
löôïng coâng nhaân xí nghieäp Bình Ñònh xuaát hieän. Coâng nhaân goàm
caùc ngaønh deät, cheá bieán thöïc phaåm, giao thoâng vaän taûi, xaây döïng,
cô khí söûa chöõa,… Ñoâng laø thôï deät, cheá bieán thöïc phaåm, v.v…
Trong ñôït khai thaùc laàn thöù hai, theâm moät soá xí nghieäp môùi SITA,
CADASTRE, nhaø ñeøn, ñeà-poâ Dieâu Trì vaø Quy Nhôn, gara Traàn
Sanh Thaïi,… Ñoäi nguõ coâng nhaân taêng, nhaát laø lôùp thôï kyõ thuaät
cuûa Tröôøng Kyõ ngheä Thöïc haønh Hueá. Chöa tính soá lao ñoäng caùc
haõng buoân ôû Quy Nhôn, 5 xöôûng deät thuû coâng ngöôøi Hoa ôû An Thaùi,
löïc löôïng coâng nhaân xí nghieäp Bình Ñònh gaàn 7.000 ngöôøi.
Coâng nhaân Bình Ñònh xuaát thaân töø noâng daân, thôï thuû coâng bò
baàn cuøng hoùa trong quaù trình khai thaùc cuûa Phaùp. Soá löôïng chieám
tyû leä nhoû (khoaûng 1%), trình ñoä vaên hoùa vaø kyõ thuaät thaáp, nhöng
coâng nhaân Bình Ñònh khaù taäp trung, tính chaát voâ saûn hieän ñaïi
ngaøy caøng taêng. Ñaïi boä phaän coâng nhaân taäp trung caùc xí nghieäp töø
70 ñeán 2.000 ngöôøi (Delignon, SADCA, STACA, FIARD, SITA,
caûng, ñeà-poâ Dieâu Trì vaø Quy Nhôn, haõng Flachet - Leâ Phaùt An,…).
Nhö caû nöôùc, coâng nhaân Bình Ñònh chòu 3 taàng aùp böùc, boùc
loät. Gaén boù vôùi noâng daân, sinh tröôûng moät vuøng ñaát coù truyeàn
thoáng yeâu nöôùc kieân cöôøng, coâng nhaân Bình Ñònh laø giai caáp ñaïi
dieän cho löïc löôïng saûn xuaát tieán boä, trieät ñeå caùch maïng cuûa ñòa
phöông. Quaù trình thaønh laäp Ñaûng boä, caùc cao traøo 1930 - 1931,
1936 - 1939, 1940 - 1945, coâng nhaân laø moät trong hai löïc löôïng
caùch maïng cô baûn cuûa ñòa phöông. Trong Caùch maïng thaùng Taùm,
hoï laø löïc löôïng noøng coát cuûa cuoäc khôûi nghóa taïi thaønh phoá
Quy Nhôn vaø caùc huyeän lî Bình Kheâ, An Nhôn, Tuy Phöôùc.
Noâng daân laø löïc löôïng xaõ hoäi ñoâng ñaûo nhaát cuûa Bình Ñònh.
Tröôùc naêm 1945, hoï chieám tyû leä treân döôùi 95%(1) daân soá ñòa
(1) Theo Henry Yves, L’eùconomie agricole de l’Indochine soá hoä töø khoâng taác
naøo ñeán vaøi maãu ta cuûa Bình Ñònh laø 95,3%. Theo ñieàu tra cuûa Noâng hoäi Khu 5:
tröôùc 7/1954, noâng daân Bình Ñònh khoaûng 92,2%.
18
phöông. Hoï laø ñoái töôïng chính cuûa chính saùch boùc loät vaø thoáng
trò cuûa ñeá quoác Phaùp vaø phong kieán. Bò haát khoûi ruoäng vöôøn,
nhöng cô sôû coâng nghieäp taïi choã khoâng dung naïp noåi ñoäi quaân bò
baàn cuøng hoùa raát ñoâng ñaûo naøy. Moät soá phaûi rôøi queâ höông, laøm
cu ly caùc ñoàn ñieàn, coâng tröôøng cuûa Phaùp ôû nam Ñoâng Döông vaø
Taân Ñaûo. Phaàn ñoâng soáng laây laát vôùi khaåu phaàn ruoäng coâng,
ruoäng laõnh canh cuûa ñòa chuû, hoaëc chaïy böõa baèng caøy thueâ, cuoác
möôùn. Trong kieáp soáng noâ leä ñoù, ñoàng baøo caùc daân toäc mieàn nuùi
coøn chòu traêm beà cay ñaéng vaø cô cöïc hôn. Ngoaøi aùch aùp böùc vaø
boùc loät, söï khinh mieät cuûa ñeá quoác vaø phong kieán, hoï coøn bò boïn
chuû laøng phaït vaï, baét nhuoác... vaø bò troùi buoäc, giam haõm baèng
haøng chuïc taäp tuïc huû laäu.
Noâng daân Bình Ñònh mang trong mình khí phaùch Taây Sôn,
voán coù moái haän thuø daân toäc vaø giai caáp raát saâu ñaäm vôùi ñeá quoác
vaø phong kieán. Hoï laø löïc löôïng chuû yeáu cuûa nhöõng phong traøo
choáng Phaùp, choáng söï boùc loät cuûa giai caáp ñòa chuû. Töø khi coù
Ñaûng, noâng daân Bình Ñònh caøng phaùt huy vai troø löïc löôïng caùch
maïng chuû löïc, laø ngöôøi baïn tin caäy nhaát cuûa giai caáp coâng nhaân
trong phong traøo caùch maïng ñòa phöông. Trong Caùch maïng thaùng
Taùm, noâng daân laø löïc löôïng noøng coát cuûa cao traøo choáng Nhaät,
cöùu nöôùc vaø khôûi nghóa giaønh chính quyeàn caùc huyeän.
Tieåu tö saûn Bình Ñònh goàm: tieåu thöông, tieåu chuû, giaùo
vieân, hoïc sinh, trí thöùc, vaên ngheä só, daân ngheøo thaønh thò,... bò ñeá
quoác, tö saûn, phong kieán boùc loät vaø khoáng cheá, neân ñôøi soáng cuûa
hoï baáp beânh. Caùc loø naáu daàu döøa, cheá bieán saén, khai thaùc haûi
saûn,… cuûa ngöôøi Vieät bò boïn tö saûn ngöôøi Hoa cheøn eùp. Coâng
chöùc nhoû vôùi ñoàng löông cheát ñoùi, laïi bò reû ruùng. Hoïc sinh thieáu
tröôøng, bò nhoài soï naëng neà. Tröôùc naêm 1945, soá ngöôøi Bình Ñònh
coù baèng tuù taøi, ñaïi hoïc, vieân chöùc raát ít. Taàng lôùp tieåu tö saûn
thöôøng dao ñoäng. Song hoï, nhaát laø trí thöùc, hoïc sinh coù tình caûm
19
daân toäc saâu ñaäm, nhaïy caûm vôùi thôøi cuoäc, raát haêng haùi caùch
maïng, neân giöõ vai troø quan troïng ñoái vôùi caùc phong traøo ñoâ thò.
Tö saûn Bình Ñònh raát ít, phaàn lôùn laø loaïi nhoû. Phaàn ñoâng
laøm caùc ngheà dòch vuï, moät soá kinh doanh coâng nghieäp (xaø phoøng,
deät,…). Traàn Sanh Thaïi vöøa coù gara oâ toâ, vöøa coù xöôûng xaø phoøng,
bò haõng STACA cheøn eùp, phaûi baùn gara. Leâ Phaùt An coù xöôûng
deät vaø nhuoäm ôû Taân An (Nhôn Hoøa, An Nhôn), coù oâ toâ chôû haøng
cuõng bò Delignon thoân tính. Tö saûn Bình Ñònh coù khuynh höôùng
daân toäc, daân chuû. Bò leä thuoäc veà kinh teá vôùi ñeá quoác, dính líu vôùi
phong kieán, laøm giaøu baèng boùc loät coâng nhaân, neân tinh thaàn daân
toäc, daân chuû cuûa hoï cuõng coù giôùi haïn.
Tröôùc naêm 1954, bình quaân chieám höõu cuûa moät nhaân khaåu
ñòa chuû laø 1 maãu 6 saøo, gaáp 12 laàn moät nhaân khaåu baàn noâng
(1 saøo 1 thöôùc), hôn 4 laàn so vôùi moät nhaân khaåu trung noâng
(3 saøo 9 thöôùc). Song caùc thuû ñoaïn boùc loät toâ töùc thì raát traéng
trôïn, nhaát laø caùc maùnh khoùe thao tuùng ruoäng ñaát coâng cuûa boïn
cöôøng haøo. Moät soá ñòa chuû chieám ruoäng ñaát vaøi laøng, thaäm chí
nhieàu huyeän (Kyù Vieát ôû Phuø Caùt,…). Ñòa chuû goác Hoa cuõng chieám
höõu nhieàu ruoäng: Quaùch Bình (Taây Sôn) ngoùt 400 maãu, Taï Thuûy
Nguyeân (An Nhôn) hôn 200 maãu,… Giai caáp ñòa chuû Bình Ñònh
caáu keát vôùi Phaùp ñeå duy trì aùch boùc loät nhaân daân. Ñeá quoác
Phaùp döïa vaøo ñòa chuû ñeå thoáng trò vaø boùc loät nhaân daân. Song
giöõa ñòa chuû vaø thöïc daân, khoâng phaûi laø khoâng coù maâu thuaãn
veà quyeàn lôïi. Phaàn lôùn ñòa chuû nhoû, nhaát laø con em hoï coù tinh
thaàn daân toäc.
Tình hình kinh teá - xaõ hoäi Bình Ñònh chöùng toû: söï caáu keát
giöõa ñeá quoác Phaùp vaø giai caáp ñòa chuû laø ñaëc tröng chuû yeáu cuûa
cheá ñoä thuoäc ñòa Vieät Nam. Naém vöõng ñaëc tröng chuû yeáu naøy coù
yù nghóa raát quan troïng ñoái vôùi vieäc ñeà ra ñöôøng loái chieán löôïc,
saùch löôïc cuûa cuoäc caùch maïng daân toäc daân chuû nhaân daân.
20
Tải về để xem bản đầy đủ
79 trang
14600
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Tài liệu Lịch sử Đảng bộ tỉnh Bình Định 1930-1945 (Phần 1)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- lich_su_dang_bo_tinh_binh_dinh_1930_1945.pdf
