Quan hệ thương mại giữa Nam Bộ Việt Nam và Trung Hoa (thế kỷ III BC

74

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (280) 2021

QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA

NAM BỘ VIỆT NAM VÀ TRUNG HOA

(THẾ KỶ III BC - THẾ KỶ XII AD)

NGUYỄN NHỰT PHƯƠNG^*

Văn hóa Óc Eo ở Nam Bộ với đặc điểm nổi bật là giao thương và giao lưu văn

hóa từ Tây sang Đông, trong đó có quan hệ về mặt thương mại với Trung Hoa.

Qua tìm hiểu từ nhiều công trình nghiên cứu, di vật khảo cổ đã cho thấy các

thương nhân vùng đất Nam Bộ, Đông Nam Á, Ấn Độ và Tây Á có vai trò quan

trọng trong hoạt động thương mại, vận chuyển sản phẩm từ Trung Hoa đi nhiều

nơi trên thế giới. Mối quan hệ giữa Phù Nam và Trung Hoa thực chất là bang

giao để thực hiện mục đích quan trọng nhất là duy trì và phát triển thương mại.

Từ khóa: Nam Bộ, văn hóa Óc Eo, Phù Nam, thương mại, Trung Hoa, bang giao

Nhận bài ngày: 07/11/2021; đưa vào biên tập: 08/11/2021; phản biện: 09/11/2021;

duyệt đăng: 03/12/2021

thương rộng từ Địa Trung Hải đến

Trung Hoa của nền văn hóa này. Trong

đó, quan hệ giữa văn hóa Óc Eo và

văn hóa Trung Hoa hầu như chỉ được

đề cập đến mà chưa đánh giá cụ thể.

1. DẪN NHẬP

Theo Lược sử vùng đất Nam Bộ -

Việt Nam, thời cổ đại, trung tâm văn

hóa Óc Eo và nước Phù Nam ở phía

nam Việt Nam – vùng đất Nam Bộ

ngày nay, là một trong ba trung tâm

văn minh và nhà nước vào loại sớm

nhất ở Đông Nam Á.

Những sứ thần Trung Hoa đến nước

Phù Nam và những nhà viết sử nước

này là những người đầu tiên đề cập

đến Phù Nam trong các thư tịch Tấn

thư, Tống thư, Nam Tề thư, Lương

thư… Hầu hết những nội dung trong

các thư tịch này đều miêu tả về địa lý,

dân cư, phong tục, bang giao…, rất ít

đề cập đến hoạt động thương mại,

giao lưu văn hóa với Phù Nam.

Văn hóa Óc Eo ở Nam Bộ được hình

thành và phát triển trên cơ tầng văn

hóa bản địa và những yếu tố văn hóa

du nhập. Một trong những hoạt động

kinh tế chủ lực của văn hóa Óc Eo là

thương mại biển.

Khi nghiên cứu vấn đề thương mại

trong văn hóa Óc Eo, hầu hết các học

giả đều đồng thuận về tính chất cảng

thị quốc tế với mối quan hệ thông

Dựa trên những tư liệu khảo cổ học

thu thập được từ thập niên 40 của thế

kỷ trước đến nay, kết hợp với sử liệu

Trung Hoa, bài viết tìm hiểu mối quan

hệ thương mại giữa vùng đất Nam Bộ

ngày nay và Trung Hoa, qua các giai

^*Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ.

75

NGUYỄN NHỰT PHƯƠNG – QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA NAM BỘ…

đoạn: tiền Óc Eo, Óc Eo sớm đến Óc 130-131), đoàn thuyền từ Trung Hoa

qua vùng biển Đông Nam Á đến các

điểm cuối cùng là nước Hoàn Chi

(nam Ấn Độ), nước Dĩ Trình Bất

(Srilanka), tại đây sứ đoàn buôn bán

với các thương thuyền của La Mã.

Eo phát triển, Óc Eo muộn và hậu Óc

Eo.

2. QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA

NAM BỘ VIỆT NAM VỚI TRUNG

HOA QUA TƯ LIỆU KHẢO CỔ HỌC

Quan hệ giữa những cư dân giai đoạn

sắt sớm ở Nam Bộ (Việt Nam ngày

nay) với Trung Hoa chủ yếu là quan

hệ thương mại với các mặt hàng

nguyên liệu đá ngọc (từ mỏ đá ngọc ở

Đài Loan) làm đồ trang sức, gương

đồng và tiền ngũ thù. Nghiên cứu của

Hsiao-Chun Hung và các cộng sự

(2007) về loại hạt chuỗi và vòng đeo

tay bằng đá ngọc nephrite xanh ở

nhiều địa điểm khảo cổ học trong khu

vực Đông Nam Á, trong đó có Giồng

Cá Vồ, Giồng Lớn. Điều này chứng tỏ

Hoạt động thương mại giữa khu vực

Nam Bộ Việt Nam với Trung Hoa đã

có những bằng chứng cho thấy việc

trao đổi đã diễn ra từ trước Công

nguyên kéo dài đến giai đoạn văn hóa

Óc Eo và hậu Óc Eo.

2.1. Giai đoạn tiền Óc Eo (thế kỷ III -

I BC)

Đây là giai đoạn tiền đề với nền tảng

văn hóa bản địa bên cạnh các yếu tố

ngoại nhập, làm cơ sở cho sự hình

thành và phát triển của giai đoạn văn

hóa Óc Eo sớm đầu Công nguyên. hoạt động trao đổi của các cư dân cổ

Đông Nam Á với khu vực Đài Loan đã

có từ rất sớm.

Giai đoạn này, những nhóm cư dân

phân bố ở vùng cận biển Đông Nam

Bộ, trong nội địa và những nơi có địa

hình cao ở miền Tây Nam Bộ hầu hết

đều ghi nhận hiện tượng giao lưu văn

hóa trong khu vực và rộng hơn, như

với Ấn Độ. Những di vật có nguồn gốc

từ Trung Hoa thuộc giai đoạn này chủ

yếu ghi nhận ở các di tích khu vực

Đông Nam Bộ như Phú Chánh, Giồng

Lớn.

Hình 1. Gương đồng Phú Chánh

Nguồn: Bui Chi Hoang, 2008.

Hoạt động thương mại trên biển Trung

Hoa có thể bắt đầu từ thời Hán Vũ Đế,

năm 111 BC, sau khi bình định Nam

Việt, bắt đầu lập các cảng biển Hợp

Phố, Từ Văn hoạt động dưới hình

thức quan doanh (Chử Bích Thu,

2007: 130) để tìm kiếm sản phẩm cho

triều đình. Theo Chử Bích Thu (2007:

Gương đồng là một sản phẩm đặc

trưng của văn hóa Trung Hoa, được

trao đổi nhiều trên thế giới. Gương

đồng Phú Chánh là loại gương “Tứ

nhũ tứ ly”, gồm bốn núm tròn nổi, xen

kẽ bốn con ly cách điệu, niên đại cuối

Tây Hán (Hình 1). Đây là di vật thể

76

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (280) 2021

hiện đẳng cấp, địa vị của người sở phẩm như gương đồng, đồ gốm,

hữu, đồng thời phản ánh rõ tính chất tượng Phật... nhưng với số lượng ít,

thương mại, giao lưu văn hóa của cư không tăng đột biến như các sản

dân cổ Phú Chánh với thế giới bên phẩm có nguồn gốc từ Ấn Độ hay

ngoài. Một tiêu bản tiền đồng ngũ thù Đông Nam Á, nhưng diện phân bố của

được tìm thấy tại di tích Giồng Lớn, chúng rộng hơn, được tìm thấy ở

hình tròn, lỗ vuông, đúc nổi 2 chữ ngũ nhiều di tích thuộc văn hóa Óc Eo ở

Nam Bộ.

thù (

), loại tiền này có niên đại

cách đây khoảng 2.000 (Bùi Chí

Hoàng và nnk, 2017: 112).

Một số lượng lớn hạt chuỗi bằng thủy

tinh và đá quý được tìm thấy ở Gò Óc

Eo và ven Lung Lớn A, nhiều nhất là

hạt chuỗi Indo-Pacific với hơn

181.904 hạt chuỗi thủy tinh đơn sắc

(Đặng Ngọc Kính, 2019: 423), một số

hạt dính liền nhau hoặc nguyên liệu

thủy tinh được ghi nhận ở đây, cho

Những bằng chứng khảo cổ trên cho

thấy giai đoạn này đã bắt đầu xuất

hiện hoạt động trao đổi với Trung Hoa

của các cư dân cổ với những mặt

hàng tiêu biểu như nguyên liệu chế

tác trang sức, gương đồng và tiền ngũ

thù. Những kết quả nghiên cứu trên di thấy Óc Eo là một công xưởng chế tác,

cốt ở Giồng Phệt và Giồng Cá Vồ đã

chỉ ra tính chất đa dạng về tộc người

ở một cảng biển, nơi tập trung nhiều

nhóm cư dân có nguồn gốc khác nhau

từ bản địa đến bên ngoài. Yếu tố này

phản ánh tính chất “thương cảng” sơ

khai với sự tập hợp của nhiều cư dân

có nguồn gốc khác nhau cùng tiến

hành hoạt động sản xuất, mua bán từ

tây sang đông và ngược lại.

nhập - xuất khẩu hạt chuỗi thủy tinh,

đá quý. Theo Nguyễn Kim Dung và

nnk (2020), đối tượng mua/nhận biếu,

cống nạp(?) hạt chuỗi thủy tinh Indo-

Pacific Óc Eo là tầng lớp cung đình,

vua chúa vùng Đông Á (Hàn Quốc,

Nhật Bản) và Trung Hoa, nó thể hiện

vị trí, đẳng cấp xã hội. Bằng chứng là

ở Hàn Quốc và Nhật Bản đều tìm hạt

chuỗi Indo-Pacific sản xuất ở Óc Eo,

2.2. Giai đoạn Óc Eo sớm đến Óc từ đó cho thấy “kinh tế sản xuất hạt

Eo phát triển (thế kỷ I - VII AD)

chuỗi thương mại Indo-Pacific để xuất

khẩu là một trong những nguồn kinh

tế chủ đạo ở Óc Eo” (Nguyễn Kim

Dung và nnk, 2020: 84, 85). Đồng thời,

trong đợt khai quật Lung Lớn A, B

(2018 - 2019), đã phát hiện được một

đồng tiền ngũ thù (Lê Hoàng Phong,

Lâm Kiêm Lợi, 2020: 12), đây là bằng

chứng cho thấy yếu tố thương mại với

Trung Hoa đã diễn ra tại Óc Eo - Ba

Đây là giai đoạn định hình và phát

triển thịnh đạt của văn hóa Óc Eo, với

sự hình thành nhiều khu vực sản xuất,

thương mại có quy mô lớn, tiêu biểu

nhất là địa điểm Óc Eo, nơi tập trung

các thương nhân đến từ Tây Á, Ấn Độ,

Đông Nam Á với số lượng sản phẩm

phong phú, đa dạng. Quan hệ giao

thương với Trung Hoa ở giai đoạn này

vẫn được duy trì và trao đổi các sản Thê và tuyến đường thủy Lung Lớn là

77

NGUYỄN NHỰT PHƯƠNG – QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA NAM BỘ…

lộ tuyến quan trọng trong việc di tiêu bản gương đồng, dáng tròn, ở

giữa núm là hình bán cầu có lỗ, xung

quanh đúc nổi hình người, thú, niên

đại khoảng đầu thời Đông Hán (thế kỷ

III Công nguyên).

chuyển mua bán ở Óc Eo. Số lượng

di vật có nguồn gốc Trung Hoa ở khu

vực này không nhiều, sự xuất hiện

của tiền ngũ thù có thể là từ một số

thương nhân có nguồn gốc Trung Hoa

đến Óc Eo.

Đồ gốm và vải là những mặt hàng

xuất khẩu nổi tiếng của Trung Hoa. Ở

giai đoạn này, một số đồ gốm chủ yếu

là các vật dụng sinh hoạt, niên đại từ

thế kỷ IV - VII được tìm thấy ở nhiều

địa điểm trong văn hóa Óc Eo như

Nền Chùa, Gò Tháp. Trong đợt khai

quật chân Gò Minh Sư (năm 2003),

ghi nhận một số mảnh sứ của loại bát,

vò men ngọc khá dày, thuộc nhóm đồ

sứ miền Bắc (Việt Nam) hay Trung

Quốc thời Lục triều, niên đại khoảng

thế kỷ IV - V (Masanari, 2004: 742). Ở

di tích Nền Chùa tìm thấy một vò gốm

men trắng, có 4 quai ngang, một mảnh

đế bát men trắng xanh cùng niên đại

với vò gốm, thuộc thời Tùy (581 - 618).

Trong đợt khai quật năm 2018, tại đây

cũng đã tìm thấy nhiều mảnh gốm

thuộc loại hình bát, đĩa, bình, vò có

quai xuất xứ từ Trung Hoa, thuộc thời

Tùy đến đầu thời Đường (trong khoảng

thế kỷ VII) (Bùi Minh Trí, 2020: 44, 45).

Hình 2. Mảnh gương đồng

Nguồn: Bùi Chí Hoàng và nnk, 2018.

Ngoài tiền trong văn hóa Óc Eo còn

phát hiện 3 tiêu bản hoặc mảnh vỡ

của gương đồng có nguồn gốc từ

Trung Hoa. Mảnh gương đồng ký hiệu

MBB.N^o.4237, đường kính 14,4cm, vỡ

còn lại 1/4, mặt lưng có núm hình bán

cầu, hoa văn hình chim đối đầu nhau,

rìa mép có chữ “chủ chí” giống với

tiêu bản “chủ chí tam công”, niên đại

khoảng 105 AD (Hình 2). Mảnh gương

đồng tại An Giang (BTAG.434), vành

gương trang trí nổi hình răng cưa gồm

hai vòng, niên đại khoảng thế kỷ II - III.

Thành phần hợp chất của gương

đồng được tìm thấy ở Óc Eo, Đông

Sơn và Kedal (Mã Lai) đều có kiểu

Ngoài ra, những mảnh gốm mang đặc

điểm gốm văn in kiểu Hán (thế kỷ I - III)

xương cứng, bề mặt in nổi ô vuông,

và gốm Lục triều thời Tùy, Đường (thế

mẫu thời hậu Hán, không khác biệt kỷ III - VII) được tìm thấy ở Óc Eo - Ba

nhau lớn, có thể các gương đồng này Thê, Nền Chùa, Nhơn Thành... Tuy

và cả gương đồng ở Harappa (Ấn Độ)

đều có nguồn gốc từ Trung Quốc

(Malleret, 1962: 164; Phạm Đức Mạnh,

2019: 794, 816). Trong đợt khai quật

năm 2018 - 2019, tại Gò Giồng Cát,

Viện Khảo cổ học đã phát hiện một

nhiên, theo Bùi Minh Trí (2020) các

loại gốm này có thể xuất xứ từ các lò

ở miền Bắc Việt Nam, sản xuất theo

kiểu dáng, kỹ thuật của gốm Trung

Hoa cùng thời kỳ nhưng có những đặc

78

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (280) 2021

trưng riêng biệt. Nhận định này cũng này tuy pha trộn nhiều phong cách

nhưng tượng có thể được đúc ở phía

bắc Trung Quốc bởi người thợ chịu

ảnh hưởng nghệ thuật Phật giáo Ấn

Độ và dung hòa với hình ảnh Phật

giáo theo quan niệm trong nước, sau

đó tượng được đưa đến Óc Eo - Phù

Nam qua con đường thương mại hoặc

qua các sứ đoàn ngoại giao.

tương thích với những nghiên cứu về

thương mại Trung Hoa của Wang

Gungwu (1958) giai đoạn này, từ thời

Đông Hán đến Đường về mặt chính trị

có nhiều bất ổn, do đó hoạt động

thương mại trên đất nước Trung Hoa

bị hạn chế. Trong khi đó, miền Bắc

Việt Nam tình hình chính trị ổn định đã

giữ vị trí quan trọng về thương mại với

các nước ở giai đoạn này.

Từ thế kỷ III - VI, Phù Nam phát triển

như một đế chế hùng mạnh ở Đông

Nam Á, nắm quyền chi phối hầu hết

những thương cảng quan trọng trên

tuyến đường thương mại Đông - Tây

trong khu vực, do đó ngoại thương với

các nước rất phát triển. Các mặt hàng

Trung Hoa đa dạng xuất hiện ở nhiều

nơi trong khu vực Nam Bộ so với giai

đoạn trước đó như đồ gốm, tượng

Phật, hạt chuỗi, gương đồng và tiền

ngũ thù... nhưng lại không tìm thấy

nhiều tại Óc Eo - Phù Nam. Có thể lý

giải, Óc Eo - Phù Nam chỉ là nơi trung

chuyển sản phẩm xuất khẩu của

Trung Hoa đến các nước Đông Nam

Á, Ấn Độ, Tây Á và ngược lại.

Hình 3. Tượng Phật ảnh hưởng phong

cách Bắc Ngụy

Nguồn: Bùi Chí Hoàng và nnk, 2018.

Đi cùng với thương mại là sự du nhập

về mặt tôn giáo. Vào các thế kỷ đầu

Công nguyên, Óc Eo - Phù Nam là

một trung tâm Phật giáo của khu vực

Đông Nam Á. Thông qua hoạt động

thương mại cũng như hoạt động bang

giao giữa Trung Hoa và Phù Nam,

những di vật Phật giáo Trung Hoa

được mang đến Phù Nam. Tại khu

vực Óc Eo - Ba Thê đã tìm thấy hai

tượng Phật bằng đồng có niên đại

khoảng thế kỷ V, mang nhiều phong

cách nghệ thuật, trong đó có ảnh

hưởng của nghệ thuật thời Bắc Ngụy.

2.3. Giai đoạn Óc Eo muộn (thế kỷ

VIII - X AD) và hậu Óc Eo (thế kỷ XI -

XII AD)

Thời kỳ này Chân Lạp đã chiếm Phù

Nam, tuyến hải thương đã dịch

chuyển qua eo Malacca, do đó cảng

thị Óc Eo không còn vai trò quan trọng

về mặt thương mại đối với các thương

nhân trên tuyến hải trình từ đông sang

tây. Các di vật khảo cổ tìm thấy trong

giai đoạn này ở Óc Eo - Ba Thê giảm

về số lượng và loại hình so với giai

đoạn trước. Tính chất di vật ở giai

đoạn này cho thấy hoạt động kinh tế

Theo L. Malleret (1960: 241) tượng

79

NGUYỄN NHỰT PHƯƠNG – QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA NAM BỘ…

đã có sự thay đổi lớn, thương mại Âm… Triều đình đặt “Thị bạc ty” để

quốc tế không còn vai trò quan trọng quản lý hoạt động thông thương với

bậc nhất như trước, thay vào đó là

hoạt động kinh tế hướng nội.

bên ngoài (Cát Kiếm Hùng, 2005: 619).

Các yếu tố này đã góp phần đưa sản

phẩm Trung Hoa gia nhập nhiều hơn

vào tuyến thương mại Đông - Tây,

đặc biệt là đồ sứ thời Tống.

Về quan hệ ngoại thương ở thế kỷ

VIII - IX, tại các di tích không ghi nhận

các di vật có nguồn gốc từ Trung Hoa,

có thể thời kỳ này có sự biến động

mạnh về mặt chính trị của hai nước và

sự chuyển đổi vị thế của cảng thị Óc

Đồ sứ thời Tống tìm thấy ở một số di

tích thuộc giai đoạn hậu Óc Eo chủ

yếu là các loại hộp sứ dùng để đựng

Eo nên hàng hóa không được nhập vào phấn hoặc hương, phân bố nhiều ở

Nam Bộ. Tại Trung Hoa cuộc nổi dậy các địa điểm có kiến trúc tôn giáo. Tại

của Hoàng Sào năm 878, đã sát hại

120.000 người Hồi giáo ở Quảng Châu

và phá hủy các khu vực trồng dâu làm

triệt tiêu ngành xuất khẩu chính của

Trung Hoa là tơ lụa, Quảng Châu rơi

vào tình trạng suy thoái và hoạt động

ngoại thương chuyển dịch dần về

cảng Tuần Châu ở eo biển Đài Loan -

Tuyền Châu (Bernstein, 2018: 123).

Gò Sáu Thuận trong đợt khai quật

2017 - 2020, có 30 mảnh vỡ hoặc tiêu

bản là thân hộp hoặc nắp hộp sứ có

nguồn gốc từ Trung Hoa (Trung tâm

Khảo cổ học, 2020: 79) (Hình 4). Qua

sử

liệu

Hình 4. Nắp và hộp sứ

Trung Hoa thời Tống ở Óc Trung Hoa,

Eo - Ba Thê

việc buôn

bán gốm

sứ

giữa

Thời kỳ Nam Tống (thế kỷ XII), triều

đình Trung Hoa chuyển xuống phía

nam, nhu cầu sản phẩm ngoại nhập

ngày càng nhiều và kỹ thuật hàng hải

của Trung Hoa đã có sự phát triển

vượt bậc, như thiết kế tàu lớn, sử

dụng đinh sắt, thân tàu nhiều lớp,

nhiều boong, cải tiến bánh lái đặt ở

phía sau, sử dụng la bàn định hướng,

điều chỉnh buồm… (Bernstein, 2018:

139) làm cho hoạt động thương mại

của nước này phát triển mạnh hơn.

Mặt khác vào thời này, thương mại

Trung Hoa

và Chân

Lạp là do

thương

Nguồn: Trung tâm Khảo cổ

học.

nhân xuất

khẩu các

mặt hàng sứ Tuyền Châu. Thực tế

nguồn gốc của các dòng sứ này từ

nhiều lò (Cảnh Đức Trấn, Tuyền Châu,

Định Diêu, Long Tuyền…), với đặc

trưng màu men, chất lượng sứ và

trang trí hoa văn rất khác biệt. Tại di

được chính quyền khuyến khích phát tích Gò Tháp, ghi nhận các mảnh sứ

triển, với sự gia tăng của nhiều men ngọc thời Tây Kim, nguồn gốc từ

thương cảng ven biển như Quảng

Châu, Tuyền Châu, Minh Châu, Hàng

Châu, Mật Châu, Ôn Châu, Giang

Trung Quốc, thế kỷ XII (Đặng Văn

Thắng và nnk, 2017: 624). Những đồ

gốm sứ ngoại nhập này hầu như chỉ

80

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (280) 2021

phân bố ở khu vực kiến trúc tôn giáo, một cảng thị quan trọng của Phù Nam,

là một “trung tâm liên thế giới”

(Nguyễn Văn Kim, 2008) nối kết

thương mại giữa đông và tây, không

chỉ là nơi dừng chân mua, bán hàng

hóa, bổ sung nhu yếu phẩm, sửa

chữa tàu của các thương nhân từ Tây

Á, Ấn Độ, Đông Nam Á và Trung Hoa

mà còn trực tiếp tham gia vào hoạt

động thương mại. Nam Tề thư chép

rằng người Phù Nam “thuyền họ đóng

dài tới 8, 9 trượng, lòng thuyền rộng 6,

7 thước, đầu và đuôi giống như con

cá” (dẫn theo Nguyễn Hữu Tâm, 2008:

271). Phù Nam đóng vai trò là một

cảng thị quốc tế tập trung sản phẩm

từ khắp nơi, hàng hóa từ Đông Á đến

Óc Eo sẽ tiếp tục tái xuất sang Ấn Độ,

Tây Á và ngược lại. Trung Hoa có nhu

cầu về vải bông Ấn Độ, cánh kiến, san

hô, đá quý, ngọc, hổ phách, thủy tinh

của Ấn Độ, Tây Á và Địa Trung Hải,

ngược lại Ấn Độ cần các sản phẩm

như tơ lụa, gốm và sản phẩm mỹ nghệ

từ Trung Hoa để buôn bán với các thị

trường Tây Á và Địa Trung Hải. Đông

Nam Á cũng tham gia đóng góp vào

dòng hàng hóa này với các sản phẩm

chủ yếu là thủ công được chế tác, gia

công tại chỗ, hương liệu, gia vị mà

nhu cầu thị trường Trung Hoa, Ấn Độ

đều cần. Wang Gungwu khi nghiên

cứu về mậu dịch của khu vực Đông

Nam Á với Trung Hoa (thế kỷ III - V)

đã trích dẫn những tường thuật của

Pháp Hiển⁽¹⁾cho thấy, những chiếc

thuyền lớn của Ấn Độ sức chứa hơn

200 người đã thực hiện chuyến hải

trình trực tiếp có thể là từ Java đến

thẳng Quảng Châu mà không dừng ở

do vậy có thể suy đoán chúng được

mua để dùng cho các hoạt động nghi

lễ.

Nhìn chung, trong 12 thế kỷ đầu Công

nguyên, Trung Hoa đã tham gia vào

tuyến đường thương mại Đông - Tây,

tuy nhiên thương nhân Trung Hoa

không hoạt động nổi trội hơn những

thương nhân của khu vực khác, đặc

biệt là thương nhân Tây Á. Do đó ảnh

hưởng của văn minh Trung Hoa đối

với cư dân văn hóa Óc Eo chưa mạnh

mẽ, trong khi đó văn hóa Ấn Độ đã

ảnh hưởng đến đời sống, tín ngưỡng,

tôn giáo, chính trị của văn hóa Óc Eo

nói riêng và Đông Nam Á nói chung.

3. QUAN HỆ THƯƠNG MẠI, BANG

GIAO QUA SỬ LIỆU HỌC

Trung Hoa là một thị trường quan

trọng trên con đường thương mại biển

từ tây sang đông, là nơi tiêu thụ

hương liệu, gia vị, trang sức và cung

cấp vàng, thiếc, sắt cho các nước;

đặc biệt, tơ lụa, gốm sứ của Trung

Quốc là mặt hàng được ưa chuộng

khắp thế giới. Hoạt động ngoại giao

và thương mại Trung Hoa ở mỗi thời

kỳ có những biến động khác nhau,

chịu sự chi phối của yếu tố chính trị,

do đó hoạt động của thương nhân

Trung Hoa trong tương quan với các

thương nhân ở Đông Nam Á, Ấn Độ

hay Tây Á có vai trò khác nhau.

Vào thế kỷ III - VI, Phù Nam vượt lên

thành một đế quốc hùng mạnh kiểm

soát cả vùng phía bắc Vịnh Thái Lan

và con đường hải thương giữa châu

thổ sông Mekong và Mã Lai, Óc Eo -

81

NGUYỄN NHỰT PHƯƠNG – QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA NAM BỘ…

thương cảng nào dọc đường. Ở Ấn yếu là “quan thương” do nhà cầm

Độ và Sri Lanka không có thương quyền tiến hành. Thời Đường cho lập

nhân người Trung Hoa trực tiếp đến “Thị Bạc Sứ” ở Quảng Châu để kiểm

mua bán nhưng những vật phẩm có soát, thu thuế thương thuyền buôn

nguồn gốc từ Trung Hoa có mặt ở đây bán ra ngoại quốc, trong khi đó mậu

do các thương nhân hoặc thủy thủ dịch của thương nhân tự do từ Iran,

của Ấn Độ hoặc Sri Lanka đem về Ấn Độ, Pakistan, Lâm Ấp, Chân Lạp,

(Wang, 1958: 43).

Hàn Quốc, Nhật Bản… diễn ra thường

xuyên với Trung Hoa. Ở các cảng thị

của Trung Hoa vào khoảng thế kỷ VII -

VIII, hoạt động của các thương nhân

ngoại quốc vẫn chiếm số lượng lớn và

giữ vai trò chính trong thương mại

biển. Tại Quảng Châu và một số vùng

duyên hải đông - nam là khu vực buôn

bán với bên ngoài từ lâu nên các vùng

này có nhiều thương nhân Ả Rập đến

và lưu trú, định cư lâu dài, lập gia đình,

lập nghiệp (Cát Kiếm Hùng, 2005: 376,

377). Đáng chú ý là các thương nhân

Hồi giáo (khả năng là người Ba Tư)

không chỉ đến buôn bán tại các cảng

ven biển Trung Hoa mà còn có mặt ở

những thành phố nội địa của nước

này. Năm 758, người Hồi giáo ở

Quảng Châu đông đến mức họ có thể

tấn công và thiêu rụi thành phố, rồi

mang chiến lợi phẩm tẩu thoát ra biển

(Bernstein, 2018: 109, 116). Điều này

chứng tỏ thương nhân ngoại quốc đã

thâm nhập và có vai trò rất lớn ở thị

trường Trung Hoa, ngược lại các

thương nhân Trung Hoa lại không

thường đến các quốc gia này.

Nửa cuối thế kỷ VI, hoạt động thương

mại của Phù Nam bắt đầu suy yếu do

sự thay đổi tuyến hải trình và sự tiến

bộ hơn về mặt kỹ thuật hàng hải cho

phép thương thuyền các nước thực

hiện những chuyến đi dài hơn. Các

yếu tố này đã góp phần hình thành nên

nhà nước Srivijaya giữ vai trò kiểm

soát tuyến đường thương mại ở Đông

Nam Á. Con đường thương mại ở thời

kỳ này theo lộ trình từ nam Trung Hoa

(chủ yếu là Quảng Châu) qua Chiêm

Bất Lao Sơn, eo biển Malaca, nước

La Việt (Thái Lan), nước Phật Triết

(nam Sumatra), Kha Lăng (Java), Ca

Cốc La (bắc Sumatra), nước Sư Tử

(Srilanka), nước Mạc Lai (tây nam Ấn

Độ), nước Bạt Phong Nhật (Bombay -

Ấn Độ), đến Phất Lơi Thích (Euphrate -

Iraq), đến nước Mạc La (Palestine)

(Cát Kiếm Hùng, 2005: 373). Sự thay

đổi hải trình này đã làm cho thuyền

buôn không cập bến cảng Óc Eo như

trước, do đó mà vai trò của Óc Eo

trong tuyến đường thương mại biển

cũng dần suy yếu hơn so với thế kỷ

III-VI, thay vào đó là những thương Đến thời nhà Tống thế kỷ X - XII, mậu

cảng mới hình thành trên dọc tuyến dịch được khuyến khích phát triển, các

hải trình qua eo Malacca, tiêu biểu mặt hàng thiết yếu của Trung Hoa như

nhất là Srivijaya đã thay thế vị trí của tơ, lụa, gốm sứ là những mặt hàng

Phù Nam. Hoạt động thương mại ở chính được lưu chuyển đi khắp nơi.

Trung Hoa vào thời kỳ này vẫn chủ Trong số những sản phẩm nhập từ

82

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (280) 2021

Trung Hoa, đồ sứ Tuyền Châu được Qua những tư liệu và phân tích trên

đề cập đến là một trong những mặt cho thấy trong thời kỳ tồn tại của mình

hàng được ưa chuộng ở Chân Lạp. Phù Nam đóng vai trò kiểm soát tuyến

Giá trị của hàng hóa Trung Hoa còn đường thương mại Đông - Tây ở khu

dùng làm vật ngang giá trong trao đổi vực Đông Nam Á, trong mối quan hệ

nhỏ bên cạnh lúa gạo, vải và vàng bạc giữa Phù Nam với Trung Hoa thực

(Châu Đạt Quan, 2017). Trong các di chất là quan hệ bang giao giữa hai

chỉ khai quật cũng ghi nhận nhiều sản nước nhằm mục đích duy trì, phát

phẩm gốm sứ Trung Hoa có xuất sứ triển thương mại biển.

từ lò Tuyền Châu và nhiều lò khác,

4. KẾT LUẬN

chủ yếu là các dạng hộp nhỏ có thể

Văn hóa Óc Eo ở Nam Bộ với đặc

dùng đựng hương liệu.

trưng là kinh tế thương mại biển, có

Từ thế kỷ III đến thế kỷ VII, các vua

Óc Eo là một cảng thị mang tính quốc

Phù Nam đều cử sứ đoàn đến Trung

tế, nơi tụ họp thương nhân, giao dịch,

Hoa để đặt quan hệ ngoại giao. Đặt

cung cấp hàng hóa từ khắp nơi. Hoạt

biệt là các vua Jayavarman và người

động buôn bán giữa Phù Nam với

kế nhiệm là Rudravarman ở thế kỷ thứ

Trung Hoa đã diễn ra từ trước Công

VI nhiều lần cử sứ đoàn đến Quảng

nguyên nhưng muộn hơn giai đoạn

Đông để duy trì quan hệ bang giao với

văn hóa Ấn Độ bắt đầu du nhập đến

tư cách là một quốc gia độc lập

Nam Bộ thời kỳ đồ sắt. Giai đoạn này,

(Nguyễn Văn Kim, 2019: 202). Các sứ

hoạt động trao đổi chủ yếu ghi nhận

giả được vua Phù Nam cử đến Trung

qua một số di vật gương đồng, tiền

Hoa với tư cách là những nhà ngoại

ngũ thù. Đến giai đoạn văn hóa Óc Eo,

giao nhằm mục đích đặt mối quan hệ

giao thương giữa hai nước phát triển

thương mại. Ngoài thiết lập quan hệ

hơn về sản phẩm mua bán, nhưng số

với Trung Hoa, vua Fan Chan (Phạm

lượng cũng hạn chế, chủ yếu là gốm

Chiên) cũng cử sứ đến Ấn Độ để đặt

sứ, gương đồng, hạt chuỗi. Giai đoạn

quan hệ thông thương giữa hai nước.

hậu văn hóa Óc Eo, các mặt hàng

Đến đầu thế kỷ VII, khi Phù Nam suy

buôn bán là gốm sứ thời Tống.

yếu về mặt kinh tế do sự thay đổi về

Việc giao thương hàng hóa giữa

tuyến đường thương mại, để củng cố

Trung Hoa và vùng đất Nam Bộ xưa

vị thế của mình trong khu vực, vua

có thể do chính những thương nhân

Jayavarman đã nhiều lần cử sứ sang

người Phù Nam hoặc thương nhân

triều đình Trung Hoa nhằm giữ gìn

Đông Nam Á, hoặc thậm chí là người

quan hệ bang giao và duy trì hoạt

Ấn Độ và Tây Á thực hiện. Các

động hải thương ở vùng Đông Nam Á.

thương nhân này đã đến định cư và

Các yếu tố này cho thấy, bản chất của

mua bán ngay tại các thương cảng

bang giao giữa Phù Nam và các triều

lớn của Trung Hoa. Mặt khác, có thể

đình Trung Hoa là đặt quan hệ về mặt

chính người Trung Hoa cũng tham gia

thương mại.

83

NGUYỄN NHỰT PHƯƠNG – QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA NAM BỘ…

trên tuyến hải thương này, mua bán hữu nhưng hoạt động ngoại thương

hàng hóa trong nước và đem đi bán ở của nước này kém hơn so với các

một thương cảng khác. Tiền ngũ thù nước khác. Do sự hạn chế về thương

được tìm thấy ở nhiều hải cảng tại mại này nên sự ảnh hưởng, tiếp biến

Đông Nam Á có thể là bằng chứng văn hóa Trung Hoa thời kỳ này đến

cho hoạt động giao thương ra nước các quốc gia cổ ở Đông Nam Á không

ngoài của họ. Vì hoạt động thương mạnh như văn hóa Ấn Độ - vốn đã

mại của Trung Hoa bị hạn chế bởi sự xâm nhập vào hoạt động kinh tế, đời

quản lý của nhà nước nên trong tuyến sống, xã hội, tôn giáo, ngôn ngữ và cả

hàng hải từ Tây Á đến Trung Hoa có chính trị. Về quan hệ chính trị thường

thể nhận thấy vai trò chủ yếu của các được Trung Hoa xem là “triều cống”

thương nhân Tây Á, Ấn Độ và Đông nhưng thực tế đây là quan hệ bang

Nam Á tạo nên sự sôi động và phát giao giữa Phù Nam và Trung Hoa

triển của khu vực. Trung Hoa tuy là nhằm duy trì mối quan hệ ổn định để

một thị trường tiêu thụ và cung cấp phát triển về mặt thương mại. 

hàng hóa lớn với các mặt hàng đặc

CHÚ THÍCH

⁽¹⁾Pháp Hiển là nhà sư Trung Quốc, năm 399, đã đi bộ từ Trường An đến Ấn Độ để học hỏi

kinh điển Phật giáo và quay trở lại Trung Quốc năm 414 bằng đường biển.

TÀI LIỆU TRÍCH DẪN

1. Bernstein, William J. 2018. Lịch sử giao thương - thương mại định hình thế giới như thế

nào? Hà Nội: Nxb. Thế giới.

2. Bui Chi Hoang. 2008. “The Phu Chanh Site: Cultural Evolution and Interaction in the Later

Prehistory of Southern Vietnam”. Indo-Pacific Prehistory Association Bulletin 28, pp. 67-72.

3. Bùi Chí Hoàng, Nguyễn Khánh Trung Kiên, Đặng Ngọc Kính. 2017. Khảo cổ học Nam Bộ

thời tiền sử. Hà Nội: Nxb. Khoa học Xã hội.

4. Bùi Chí Hoàng, Nguyễn Quốc Mạnh, Lê Hoàng Phong. 2018. Khảo cổ học Nam Bộ thời

sơ sử. Hà Nội: Nxb. Khoa học Xã hội.

5. Bùi Minh Trí. 2020. “Đồ gốm nước ngoài trong văn hóa Óc Eo và một vài nhận thức mới

về văn hóa Óc Eo, tiếp cận từ nghiên cứu so sánh”. Tạp chí Khảo cổ học, số 2/2020, tr. 43-

62.

6. Cát Kiếm Hùng. 2005. Bước thịnh suy của các triều đại phong kiến Trung Quốc, nhà

Đường, Lưỡng Tống, Nguyên. Hà Nội: Nxb. Văn hóa - Thông tin.

7. Châu Đạt Quan. 2017. Chân Lạp phong thổ ký (Hà Văn Tấn dịch). Hà Nội: Nxb. Thế giới.

8. Chử Bích Thu. 2007. “Con đường tơ lụa trên biển” thời Hán: Tuyến đường thương mại

biển sớm nhất của Trung Quốc”, in trong Việt Nam trong hệ thống thương mại Châu Á thế kỷ

XVI - XVII. Hà Nội: Nxb. Thế giới, tr. 127-137.

84

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (280) 2021

9. Đặng Ngọc Kính. 2019. “Hạt chuỗi thủy tinh Indo-Pacific tại kênh cổ Lung Lớn khu di tích

Óc Eo - Ba Thê (An Giang)”. in trong Kỷ yếu hội thảo khoa học Khu di tích Óc Eo - Ba Thê,

Nền Chùa: Khai quật, nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị. Long Xuyên, 11/2019, tr. 422-

431.

10. Đặng Văn Thắng, Hà Thị Sương, Võ Thị Huỳnh Như. 2017. “Khu di tích Gò Tháp (Đồng

Tháp) qua đợt thăm dò và khai quật khảo cổ năm 2016”. in trong Những phát hiện mới về

Khảo cổ học năm 2016. Hà Nội: Nxb. Khoa học Xã hội, tr. 621-626.

11. Hung, Hsiao-chun, Yoshiyuki Iizuka, Peter Belwood, Nguyen Kim Dung, Berenice Bellina,

Praon Silapanth, Eusebio Dizon, Rey Santiago, Ipoi Datan. 2007. Ancient Jades Map 3000

Years of Prehistoric Exchange in Southeast Asia. Proceedings of the National Academy of

Science of the United Stated of America 104(50): 19745-19750.

12. Malleret, Louis. 1960. Khảo cổ học Đồng bằng sông Cửu Long -Tập 2, Văn hóa vật chất

ở Óc Eo. Bản dịch Bảo tàng Lịch sử Việt Nam năm 1970.

13. Malleret, Louis. 1962. Khảo cổ học Đồng bằng sông Cửu Long - Tập 3, Văn hóa Phù

Nam. Bản dịch Bảo tàng Lịch sử Việt Nam năm 1970.

14. Masanari, Nishimura. 2004. “Nhận thức bước đầu về đồ gốm địa điểm chân Gò Minh Sư

(Gò Tháp - Đồng Tháp)”. in trong Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2003. Hà Nội:

Nxb. Khoa học Xã hội, tr. 740-745.

15. Nguyễn Hữu Tâm. 2008. Khái quát về Phù Nam - Chân Lạp qua ghi chép của các thư

tịch cổ Trung Quốc. in trong Văn hóa Óc Eo và Vương quốc Phù Nam. Hà Nội: Nxb. Thế giới,

tr. 256-316.

16. Nguyễn Kim Dung, Nguyễn Khánh Trung Kiên, Lê Hoàng Phong. 2020. “Từ hiện vật

trang sức mới phát hiện góp thêm những nhận xét về hải thương quốc tế trong văn hóa Óc

Eo”. Tạp chí Khảo cổ học, số 2/2020, tr. 79-100.

17. Nguyễn Văn Kim. 2008. “Óc Eo - Phù Nam vị thế lịch sử và các mối quan hệ khu vực” in

trong Văn hóa Óc Eo và Vương quốc Phù Nam. Hà Nội: Nxb. Thế giới, tr. 328-347.

18. Nguyễn Văn Kim. 2019. Biển Việt Nam và các mối giao thương biển. Hà Nội: Nxb. Đại

học Quốc gia Hà Nội.

19. Phạm Đức Mạnh (chủ biên). 2019. Di tích khảo cổ học thời văn hóa Óc Eo - Hậu Óc Eo

trên đất An Giang. Hà Nội: Nxb. Đại học Quốc gia TPHCM.

20. Trung tâm Khảo cổ học. 2020. Báo cáo sơ bộ kết quả khai quật khảo cổ học di tích Gò

Sáu Thuận. Tư liệu Trung tâm Khảo cổ học.

21. Vũ Minh Giang (chủ biên). 2019. Lược sử vùng đất Nam Bộ - Việt Nam. TPHCM: Nxb.

Nxb. Đại học Quốc gia TPHCM

22. Wang, Gungwu. 1958. “The Nanhai trade: A Study of the Early History of Chinese Trade

in the South China Sea” (Ngô Bắc dịch). Journal of the Malayan Branch of the Royal Asiatic

Society, Vol. 31, No. 2(182). Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society, Kuala Lumpur.

Quan hệ thương mại giữa Nam Bộ Việt Nam và Trung Hoa (thế kỷ III BC - Thế kỷ XII AD)