Văn hóa Việt Nam trong làn sóng toàn cầu hóa
LÝ LUẬN VĂN HÓA
VĂN HÓA VIỆT NAM TRONG LÀN SÓNG
TOÀN CẦU HÓA
NGUYỄN MẠNH CƯƠNG
Tóm tắt
Toàn cầu hoá là xu thế chủ đạo đang tác động đến mọi quốc gia, dân tộc trên toàn thế giới,
không phân biệt chế độ chính trị, trình độ phát triển kinh tế, bản sắc văn hoá, vị trí địa lý, sắc thái
chủng tộc. Bài viết nêu lên vấn đề cấp thiết của văn hóa Việt Nam trong làn sóng toàn cầu hóa, đồng
thời cũng đưa ra giải pháp cho vấn đề này: Trang bị kiến thức văn hóa dân tộc và trang bị ngoại ngữ,
nhất là tiếng Anh.
Từ khóa: Toàn cầu hóa, văn hóa dân tộc, tiếng Anh
Abstract
Globalization is the dominant trend affecting all nations and ethnic groups around the world,
regardless of political regime, economic development, cultural identity, geographic location or
racial nuance. The article raises the urgent issue of Vietnamese culture in the wave of globalization,
and also offers solutions to this matter: Equipped with knowledge of national culture and foreign
languages, especially English.
Keywords: Globalization, national culture, English
hái niệm toàn cầu hoá (TCH) xuất
hiện với tần suất cao trên báo chí
phương Tây vào những thập kỷ cuối
cộng đồng quốc tế về kinh tế, xã hội, Việt Nam
còn có những nét đặc thù riêng về chính trị, về
truyền thống và bản sắc văn hoá dân tộc.
K
thế kỷ XX, nhưng cho đến nay, trên thế giới vẫn
chưa có một định nghĩa thống nhất về nó. Năm
2001, Viện Thông tin Khoa học, thuộc Học viện
Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh đã thống kê
và đưa ra 128 cách hiểu khác nhau về TCH (4).
Tuy có nhiều cách hiểu về TCH, song các học
giả đều thống nhất cho rằng, khái niệm TCH
(globalization) gần nghĩa với khái niệm quốc
tế hoá (internationalization) và khái niệm hội
nhập (integration). Nói rõ hơn, toàn cầu hoá là
giai đoạn phát triển cao của quá trình hội nhập
và quốc tế hóa.
Để góp thêm tiếng nói luận bàn về TCH
và ảnh hưởng của nó trong đời sống xã hội
Việt Nam, bài viết đề cập đến vấn đề Văn hoá
Việt Nam trong làn sóng TCH, hy vọng qua đó,
thể hiện một cái nhìn thân thiện hơn đối với
vấn đề đang còn gây nhiều tranh cãi này.
Lịch sử hình thành và phát triển của dân
tộc Việt trong hơn 2000 năm trở lại đây đã
từng chứng kiến 3 cuộc hội nhập và giao thoa
văn hoá:
Cuộc hội nhập lần đầu là hội nhập với văn
hoá Trung Hoa, bắt đầu từ cuộc chiến tranh
của Triệu Đà (năm 179 TCN). Sau khi thôn tính
Âu Lạc, Triệu Đà chia thành ba quận là Cửu
Chân, Giao Chỉ và Nhật Nam, tiến hành mở
các học hiệu dạy chữ Hán cho người Việt. Kể từ
Là một thành viên của cộng đồng quốc tế,
Việt Nam tiếp nhận vấn đề TCH với một thái
độ cởi mở, ôn hoà nhưng cũng hết sức thận
trọng bởi ngoài những đặc điểm chung với
NGHIÊN CỨU
Số 21 - Tháng 9 - 2017
13
V
ĂN H Ó
A
NGHIÊN CỨU
V
ĂN H Ó
A
đó, chữ Hán và cùng với nó là văn hoá Hán du
nhập vào nước ta.
Với những phân tích trên, có thể biểu đạt
văn hoá Việt Nam như một bông hoa ba cánh
mà mỗi cánh là sự giao thoa với Nho - Phật -
Lão, còn phần nhị của nó là bản sắc văn hoá
dân tộc:
Sự du nhập ban đầu là hệ tư tưởng Nho
giáo với những quan niệm như tam cương, ngũ
thường, tam tòng, tứ đức cùng với các thuyết như
chính danh, nhân trị, đức trị, thuyết tam sinh,
tam tài, thiên nhân hợp nhất, thiên nhân cảm
ứng. Nho giáo du nhập vào đất Việt một cách
khá thuận lợi và dễ dàng tìm được chỗ đứng
trong đời sống văn hoá người Việt đương thời,
bởi những quan niệm này đa phần phù hợp
với lối sống trọng nghĩa khinh tài, trọng văn
khinh võ của người Việt.
Bốn thế kỷ sau, một hệ tư tưởng khác lại
được xâm nhập vào đất Việt, đó là Lão giáo hay
Đạo giáo. Sự ra đời của Lão giáo đã bổ sung
những điểm còn thiếu hụt trong tư tưởng Nho
giáo, đó là lối sống vui thú giữa thiên nhiên
và những hành xử theo thuật phong thuỷ, tử
vi tướng số, giải hạn, đồng bóng, chữa bệnh
bằng phù phép. Cũng giống như Nho giáo,
Lão giáo dễ tìm thấy chỗ đứng của mình trong
đời sống tinh thần người Việt, do vậy đã nhanh
chóng trở thành một trong những yếu tố cấu
thành văn hoá dân gian (trong đó có văn hóa
tâm linh) người Việt.
Nói tóm lại, trong cuộc hội nhập văn hoá
lần thứ nhất, người Việt không hề bị đồng hoá
bởi văn hoá bản địa dân tộc vẫn tồn tại như cái
nhị của bông hoa, mang nhân tố quyết định
hình thức và bản tính của quả, của hạt giống
về sau, mặc dù các cánh của bông hoa đó đã
phần nào thay đổi màu sắc, hương vị.
Cuộc hội nhập văn hoá lần thứ hai là hội
nhập với văn hoá phương Tây, mà cụ thể là văn
hoá Pháp từ cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế
kỷ XX. Khi đặt được ách đô hộ một cách căn
bản ở An Nam, người Pháp đã mở các trường
dạy học bằng tiếng Pháp, truyền bá ngôn ngữ
Pháp vào đất Việt. Với cuộc đụng đầu giữa hai
nền văn hoá Đông - Tây, các giá trị văn hoá
truyền thống Việt Nam phải trải qua những
thử thách và cuối cùng là dẫn đến những biến
đổi căn bản.
Tuy được truyền vào đất Việt muộn hơn so
với Nho và Lão giáo song Phật giáo có một vai
trò vô cùng quan trọng trong đời sống xã hội
người Việt. Với những quan niệm mang tính
nhân bản sâu sắc như từ bi, bác ái, loại trừ tham
- sân - si, v.v…, Phật giáo đã ăn sâu vào tâm thức
người Việt và trở thành phương thức tư duy,
thành cách đối nhân xử thế hợp lý, hợp tình.
Về phương diện tư tưởng, trong xã hội Việt
Nam đương thời đã nổi lên cuộc cách mạng
chống lại tư tưởng phong kiến, thể hiện rõ
nhất là trong các tiểu thuyết của nhóm Tự lực
văn đoàn. Về phương diện lối sống, tư tưởng
tự do - bình đẳng - bác ái (freedom - equality-
humanity) mà phong trào khai sáng Pháp khởi
xướng đã lan nhanh, làm cho những lối sống
lạc hậu cổ hủ phải tìm đường chạy trốn khỏi
các thành phố lớn. Về phương diện văn học -
nghệ thuật, phong trào thơ mới, tiểu thuyết,
kiến trúc, hội họa, âm nhạc theo mô hình Tây
phương phát triển một cách mạnh mẽ chưa
từng thấy.
Như vậy, có thể nói, từ những thế kỷ đầu
công nguyên, Nho - Phật - Lão là ba thành tố
quan trọng cấu thành văn hoá tinh thần người
Việt. Nói đầy đủ hơn thì văn hoá Việt Nam thời
kỳ này là sự giao thoa giữa văn hóa dân gian
bản địa với Nho - Phật - Lão. Nói như vậy không
có nghĩa là văn hoá Việt bị chiếm lĩnh bởi Nho
- Phật - Lão, mà cái nội dung cốt lõi của văn
hoá Việt chính là bản sắc dân tộc, đó là truyền
thống dân tộc được đúc kết, trầm tích từ ngàn
đời như tình làng, nghĩa xóm, tính cố kết cộng
đồng, tinh thần tương thân tương ái, v.v…
14 Số 21 - Tháng 9 - 2017
LÝ LUẬN VĂN HÓA
Nhưng rồi cơn sóng gió qua đi, bản sắc văn
hoá dân tộc dần dần lấy lại được thế cân bằng
và tìm lại được chỗ đứng của mình trong lòng
người dân Việt. Lấy một ví dụ cụ thể, đa số các
bộ phận trong chiếc xe cơ chạy bằng hai bánh
được gọi bằng tiếng Pháp (pedan, ghidong,
garbaga, xich...) nhưng bản thân tên gọi chiếc
xe không bằng tiếng Pháp (Bicyclette) mà vẫn
bằng tiếng Việt - đó là chiếc xe đạp; hơn thế
nữa, lối xưng hô theo kiểu Tây chỉ tồn tại trong
thiểu số gia đình thành thị mà thôi. Điều này
khẳng định rằng, văn hoá Việt Nam vẫn giữ
được những sắc thái riêng của nó trước sự
xâm nhập của làn sóng văn hoá Tây phương.
Thứ ba, trong thế giới hiện đại, mọi phương
tiện giao thông ngày càng tăng tốc, làm cho
trái đất dường như nhỏ lại. Với lợi thế này,
sự giao lưu, thăm hỏi lẫn nhau của các chính
khách, các đoàn ngoại giao, các đoàn thể thao,
nghệ thuật, của bà con ngoại kiều trở nên dễ
dàng hơn - mà sự cộng tác công việc, thăm
hỏi tình cảm cũng chính là cơ hội giao lưu văn
hoá. Với lợi thế này, các hội nghị hành chính,
hội thảo khoa học quốc tế diễn ra nhiều hơn,
quy mô rộng hơn. Các hội nghị, hội thảo đó
buộc mọi thành viên tham dự phải có cùng
tiếng nói, do vậy ngoại ngữ nói chung, tiếng
Anh nói riêng đã trở thành một nhu cầu cấp
thiết trong giao tiếp quốc tế, nhu cầu này thúc
đẩy con người luôn phải cố gắng học hỏi, vươn
lên, nếu không muốn lạc hậu trước cuộc sống
hiện đại.
Hiện nay, văn hoá Việt Nam đã và đang
chứng kiến cuộc hội nhập lần thứ ba - hội nhập
với văn hoá toàn cầu, nói một cách hình ảnh thì
nó đang nằm trong vòng xoáy của làn sóng
toàn cầu hoá. Nhưng do thời thế có nhiều sự
đổi thay, do khoa học - công nghệ thế giới
phát triển, nên hình thức và bản chất của cuộc
hội nhập văn hoá lần này khác hẳn so với các
lần trước bởi các lý do sau:
Thứ tư, xét về phương diện chủ quan, trong
con người Việt Nam hiện đại phát sinh nhiều
nhu cầu hơn so với con người truyền thống,
đặc biệt khi đời sống vật chất đã phần nào no
đủ, thì việc hưởng thụ các giá trị tinh thần, các
thành quả văn hoá lại trở nên đa dạng, phong
phú hơn trước rất nhiều. Đó cũng là một trong
những nguyên nhân cơ bản làm phát sinh
nhiều dịch vụ văn hoá - xã hội, nhiều sân vui
chơi giải trí mang dáng dấp Tây phương mà
trước đây chưa từng có .
Thứ nhất, cuộc hội nhập văn hoá lần này là
hệ quả của hội nhập kinh tế toàn cầu với sự
bành trướng của các công ty xuyên quốc gia,
các tập đoàn kinh tế xuyên lục địa; của các sản
phẩm công nghiệp mà nhãn hiệu cũng như
bản chỉ dẫn sử dụng chủ yếu bằng tiếng Anh.
Điều này đòi hỏi mọi thành viên trong cộng
đồng quốc tế cần phải hiểu thứ ngôn ngữ
thông dụng này, nếu không muốn để mất cơ
hội làm ăn.
Nhìn lại toàn bộ các nét đặc thù trên của
cuộc hội nhập văn hoá lần thứ ba này, chúng
ta thấy trong đó có nhiều thời cơ song cũng
gặp không ít thách thức. Thách thức lớn nhất
mà chúng ta đang trải nghiệm là: Liệu chúng ta
có thể giữ được bản sắc văn hoá dân tộc trước
sự xâm nhập mạnh mẽ của làn sóng toàn cầu
hoá không? Câu hỏi giản đơn vậy, song lời đáp
quả thật là khó khăn, trong bài viết này, chúng
tôi chỉ nêu một gợi ý nhỏ: Làm gì và làm như
thế nào để chúng ta có thể chế xuất được một
liều vaccine hiệu nghiệm nhằm tạo ra chất miễn
dịch chống lại những yếu tố tiêu cực của văn hoá
ngoại lai trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay?
Thứ hai, phương tiện của cuộc hội nhập
văn hoá lần này chính là mạng lưới toàn cầu
(Internet - International net) với các địa chỉ
W.W.W (World Wide Webside) đang lan toả
khắp hang cùng ngõ hẻm của mọi quốc gia,
dân tộc, mọi gia đình. Bằng nhiều chức năng
khác nhau, Internet đang góp phần làm đa
dạng hoá cuộc sống tinh thần nhân loại nhưng
mặt trái của nó cũng không phải là nhỏ. Những
kẻ bất lương đang lợi dụng mạng lưới này như
một phương tiện kiếm lời nhờ việc truyền bá
các phim ảnh mang màu sắc porno1, các mốt
ăn mặc lạ lẫm, các văn bản có ý đồ chính trị
xấu, các thông tin xuyên tạc sự thật nhằm hạ
gục uy tín đối phương.
Ai cũng biết những yếu tố tiêu cực của văn
hoá ngoại lai ở đây là những yếu tố xa lạ với
bản sắc văn hoá truyền thống Việt Nam như
chủ nghĩa cá nhân, lối sống thực dụng chạy
theo đồng tiền và sùng bái vật chất, lối sống
NGHIÊN CỨU
Số 21 - Tháng 9 - 2017
15
V
ĂN H Ó
A
NGHIÊN CỨU
V
ĂN H Ó
A
hiện sinh chỉ biết tới hiện tại mà không cần
hiểu quá khứ, không cần hướng tới tương lai;
là những kiểu ăn mặc kỳ dị; là những ấn phẩm
phản giáo dục v.v... Tất cả những thứ đó đang
tác động hàng ngày hàng giờ lên đời sống xã
hội Việt Nam, làm cho tà áo dài truyền thống
ngày một mỏng dần, chiếc váy mặc ngày càng
ngắn lại, mái tóc dài truyền thống dần dần
thưa bóng, những phong tục, lễ hội truyền
thống bị thương mại hoá đến mức mất hết
giá trị lịch sử - văn hoá - nhân bản chân chính
nguyên thuỷ của chúng.
Như chúng tôi đã đề cập ở trên, phương
tiện tiên quyết để hội nhập văn hóa chính là
trình độ ngoại ngữ, đặc biệt là Anh ngữ - thứ
ngôn ngữ đang được sử dụng thông dụng
nhất hiện nay trong giao tiếp quốc tế và giao
lưu văn hóa. Xuất phát từ suy nghĩ đó, chúng
tôi thiết nghĩ, cần đẩy mạnh việc giảng dạy
Anh ngữ trong các nhà trường, đặc biệt là ở
các trường đại học. Vốn Anh ngữ cho sinh viên
ra trường hiện nay hoàn toàn không đủ để đi
vào thế giới hội nhập.
Nói về văn hoá, Edouard Herriot - một học
giả phương Tây phát biểu: “Văn hoá là cái còn
lại khi ta đã quên đi tất cả, là cái vẫn thiếu khi
người ta đã học tất cả”(3, tr.4). Ý tưởng này như
một bức thông điệp nhắn nhủ chúng ta rằng,
đời người là một cuộc hành trình dài trên con
đường đến với văn hoá dân tộc và văn hóa
quốc tế. Chúng ta cần đối xử với văn hóa dân
tộc như với cơm ăn, nước uống hàng ngày; còn
đối với văn hóa quốc tế, như một lẽ tự nhiên,
Anh ngữ sẽ là phương tiện hữu hiệu để đạt
đến đích bằng con đường ngắn nhất.
Để chống lại những biểu hiện lệch lạc
đó, chúng ta không chỉ ngăn ngừa theo kiểu
‘’phòng bệnh’’mà cần có phương châm‘’tương
kế tựu kế’’. Nghĩa là nâng cao hơn nữa sự hiểu
biết về truyền thống văn hoá dân tộc, về lịch
sử vẻ vang của nước nhà. Thực tế, mấy kỳ thi
tuyển sinh vào đại học gần đây cho thấy, kiến
thức về lịch sử dân tộc của lớp trẻ đang có sự
đứt gãy, hẫng hụt. Lớp trẻ đang ngày càng có
xu hướng xa rời truyền thống, lãng quên quá
khứ, có tâm lý sính hàng ngoại, sùng bái văn
hoá phương Tây, chạy theo lối sống Âu - Mỹ.
N.M.C
(ThS, Khoa Lý luận chính trị và
Phải qua nhiều trải nghiệm cuộc sống, ông
cha ta mới đúc kết nên câu ngạn ngữ: ‘’Ôn cố
nhi tri tân’’, còn nhà thơ Gamzatov (Đagestan)
đã nói một cách hình ảnh: ‘’Nếu anh bắn vào
quá khứ bằng súng lục thì tương lai sẽ bắn vào
anh bằng đại bác’’. Để tránh khỏi hậu họa này,
chúng ta phải chuẩn bị hành trang cho lớp trẻ
ngay từ bây giờ, tuy có muộn nhưng còn hơn
không thực hiện. Lẽ dĩ nhiên, khi lớp trẻ của
chúng ta đã có một kiến thức sâu về lịch sử
dân tộc, về văn hoá quá khứ nước nhà, họ sẽ có
một tầm nhìn văn hoá xa hơn, rộng hơn, một
cách tiếp cận văn hoá nhân loại khoa học và
tỉnh táo hơn; họ sẽ biết tiếp nhận cái hay, loại
bỏ dần cái dở của thiên hạ. Làm được như vậy,
có nghĩa là trong tâm thức lớp trẻ Việt Nam
hiện đại hiện diện một liều vaccine vừa đủ để
tạo ra chất miễn dịch chống lại những yếu tố
văn hoá tiêu cực ngoại lai, làm cho bông hoa
văn hoá Việt Nam như đã miêu tả ở trên ngày
thêm ngát hương, thắm sắc - đó là lý do thu
hút bạn bè năm châu, bà con Việt kiều tìm về
cội nguồn đất Việt ngày một nhiều hơn.
Khoa học cơ bản, Trường ĐHVH HN)
Chú thích
1Hiểu theo nghĩa dâm tục
Tài liệu tham khảo
1. Phạm Đức Dương (2000), Văn hóa Việt Nam
trong bối cảnh Đông Nam Á, Nxb. Khoa học xã hội,
Hà Nội.
2. Phan Ngọc (1994), Văn hóa Việt Nam và
cách tiếp cận mới, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
3. Trần Ngọc Thêm (2004), Tìm về bản sắc văn
hóa Việt Nam, Nxb. Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh.
4. Viện Thông tin - Học viện Chính trị Quốc gia
Hồ Chí Minh (2001), Một số khái niệm về toàn cầu
hoá, Tư liệu chuyên đề.
5. Trần Quốc Vượng (2000), Văn hóa Việt Nam
tìm tòi và suy ngẫm, Nxb. Văn hóa dân tộc, Hà Nội.
Ngày nhận bài: 28 - 4 - 2017
Ngày phản biện, đánh giá: 6 - 9 - 2017
Ngày chấp nhận đăng: 30 - 9 - 2017
16 Số 21 - Tháng 9 - 2017
4 trang
12341
Free
Bạn đang xem tài liệu "Văn hóa Việt Nam trong làn sóng toàn cầu hóa", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- van_hoa_viet_nam_trong_lan_song_toan_cau_hoa.pdf
