Quan niệm của Phật giáo nguyên thủy về bản chất con người

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 8 (276) 2021

10

QUAN NIỆM CỦA PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY

VỀ BẢN CHẤT CON NGƯỜI

CHÂU VĂN NINH^*

Xuất phát từ phong trào chống lại Bà-la-môn giáo, cùng với Lokayata và Jaina,

Phật giáo có cách tiếp cận và lý giải về vấn đề con người và nhân sinh khác với

tư tưởng truyền thống bắt nguồn từ kinh Veda của Ấn Độ. Phật giáo quan niệm

thế giới vô thường, vô ngã; con người được cấu tạo từ ngũ uẩn nên xuất hiện

hay biến mất là do nhân duyên. Bài viết sử dụng cách tiếp cận biện chứng duy

vật, kết hợp với các phương pháp phân tích, tổng hợp để làm rõ quan điểm này.

Từ khóa: Phật giáo, bát chánh đạo, con người, giải thoát, khổ

Nhận bài ngày: 29/4/2021; đưa vào biên tập: 10/5/2021; phản biện: 30/5/2021;

duyệt đăng: 09/8/2021

1. DẪN NHẬP

việc tập trung tranh luận về các vấn

đề siêu hình có thể đẩy chúng ta rời

xa vấn đề về bản chất con người. Tư

tưởng Áo nghĩa thư chỉ dành cho một

số ít người, còn lời dạy của đức Phật

thì dành cho rất nhiều người. Khác

biệt thứ hai đó là, trong khi Bà-la-môn

giáo dựa vào sự truyền dạy từ những

người khác, thì Phật giáo đặc biệt

nhấn mạnh vào sự tự-nương tựa và

tự-nỗ lực của mỗi cá nhân nhằm nhận

biết chân lý tối hậu. Đệ tử của Phật

suy tư về chính mình và chỉ chấp

nhận quan điểm của những người

khác sau khi đã hoàn toàn được

thuyết phục. Vì thế, Phật giáo không

mang tính giáo điều.

Phật giáo là một trong những tôn giáo

lâu đời, xuất hiện vào khoảng thế kỷ

VI trước Công nguyên ở miền Bắc Ấn

Độ - phía nam dãy Himalaya. Bắt

nguồn từ phong trào tự do tư tưởng ở

đông bắc Ấn Độ, kết hợp với một số

tư tưởng của Áo nghĩa thư (Upanisad),

Phật giáo đã tạo ra một khuynh

hướng mới về nhận thức luận, khuynh

hướng này không lấy vấn đề siêu hình

làm cốt lõi, mà lấy chính cuộc sống

của con người làm vấn đề trung tâm.

Đạo Phật lấy việc tìm hiểu bản chất

con người là điểm khởi đầu, từ đó chỉ

ra cách thức để con người thoát khỏi

nỗi khổ, tìm thấy hạnh phúc vĩnh hằng,

đó cũng là vấn đề cấp bách của xã hội

Ấn Độ lúc bấy giờ. Đức Phật cho rằng

Theo quan niệm của Phật giáo, cuộc

đời của mỗi con người là một dòng

chảy vô tận, không có gì là vĩnh hằng,

cả vũ trụ này là một dòng biến ảo vô

thường, tự sinh tự diệt, không do một

vị thần tối cao nào sáng tạo ra. Có

^*Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân

văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí

Minh.

CHÂU VĂN NINH – QUAN NIỆM CỦA PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY…

11

những đoạn kinh kể lại đức Phật luôn (vật chất) bao gồm tứ đại (địa, thủy,

đi tìm câu trả lời cho câu hỏi về bản hỏa, phong); thụ, những cái chỉ tình

chất hiện hữu của con người: tại sao

con người lại hiện hữu như thế? Tại

sao con người mang những đặc điểm

sinh, lão, bệnh, tử? Điều đó là không

thể tránh khỏi? Có ai làm được điều gì

khác ngoài điều đó? Có ai thật sự

thoát khỏi tình trạng đó? Vì thế trong

nhân sinh quan Phật giáo, vấn đề giải

thoát cho con người là vấn đề tối cao,

trung tâm của triết lý Phật giáo vừa

mang ý nghĩa đạo đức, vừa mang ý

nghĩa tôn giáo.

cảm, cảm giác do cảm mà biết, hơi

nghiêng về tình; tưởng đó là biểu

tượng, tưởng tượng trí giác, ký ức.

Theo thuyết danh sắc, cấu tạo con

người nhìn chung cân bằng giữa vật

chất và tinh thần; thuyết lục đại, cấu

tạo con người thiên về phần vật chất;

thuyết ngũ uẩn thì cấu tạo con người

thiên về tinh thần. Trong ba thuyết

trên thì thuyết ngũ uẩn phổ biến hơn

cả (Nguyễn Hùng Hậu, 2004: 49-50).

Các tư tưởng truyền thống từ Veda tới

Upanishad thừa nhận sự tồn tại của

một thực thể tối cao, sáng tạo ra mọi

thứ và chi phối cả vũ trụ. Phật giáo

cho rằng về bản chất thế giới là biến

ảo vô thường không do ai sáng tạo ra

từ quá khứ, hiện tại, cho đến tương lai.

Con người xuất hiện cũng là do quy

luật nhân quả, đây là quy luật chi phối

cả vũ trụ, quy luật này có ba giai đoạn

cơ bản, gồm nhân (hetu), duyên

(pratitya) và quả (phala). “... cái gì

phát động ra ở vật, làm cho nó biến

đổi, gây ra một hay nhiều kết quả nào

đó gọi là nhân. Cái gì được kết hợp lại

do một hay nhiều nhân gọi là quả.

Duyên là điều kiện, là mối liên hệ trợ

giúp cho nhân (ở trạng thái khả năng),

biến thành quả (ở trạng thái hiện thực).

Như thế duyên không chỉ là một cái gì

đó cụ thể, xác định mà còn là điều

kiện, sự tương hợp tương sinh nói

chung giúp cho vạn pháp sinh thành

và biến đổi” (Doãn Chính, 1998: 239).

Vì vậy, theo Phật giáo, con người xét

cho cùng cũng là sự hợp tan của các

2. CON NGƯỜI DƯỚI GÓC NHÌN

CỦA PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY

2.1. Bản chất về sự sinh tạo con

người

Quan niệm Phật giáo về cấu tạo và

nguồn gốc xuất hiện của con người

trên cơ sở các thuyết như: thuyết

danh sắc, thuyết lục đại, thuyết ngũ

uẩn. Thuyết danh sắc: các từ “danh”,

“sắc” có từ thời Upanishad, nhưng

đến thời đức Phật thì “danh” chỉ yếu tố

tinh thần, còn “sắc” chỉ yếu tố vật chất,

theo thuyết danh sắc, con người được

cấu tạo bởi hai yếu tố, vật chất và tinh

thần. Thuyết lục đại, cho rằng con

người được cấu tạo bởi 6 yếu tố: địa

(đất, xương, thịt); thủy (nước, máu,

chất lỏng ); hỏa (lửa, nhiệt, khí);

phong (gió, hô hấp); không (các lỗ

trong cơ thể); thức (ý thức, tinh thần).

Trong đó 5 yếu tố thuộc về vật chất,

chỉ có yếu tố “thức” là thuộc về tinh

thần. Thuyết ngũ uẩn cho rằng con

người được cấu tạo bởi 5 yếu tố (ngũ

uẩn): sắc, thụ, tưởng, hành, thức. Sắc,

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 8 (276) 2021

12

yếu tố như ngũ uẩn, cho nên về bản là chơn thật, phi chơn nghĩ là phi

chất chúng ta không phải là một cái gì

đó bất biến, mà là vô ngã, trong một

thế giới không có thực tướng. Nhưng

trong cuộc sống rất nhiều người

không nghĩ như vậy, họ cho rằng con

người có ngã cá nhân riêng biệt, cho

nên để thỏa mãn cái tôi cá nhân đó,

họ tranh giành nhau, chấp chước hơn

thua. Phật cho rằng, vì vậy mà họ cứ

phải mắc vào sự luân hồi mà không

thể giải thoát được - ““Nó lăng mạ tôi,

đánh đập tôi, phá hoại tôi, cướp đoạt

tôi”, ai còn ôm ấp tâm niệm ấy thì sự

oán hận không thể nào dứt hết” (Viện

Nghiên cứu Phật học Việt Nam, 1992:

15).

chơn. Cứ tư duy một cách đúng đắn,

người như thế mau đạt tới chơn thật.”

(Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam,

1992: 16).

Phật giáo cho rằng, lý do con người

tiếp tục ham muốn những gì ngoài khả

năng của họ là vì họ vô minh với bản

chất của thực tại. Trong thực tế, mọi

thứ trong cuộc đời đều duyên sinh với

nhau, một giáo huấn quan trọng của

đức Phật trong Kinh Pháp cú là tất cả

được tạo ra bởi duyên sinh nhân quả

với nhau. Các pháp đều vô thường,

duyên sinh trong vòng sinh diệt: không

có bản tánh, cả tự nhiên, vật chất, tinh

thần, giác quan hay khái niệm, cụ thể

hay trừu tượng, hữu cơ hay vô cơ đều

trong vòng sinh diệt với nhau. Do đó,

vạn pháp giai không. Áo nghĩa thư cho

rằng con người mang bản chất thần

linh thần bí, đức Phật tin rằng với bản

chất của con người theo lý thuyết trên,

chắc chắn sẽ vẫn tồn tại ở đời này

cũng như đời sau. Do đó, theo Phật,

nhiệm vụ trước hết của con người

trong cuộc sống là không làm điều sai

trái, cứ tưởng là cái ngã cố định, và

Khác với tư tưởng truyền thống của

Upanishad, cho rằng cái ngã cá nhân

(Atman) của con người là một bộ

phận của cái ngã vũ trụ (Brahman) vì

vậy cái ngã cá nhân cũng sẽ bất biến

và tồn tại vĩnh hằng cùng với cái ngã

vũ trụ, cho nên trong cuộc sống trên

thế gian này con người cần tu luyện

để cho Atman trở về với Brahman,

nghĩa là con người đã giải thoát;

ngược lại, Phật giáo lại cho rằng con

người sống chết là do duyên tan hay kết quả của việc tưởng tượng sai lầm

này là bộc lộ bản năng thấp kém của

mình, cái sân và cái si trong chính

mình, việc chấp trước vào tự ngã mà

người ta thường mắc phải.

hợp của ngũ uẩn, cho nên con người

không hề có cái ngã bất biến, cuộc

sống là luôn luôn biến đổi; vô ngã mà

cứ tưởng là ngã, vô thường lại tưởng

là thường – đây chính là sai lầm mà

con người cần phải loại trừ. “11. Phi

nhơn mà tưởng là chân thật, chân thật

lại thấy là phi chơn, cứ tư duy một

cách tà vạy, người như vậy không thể

đạt tới chân thật. 12. Chơn thật nghĩ

Phật giáo cho rằng, nhân sinh khổ là

do ái dục, như trong kinh Chuyển

pháp luân, đức Phật nói: “Bây giờ hỡi

này các Tỷ kheo, đây là chân lý cao

thượng về nguồn gốc của sự khổ.

Chính ái dục là nguyên nhân của sự

CHÂU VĂN NINH – QUAN NIỆM CỦA PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY…

13

tái sinh. Ái hợp với tâm thiết tha, khao 2.2. Nhận diện về sự khổ trong đời

sống con người

khát, bám víu cái này, cái kia...” (Giáo

hội Phật giáo Việt Nam, 2015: 613),

nghĩa là sự ưa muốn ngũ trần lục dục,

sự ưa muốn sanh lại có sắc thân.

Muốn giải thoát khỏi nỗi khổ thì con

người cần phải: tận diệt phiền não là

ái dục thì sẽ không còn khổ. Kinh

Chuyển pháp luân viết: “Bây giờ, hỡi

các Tỷ kheo, đây là chân lý cao

thượng về sự diệt khổ. Đó là sự xa

lánh trọn vẹn và sự tận diệt chính cái

tâm khát ái ấy. Đó là sự từ bỏ, sự

thoát ly và sự tách rời khỏi tâm ái dục”

(Giáo hội Phật giáo Việt Nam, 2015:

613). Khi từ bỏ ái dục, tức là đã từ bỏ

được những hành động gây hậu quả

nghiêm trọng, mà nếu không sẽ người

đó chìm trong biển luân hồi, tái sinh,

không thể giải thoát. Với sự tái sinh

này thì người đó buộc phải rơi vào

khổ ải và ham muốn trong một kiếp

khác cũng giống như kiếp này, đó

chính là sự tiếp diễn không hồi kết, từ

ham muốn dẫn đến đau khổ, rồi đau

khổ này lại dẫn đến ham muốn khác,

cứ như vậy mãi mãi không dứt. Quan

niệm Phật giáo chỉ cần buông bỏ, từ

bỏ mọi hành động không tốt, nhất là

từ bỏ tham ái, dục vọng là con người

có thể được giải thoát và khi ấy chúng

sinh sẽ đạt đến trạng thái “chân như”,

với 5 trạng thái cụ thể: 1. Không có sự

ưa thích gì trong tâm dầu rất tế vi; 2.

Dứt bỏ các sự cố chấp; 3. Không

luyến ái trong các cảnh giới; 4. Thoát

khỏi sự vui của tam giới; 5. Tự mình

giải thoát cho mình là quan trọng nhất

(Maha Thongkham Medhivongs, 1999:

44-45).

Phật giáo quan niệm trong cuộc sống,

vạn vật đều tuân theo quy luật nhân

quả, theo quá trình sinh (sinh ra), trụ

(lớn lên, trưởng thành), dị (bệnh tật),

diệt (chết). Theo thuyết sát na, quá

trình này có thể diễn ra trong một

nháy mắt (1 sát na hay 1 niệm) hay

phải trải qua những quá trình biến đổi

lâu dài. Thuyết sát na diệt khẳng định

không có gì tồn tại lâu hơn một sát na.

Theo Phật giáo truyền thống, vạn vật

vô thường. Quan niệm này sau đó

được phát triển xa hơn với quan điểm

của Long Thọ bồ tát về thập nhị nhân

duyên, và cho rằng sự khác biệt duy

nhất trong quá trình tồn tại của một

sự vật là thời khắc giữa sinh và diệt,

sự vật không tiếp tục tồn tại như cũ,

thậm chí chỉ một thời khắc sau khi

sinh. Nếu một sự vật xuất hiện ra ở

thời khắc này thì nó sẽ khác đi ở thời

khắc tiếp theo. Ở đây, chúng tôi chỉ

đề cập thực tại theo thuyết sát na

sinh diệt⁽¹⁾dù là vật chất hay tâm linh,

đều là một sự lưu chảy, bởi vì không

có gì trong trạng thái tiếp theo cấu

tạo nên nó là bất động cả. Do đó mọi

quan niệm về sự vững chắc đều là ảo

tưởng.

Mặc dù Phật giáo xem thực tại là một

sự tập hợp, nhưng cũng không phủ

nhận sự vật bên ngoài, không phủ

nhận tự ngã, cho rằng thực tại thay

đổi một cách tự nhiên theo thuyết sát

na diệt. Không có thực tại bên ngoài,

cũng không có tự ngã tồn tại lâu hơn

một sát na, nhưng Phật giáo tin rằng

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 8 (276) 2021

14

mọi vật vẫn tiếp tục như là một chuỗi nhân duyên được bắt đầu từ vô minh,

kéo dài trong thời gian, sự tương đây là điểm đầu tiên dẫn con người

đồng của một số phần trong sự vật, tới đau khổ. Có vô minh là có “hành”,

tạo ra trong suy nghĩ sự ảo tưởng về hai cái này không tách rời nhau, như

sự giống hệt nhau hay sự đồng nhất. vậy có thể hiểu hành là kết quả của vô

Khi Phật giáo bác bỏ ý niệm về một minh. Hành tạo ra “thức”, ở góc độ

bản thể thường tồn, thì tự ngã (không nào đó hành về sau cũng là “nghiệp”.

quan tâm đến yếu tố vật lý) phải được Thức là cái phân biệt. Ngũ uẩn như

quan niệm là một dòng chảy liên tục một gia đình, trong đó thức là chủ, mà

của những ý niệm. Bởi vì tự ngã của sắc, thụ, tưởng, hành phải dựa vào.

một cá nhân ở bất kỳ thời khắc nào, Thức không thể đứng độc lập, phải

mặc dù không giống như chính nó ở dựa vào “danh sắc”. Con người định

thời khắc trước, nhưng cũng không hình, tức có danh sắc thì tất phải có

hoàn toàn khác biệt. Từ thuyết sát na lục căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, thức),

diệt, Phật giáo giải thích về nguồn gốc từ đó diễn ra quá trình tiếp xúc với thế

của sự đau khổ của chúng sinh và các giới xung quanh, cái đó được gọi là

vấn đề như: tại sao chúng ta lại bị mê xúc. Khi tiếp xúc với thế giới xung

lầm, tại sao chúng ta phải chịu sự luân quanh tạo cho con người cảm giác,

hồi sinh tử… Thuyết thập nhị nhân tình cảm đó là “thụ”. Từ tình cảm dẫn

duyên chỉ ra nguồn gốc nỗi khổ của đến đam mê tức “ái”, ái cũng chính là

con người và từ đó chỉ ra cách thức tham; tham muốn chiếm lấy, nắm giữ,

để cho con người thoát khỏi nỗi khổ đó là “thủ”; chiếm giữ được rồi thì

đó. Thập nhị nhân duyên gồm: vô muốn có lâu dài, đó là “hữu”; khi chết

minh, hành, thức, danh sắc, lục căn, lại tìm mọi cách để tái sinh. Mặt khác,

xúc, thụ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử. trong quá trình tồn tại con người lại

Trong đó, “vô minh” được hiểu như gây nghiệp nên buộc họ phải tái sinh

một cái gì đó không sáng tỏ, mờ tối, để trả quả. Đã có sinh thì tất phải có

che khuất bản tính tự nhiên trong lão và tử đi theo, như là hai mặt của

sáng của con người. Theo Kimura một vấn đề (Nguyễn Hùng Hậu, 2004:

Taiken trong Nguyên thủy Phật giáo 69-70). Như vậy, theo Phật giáo,

tư tưởng luận, “vô minh” được hiểu nguyên nhân của mọi đau khổ đều bắt

theo nghĩa bao hàm cả tham, sân, si. nguồn từ vô minh, cũng vì vô minh mà

Kinh Pháp cú viết: “Không lửa nào con người luôn phải đấu tranh, tranh

bằng lửa tham dục, không cố chấp giành để thỏa mãn các ham muốn của

nào bền bằng tâm sân giận, không cái ngã cá nhân, khiến con người

lưới nào trói buộc bằng lưới ngu si, vướng vào bể khổ triền miên, gây ra

không dòng sông nào chìm đắm bằng những hậu quả, nghiệp báo ở kiếp

sông ái dục” (Viện Nghiên cứu Phật sau, mà không hề biết rằng cả thế

học Việt Nam, 1992: 57). Thập nhị gian này là giả tướng, Kinh Pháp cú

CHÂU VĂN NINH – QUAN NIỆM CỦA PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY…

15

viết: ““Đây là con ta, đây là tài sản của hình” (Viện Nghiên cứu Phật học Việt

Nam, 1992: 15).

ta”, kẻ phàm phu thường lo nghĩ như

thế, nhưng chẳng biết chính ta còn

không có, huống là con ta hay tài sản

ta” (Viện Nghiên cứu Phật học Việt

Nam, 1992: 25).

Sau khi chứng ngộ, từ chứng nghiệm,

đức Phật cho rằng: 1). Sự hiện hữu

của con người có đặc điểm từ bản

chất sâu bên trong, thông qua một

cách thức nhất định; 2). Có những

nhân tố cụ thể làm thành những vòng

lẩn quẩn liên tục; 3). Có thể dừng lại

được tình trạng luân hồi ấy; 4). Có

một con đường để giải thoát. Từ quan

niệm về con người như thế, Phật giáo

vạch ra nguồn gốc của nỗi khổ và con

đường dẫn đến sự diệt khổ nhằm giải

thoát chúng sinh khỏi bể khổ cuộc

đời bằng “Tứ diệu đế” và “Bát chánh

đạo”.

2.3. Con đường giải thoát khỏi nỗi

khổ

Trong quan niệm về con người, Phật

giáo chia ra làm hai phần cơ bản là

phần “danh” và phần “sắc”. Phần sắc

hay còn gọi là hình chất gồm 4 yếu tố

(đất, nước, lửa và không khí), và phần

danh hay tâm gồm 4 nguyên tố thụ

(Vedana), tưởng (Samjna), hành

(Samskara) và thức (Vijnăna). Trong

đó danh (tâm) là quan trọng nhất, bởi

vì từ tâm mà con người suy nghĩ, từ

suy nghĩ dẫn dắt con người hành

động, nếu suy nghĩ sai thì hành động

sai, và ngược lại. Cho nên trong bất

cứ trường hợp nào thì 4 yếu tố cấu

tạo nên tâm cũng phải được nhận

thức với tri kiến chân chính theo đúng

tự tướng của nó. Khi ấy tâm sẽ thanh

tịnh, con người sẽ kìm chế và loại bỏ

những ham muốn do vô minh gây ra.

Vì vậy tâm luôn là yếu tố trọng tâm, là

yếu tố quan trọng nhất trong vấn đề

nghiệp báo. Kinh Pháp cú viết: “1.

Trong các pháp, tâm dẫn đầu, tâm là

chủ, tâm tạo tác. Nếu nói năng hoặc

hành động với tâm ô nhiễm, sự khổ sẽ

theo nghiệp báo kéo đến như bánh xe

lăn theo chân con thú kéo xe. 2. Trong

các pháp tâm dẫn đầu, tâm làm chủ,

tâm tạo tác. Nếu nói năng hoặc hành

động theo tâm thanh tịnh, sự vui vẻ sẽ

Chân lý lớn thứ nhất trong Tứ diệu đế

là Khổ đế (Dukkha), Phật cho rằng

con người sinh ra là khổ, nước mắt

chúng sinh nhiều hơn nước biển, bởi

vì chúng ta phải chịu nghiệp báo từ

nhiều kiếp trước theo quy luật nhân

quả mà chúng ta không được biết

trước, chung quy lại chúng ta có 8

điều khổ: sinh, lão, bệnh, tử, ái biệt ly,

oán tăng hội, cầu bất đắc và ngũ ấm

thịnh khổ⁽²⁾. Tất cả nỗi khổ này đều có

nguyên nhân của nó (Tập đế -

Samudaya) - đây là chân lý lớn thứ

hai. Bất kỳ dục vọng nào gây ra sự tái

sinh và ràng buộc chặt chẽ với các thú

đam mê và những thỏa mãn khi này

khi khác, đều do vô minh gây ra, làm

cho chúng ta mắc vào tham, sân, si.

Kinh Pháp cú viết: “Không lửa nào

bằng lửa tham dục, không ác nào

bằng ác sân si, không khổ nào bằng

theo nghiệp kéo đến như bóng theo khổ ngũ uẩn, và không vui nào bằng

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 8 (276) 2021

16

vui Niết bàn” (Viện Nghiên cứu Phật con đường đã chọn để tới giác ngộ và

học Việt Nam, 1992: 49). Tiếp đến là tránh không để bất cứ điều gì làm xa

chân lý về Diệt đế (Nirodha), đây là sự rời con đường đã chọn. Ngoài Bát

diệt trừ tuyệt đối và điềm tĩnh lòng dục chánh đạo, Phật giáo còn đưa ra các

- xóa bỏ vô minh, giải thoát khỏi dục pháp tu khác cho hàng Phật tử nhằm

vọng. Cuối cùng là chân lý về Đạo đế ngăn ngừa điều ác, làm việc thiện như

(Marga) đó là con đường để chúng ta Lục độ và Ngũ giới. Ngũ giới (năm

đạt tới Niết bàn. Để thực hiện được điều răn) gồm: không sát sinh, không

con đường này chúng ta phải thực đạo tặc, không dâm dục, không vọng

hành theo Bát chánh đạo và tu theo ngữ, không ẩm tửu, và Lục độ (sáu

lục giới, “Bát chánh đạo là đạo thù phép tu) gồm: bố thí, trì giới, nhẫn

thắng hơn các đạo. Tứ đế là lý thù nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ.

thắng hơn các lý, lý dục là pháp thù

Trong quan điểm truyền thống của Ấn

thắng hơn các pháp, cụ nhãn là bậc

Độ, nội dung của các Áo nghĩa thư

thù thắng hơn các bậc thánh hiền. Chỉ

có con đường này, chẳng còn con

luật để cho tự ngã trở thành Brahman

đường nào khác có thể làm cho tri

cũng có những điều chú trọng vào giới

gần tương tự. Theo Áo nghĩa thư,

kiến các ngươi thanh tịnh. Các ngươi

cách trực tiếp để đạt đến mục đích tối

thuận làm theo thì bọn ma bị rối loạn”

hậu, thậm chí khi mục đích ấy được

(Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam,

quan niệm là việc nhập vào tự tánh

1992: 61). Bát chánh đạo gồm: Chính

kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính

nhấn mạnh vào dharma (pháp) theo ý

nghiệp, chính mệnh, chính tịnh tiến,

chính niệm và chính định. Chính kiến

“ngọn đèn của cuộc sống”, và chỉ cho

là nhận thức đúng, nhìn nhận rõ điều

của Brahman, là yoga, thì đức Phật

nghĩa đạo đức, được mô tả như là

đức hạnh viên mãn hay đời sống

gì nên làm điều gì không nên làm,

thánh nhân, không đơn thuần là

không nên để những điều sai trái che

những giáo điều.

đi sự sáng suốt, Chính tư duy là suy

3. KẾT LUẬN

nghĩ đúng đắn, Chính nghiệp hành

Kimura Taiken (1969: 19) từng nhận

xét về Phật giáo: “Đối với nhân sinh,

Phật giáo cho là khổ, bởi vậy mới lấy

tự do, giải thoát làm tiêu chuẩn lý

tưởng. Song sự khổ não và trói buộc

ấy không phải thực sự tồn tại khách

quan, mà là căn cứ vào thái độ của

tâm ta cả, nghĩa là cứ khư khư chấp

lấy cái ‘ngã’ giả dối là cái ‘ta’ chân

thực, rồi trù mưu, tính kế để làm cho

nó thỏa mãn mọi ham muốn của cái ta

động và làm việc theo lẽ phải, không

làm những gì gian trá, Chính ngữ nói

những điều đúng, không nói những

điều sai lầm giả dối, Chính mệnh sống

trung thực, nhân nghĩa, không tham

lam, Chính tinh tiến nỗ lực vươn lên

một cách đúng đắn, Chính niệm luôn

suy nghĩ, luôn tâm niệm đến điều tốt,

không được tâm niệm, suy nghĩ

những điều xấu xa, Chính định kiên

định tập trung tư tưởng tâm trí vào

CHÂU VĂN NINH – QUAN NIỆM CỦA PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY…

17

ấy, nên mới có khổ não, trói buộc. nghiệm đời sống của con người của

Nếu ta có thể vượt hẳn ra ngoài vòng Phật giáo. Đồng thời, dựa trên sự

tham dục của cái ‘ngã’ nhỏ nhoi ấy, ta nhận thức về bản chất đó của con

sẽ thấy một cảnh giới tự do và yên vui người, đạo Phật cũng đã đưa ra nhiều

vô hạn”. Đây có thể xem là những lời phương pháp tu tập khác nhau nhằm

nhận xét sâu sắc và xác đáng đối với giúp con người thoát khỏi vô minh, đạt

quan niệm về con người và trải đến cảnh giới an lạc, hạnh phúc. 

CHÚ THÍCH

1. Sát na sinh diệt: trong khoảng khắc 1 sát na có cả sinh và diệt, chỉ muôn pháp sinh ra

trong từng sát na, và mất đi cũng trong từng sát na, chuyển động liên tục không ngừng.

(Giáo hội Phật giáo Việt Nam, 2004: 1062).

2. Nỗi khổ vì năm ấm hưng thịnh. Là 1 trong 8 nỗi khổ của chúng sinh. Thịnh ở đây có 2

nghĩa: một là nói về khổ thì mỗi người đều có đủ năm ấm mà bao nỗi khổ đều rất thịnh, nên

gọi là thịnh. Hai là năm ấm ví như những thứ đồ chín, chứa đựng mọi nỗi khổ, nên gọi là

thịnh (vì chữ thịnh có nghĩa là thịnh vượng và chứa đựng) (Giáo hội Phật giáo Việt Nam,

2004: 773)

TÀI LIỆU TRÍCH DẪN

1. Doãn Chính. 1998. Lịch sử tư tưởng triết học Ấn Độ cổ đại. Hà Nội: Nxb. Chính trị

Quốc gia.

2. Giáo hội Phật giáo Việt Nam. 2004. Từ điển Phật học Hán Việt. Hà Nội: Nxb. Khoa

học Xã hội.

3. Giáo hội Phật giáo Việt Nam. 2015. Tương ưng bộ kinh (Thích Minh Châu dịch). Hà

Nội: Nxb. Tôn giáo.

4. Kimura Taiken. 1969. Đại thừa Phật giáo tư tưởng luận (Thích Quảng Độ dịch). Sài

Gòn: Tu thư Đại học Vạn Hạnh.

5. Maha Thongkham Medhivongs. 1999. Lịch sử đức Phật Cồ Đàm. TPHCM: Nxb.

TPHCM.

6. Nguyễn Hùng Hậu. 2004. Triết lý trong văn hóa phương Đông. TPHCM: Nxb. Đại học

Sư phạm.

7. Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam. 1992. Kinh Pháp cú (Thích Thiện Siêu dịch).

Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam ấn hành.