Giáo trình Tin học đại cương - Trường Đại học Hàng Hải

BỘ GIAO THÔNG VẬN TẢI

TRƢỜNG ĐẠI HỌC HÀNG HẢI

BỘ MÔN: TIN HỌC ĐẠI CƢƠNG

KHOA:CÔNG NGHỆ THÔNG TIN

BÀI GIẢNG

TIN HỌC ĐẠI CƢƠNG

TÊN HỌC PHẦN

MÃ HỌC PHẦN

: TIN HỌC ĐẠI CƢƠNG

: 17101

TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO

DÙNG CHO SV NGÀNH

: ĐẠI HỌC CHÍNH QUY

: TẤT CẢ CÁC NGÀNH

HẢI PHÒNG – 2011

Bài giảng Tin học Đại cương

MỤC LỤC

STT

NỘI DUNG

NHẬP MÔN TIN HỌC ĐẠI CƢƠNG

Một vài nét về tin học và máy tính

Thông tin và xử lý thông tin

Thành phần của máy tính

TRANG

CHƢƠNG I

4

1.1

1.2

4

1.3

1.4

Các hệ đếm

5

Phân loại máy tính

9

1.5

Các bộ phận chính của máy tính PC

TỔNG QUAN VỀ LẬP TRÌNH

Vấn đề giải quyết bài toán bằng máy tính

Một số ví dụ

10

1.6

CHƢƠNG II

12

13

2.1

2.2

CHƢƠNG III NGÔN NGỮ LẬP TRÌNH VISUAL BASIC

Khởi động Visual Basic

20

21

23

29

30

3.1

3.2

3.3

3.4

3.5

3.6

3.7

Thoát khỏi Visual Basic

Tạo, mở và lƣu một dự án (Project)

Các bƣớc xây dựng chƣơng trình

Một số đối tƣợng cơ bản trong Visual Basic

Một số ví dụ về thiết kế giao diện và lập bảng thuôc tính

Các kiểu dữ liệu cơ bản

CHƢƠNG IV KHAI BÁO HẰNG BIẾN BIỂU THỨC CÂU LỆNH

Các hằng trong Visual Basic

36

37

38

4.1

4.2

4.3

4.4

4.5

4.6

4.7

4.8

Biến

Biểu thức

Quy định về viết dòng lệnh trong Visual Basic

Cách viết dòng chú thích trong chƣơng trình

Câu lệnh gán

Câu lệnh End

Lệnh in dữ liệu

_2_

Bài giảng Tin học Đại cương

4.9

Lệnh nhập dữ liệu

39

4.10

Chuyển đổi kiểu dữ liệu trong quá trình tính giá trị biểu

thức

40

4.11

4.12

Cấu trúc điều kiện

41

43

45

48

Câu lệnh lựa chọn Select

Cấu trúc lặp

4.13

4.14

Một số ví dụ

CHƢƠNG V

5.1

HÀM VÀ THỦ TỤC

Khái niệm chƣơng trình con

Hàm và thủ tục

51

53

56

5.2

Truyền tham số cho chƣơng trình con

Biến toàn cục, biến địa phƣơng, khái niệm tầm tác dụng

5.3

5.4

CHƢƠNG VI DỮ LIỆU CÓ CẤU TRÚC, KIỂU MẢNG

Khái niệm về mảng

59

61

62

6.1

6.2

6.3

6.4

Khai báo mảng tĩnh

Khai báo mảng động (Dynamic Array)

Một số thuật toán về mảng

_3_

Bài giảng Tin học Đại cương

CHƢƠNG 1

NHẬP MÔN TIN HỌC ĐẠI CƢƠNG

1.1. Một vài nét về tin học và máy tính

Có rất nhiều khái niệm về Tin học, song có thể hiểu Tin học là ngành khoa học nghiên

cứu các quá trình có tính chất thuật toán nhằm mô tả và biến đổi thông tin. Các quá trình này

đƣợc nghiên cứu một cách hệ thống về mọi phƣơng diện: Lý thuyết phân tích, thiết kế, tính

hiệu quả, việc cài đặt và các ứng dụng.

1.2. Thông tin và xử lý thông tin

1.2.1. Thông tin và dữ liệu

Thông tin (Information): Những hiện tƣợng sự vật phản ánh về một sự kiện, một vấn

đề nào đó trong thế giới khách quan. Dựa vào đó con ngƣời có thể hiểu biết và nhận thức

đƣợc thế giới khách quan. Thông tin có thể ghi lại và truyền đi.

Dữ liệu (Data): Là dạng thông tin khi đƣợc lƣu trữ.

1.2.2. Đơn vị đo thông tin

Đơn vị đo thông tin là bit. Đây chính là tin về hệ thống chỉ có hai trạng thái đồng

khả năng: bằng 0 hoặc bằng 1 (Điều này rất phù hợp với các máy tính điện tử bởi trong

một thời điểm, mạch điện chỉ có một trong hai trạng thái đóng hoặc mở tƣơng ứng với

hai giá trị 1 hoặc 0).

Đơn vị đo thông tin bao gồm: Bit, Byte, KiloByte, MegaByte, GigaByte.

Qui đổi giữa các đơn vị nhƣ sau:

Byte (B):

1 Byte = 8 bit (b)

1 KB = 1024 Byte

KiloByte (KB):

MegaByte (MB): 1 MB = 1024 KB

GigaByte (GB): 1 GB = 1024 MB

Trong đó:

b là viết tắt của bit

B là viết tắt của Byte

1.3. Thành phần của máy tính

1.3.1. Phần cứng (Hardware)

Là các thành phần vật lý cấu tạo nên máy tính. Các thành phần vật lý ở đây bao gồm

các thiết bị điện tử và cơ khí.

Ví dụ: về các phần cứng máy tính nhƣ màn hình, bàn phím, chuột, bộ vi xử lý…

1.3.2. Phần mềm (SoftWare)

_4_

Bài giảng Tin học Đại cương

Là tập hợp các chỉ thị cho máy tính làm việc. Nói cách khác, toàn bộ các chƣơng trình

chạy trên máy tính gọi là phần mềm máy tính. Sự ra đời của phần mềm khiến cho hiệu quả

sử dụng phần cứng đƣợc nâng cao, rất nhiều công việc của con ngƣời đƣợc tự động hoá, vận

hành nhanh chóng.

Ví dụ: Phần mềm soạn thảo văn bản, bảng tính, trình diễn, đồ hoạ…

1.4. Các hệ đếm

1.4.1. Hệ đếm thập phân (Decimal)

Hệ thập phân là hệ đếm dựa vào vị trí với cơ số 10. Hệ này dùng các số từ 0 đến 9

để biểu diễn. Giá trị của hệ thập phân đƣợc đánh giá bằng vị trí các con số.

Cách viết: 127 hoặc (127)₁₀

Khai triển một số hệ 10:

(123.78)₁₀= 1 x 10²+ 2 x 10¹+ 3 x 10⁰+7 x 10^-1+ 8 x 10^-2

1.4.2. Hệ đếm nhị phân (Binary)

Hệ nhị phân hay hệ đếm cơ số 2 chỉ có hai con số 0 và 1. Đó là hệ đếm theo vị trí.

Giá trị của một số bất kỳ nào đó phụ thuộc vào vị trí của nó. Các vị trí có trọng số. Các vị

trí của trọng số bằng bậc luỹ thừa của cơ số 2.

Chấm cơ số đƣợc gọi là chấm nhị phân trong hệ đếm cơ số 2. Mỗi một con số nhị

phân đƣợc gọi là một bit (Binary digit). Bit ngoài cùng bên trái là bít có trọng số lớn

nhất(MSB) và bit ngoài cùng bên phải là bit có trọng số nhỏ nhất (LSB) nhƣ dƣới đây:

2³

2²

2¹

2⁰

2^-1

2^-2

MSB

1

0

1

0

1

LSB

Cách viết: (1011)₂

1.4.3. Hệ thập lục phân (HEXADECIMAL)

Các máy tính hiện đại thƣờng dùng hệ đếm khác là hệ thập lục phân. Hệ thập lục

phân là hệ đếm dựa vào vị trí với cơ số 16.

Hệ này dùng 10 chữ số từ 0 đến 9 và 6 ký tự từ A đến F để biểu diễn.

Hệ này thƣờng dùng để viết gọn các số hệ nhị phân

Hệ này đƣợc biểu diễn nhƣ trong bảng sau:

Thập lục

Thập phân

Nhị phân

phân

0

1

2

0

1

2

0000

0001

0010

_5_

Bài giảng Tin học Đại cương

3

4

0011

0100

0101

0110

0111

1000

1001

1010

1011

1100

1101

1110

1111

4

5

6

7

8

9

A

10

11

12

13

14

15

B

C

D

E

F

Cách viết : (2BC)_H

1.4.4. Chuyển đổi giữa các hệ đếm

* Chuyển từ hệ nhị phân sang hệ mƣời

Muốn đổi từ hệ nhị phân sang hệ mƣời chỉ cần tính các giá trị 2ⁱtƣơng ứng với các

chữ số khác không thứ i của hệ số nhị phân rồi cộng lại :(vị trí i tính từ phải qua trái)

Ví dụ1: Ta muốn đổi một số hệ nhị phân (101001)₂sang hệ mƣời, tiến hành nhƣ sau:

(101001)₂= 1 x 2⁵+ 0 x 2⁴+ 1 x 2³+ 0 x 2²+ 0 x 2¹+ 1 x 2⁰

=

32 +

0

+

8 + 0 + 0 + 1 = (41)₁₀

Kết quả ta đƣợc số 41 ở hệ 10

Ví dụ 2: Ta muốn đổi một số hệ nhị phân (101.001)₂sang hệ mƣời, tiến hành nhƣ sau:

(101.001)₂= 1 x 2²+ 0 x 2¹+ 1 x 2⁰+ 0 x 2^-1+ 0 x 2^-2+ 1 x 2^-3

=

4 + 0 + 2 +

Chú ý: Trong các ví dụ trên quá trình biến đổi có thể đơn giản hoá bằng cách loại bỏ

các con số không.

0 + 0

+

0.125= (6.125)₁₀

*Chuyển từ hệ thập phân sang hệ nhị phân:

Lấy phần nguyên của số cần đổi chia cho 2 và ghi nhớ phần dƣ, tiếp theo lấy thƣơng

của phép chia trƣớc đó chia cho 2 và ghi nhớ phần dƣ. Cứ làm nhƣ vậy cho đến khi

thƣơng bằng 0 thì dừng lại và viết phần dƣ ngƣợc từ dƣới lên trên. Lấy phần lẻ thập phân

của số cần đổi nhân với 2, tích nhận đƣợc gồm phần nguyên và phần lẻ nhị phân, lấy

phần lẻ nhị phân của tích thu đƣợc nhân với 2. Cứ làm nhƣ vậy cho đến khi không còn

_6_

Bài giảng Tin học Đại cương

phần lẻ thập phân hoặc đến một độ chính xác nhất định nào đó thì dừng lại. Viết phần

nguyên từ trên xuống dƣới. Sau đó ghép kết quả của chúng lại với nhau.

Ví dụ 1: Đổi số (41)₁₀từ hệ 10 sang hệ nhị phân:

41 2

1 20 2

0

10 2

5 2

0

1

2 2

0

1 2

1 0

Sau khi chia đến thƣơng bằng 0 và viết ngƣợc phần dƣ từ dƣới lên trên ta đƣợc số

(101001)₂ở nhị phân.

Ví dụ 2: Biến đổi số thập phân (41.625)₁₀thành số nhị phân:

Trƣớc hết biến đổi phần nguyên thành số nhị phân theo ví dụ 1 đƣợc số (101001)₂

Sau đó biến đổi phần lẻ thành số nhị phân bằng cách:Lấy số cần đổi nhân với 2, tích

nhận đƣợc gồm phần nguyên và phần lẻ nhị phân, lấy phần lẻ nhị phân của tích thu đƣợc

nhân với 2. Cứ làm nhƣ vậy cho đến khi đƣợc tích chẵn bằng 1. Chọn riêng các phần

nguyên (phần trƣớc dấu phẩy) của các tích thu đƣợc và sắp xếp lại sẽ đƣợc các chữ số sau

dấu phẩy cần tìm.

0.625 x 2 =

1.250 x 2 =

0.5 x 2 =

1.250

0.500

1.000

phần lẻ (0.625)₁₀đƣợc chuyển thành (101)₂hệ 2

Vậy số (41.625)₁₀ở hệ 10 sang hệ nhị phân là (101001.101)₂

*Chuyển từ hệ thập lục phân sang hệ thập phân:

Các số thập lục phân có thể đƣợc biến đổi thành thập phân bằng cách tính tổng của

các con số nhân với giá trị vị trí của nó.

Ví dụ1: Đổi số (5B)₁₆thành số thập phân

(5B)₁₆= 5 x 16¹+ B x 16⁰

= 5 x 16¹+ 11 x 16⁰

= 80

+ 11 = (91)₁₀

Kết quả là số (91)₁₀hệ 10

_7_

Bài giảng Tin học Đại cương

Ví dụ 2: Đổi số (2AF)₁₆thành số thập phân

(2AF)₁₆= 2 x 16²+ A x 16¹+ F x 16⁰

= 2 x 16²+ 10 x 16¹+ 15 x 16⁰

= 2 x 256 + 10 x 16 + 15 x 1

= 512 + 160 + 15

Kết quả là số (687)₁₀hệ 10

*Chuyển từ hệ thập phân sang hệ thập lục phân:

= (687)₁₀

Lấy số thập phân cần đổi chia cho 16 và ghi nhớ phần dƣ, tiếp theo lấy thƣơng của

phép chia trƣớc đó chia cho 16 và ghi nhớ phần dƣ. Cứ làm nhƣ vậy cho đến khi thƣơng

bằng 0 thì dừng lại và viết phần dƣ ngƣợc từ dƣới lên trên.

Ví dụ: Đổi số (93)₁₀thành hệ thập lục phân:

Thƣơng số +

số dƣ

93

16

5

=

5

+

13 tƣơng ứng là D

0

5

16

Vậy kết quả là số (93)₁₀đổi thành số (5D)₁₆hệ thập lục phân

*Chuyển từ hệ thập lục phân sang hệ nhị phân:

Thực chất các số thập lục phân cũng chỉ là cách biểu diễn các số nhị phân thuận lợi

hơn. Muốn đổi từ số thập lục phân sang số hệ nhị phân ta chỉ cần thay thế từ con số thập

lục phân bằng 4 bit nhị phân tƣơng ứng:

Ví dụ: Đổi số (C5)₁₆thành hệ nhị phân

C

5

1100

0101

Kết quả số (C5)16 thành số (11000101)₂

*Chuyển từ hệ nhị phân sang hệ thập lục phân:

Để biến đổi một số nhị phân thành số thập lục phân tƣơng đƣơng chỉ cần nhóm 4 bít

tính từ phải qua trái sau đó chuyển từng nhóm 4 bit thành hệ thập lục phân và ghép lại

với nhau sẽ đƣợc số hệ thập lục phân.

Ví dụ: Đổi số (01011111)₂thành số thập lục phân

0101

1111

5

F

Kết quả số (01011111)₂thành số (5F)₁₆

_8_

Bài giảng Tin học Đại cương

1.5. Phân loại máy tính

Theo góc độ ngƣời sử dụng thì máy tính đƣợc phân làm bốn loại sau:

* Máy tính lớn (Mainframe)

Máy tính lớn là máy có công suất cao, tốc độ xử lý nhanh và rất lớn thƣờng đóng

vai trò trong các hệ tin học phân tán có qui mô lớn.

Các máy tính lớn là các cỗ máy kích thƣớc lớn, mạnh và rất đắt tiền, đƣợc sử dụng

trong hầu hết các cơ quan, tổ chức lớn (ví dụ nhƣ các ngân hàng, các cơ quan trọng yếu

của Chính phủ, các công ty đa quốc gia…).

Cần chú ý phân biệt máy tính lớn với máy tính cá nhân có kích thƣớc lớn.

* Máy tính PC (Personal Computer-PC)

Máy tính điện tử có nguồn gốc ra đời từ khá sớm và có rất nhiều chủng loại. Tuy

nhiên chiếc máy tính PC theo mô hình của IBM đầu tiên đƣợc ra đời vào năm 1981. Từ

đó trở đi, tất cả các máy tính PC đƣợc sản xuất, qua nhiều lần mở rộng đều tƣơng thích

với thiết kế ban đầu. Thuật ngữ máy tính tƣơng thích liên quan đến các máy tính đƣợc

sản xuất bởi các công ty khác không phải IBM nhƣng vẫn tƣơng thích với các đặc điểm

kỹ thuật truyền thống.

IBM – PC

(1981)

Tƣơng thích

* Máy Mac(Apple MAC)

Máy Mac là một máy tính, nhƣng không phải là một máy PC theo mô hình IBM.

Máy Mac là dòng máy tính do hãng Apple sản xuất và chạy Hệ điều hành Macintosh của

Apple có giao diện đồ hoạ GUI và tƣơng thích với nó là các phiên bản đặc biệt của các

chƣơng trình ứng dụng ( nhƣ bộ xử lý văn bản và

các bảng tính). Thậm chí để có thể kết nối với một

Mac, ngƣời ta cần phải lựa chọn thêm các thiết bị

phần cứng mở rộng.

Thời kỳ đầu, điều giúp cho việc phân biệt máy

Mac và PC chính là việc MAC sử dụng giao diện

đồ hoạ cho ngƣời dùng (GUI – Graphic User

Interface ), hay nói cách khác, chính là cách mà ta

có thể dùng chuột để điều khiển máy tính. Khi PC mới xuất hiện, ngƣời dùng phải là một

nhà chuyên môn mới có thể sử dụng đƣợc chiếc PC đó. Tuy nhiên, gần đây sự khác biệt

_9_

Bài giảng Tin học Đại cương

cơ bản giữa máy MAC và máy PC đã không còn rõ rệt nhƣ trƣớc, nhất là khi Microsoft

đã sử dụng Graphic User Interface nhƣ là công cụ trợ giúp ngƣời dùng máy tính PC.

(Chú ý: Ý tƣởng sử dụng các giao diện đồ hoạ và tƣơng tác ngƣời – máy thông qua

thao tác chuột là do Apple đề xuất, không phải do Microsoft)

* Máy tính xách tay (Laptop)

Laptop, tiếng Anh có nghĩa là đặt trong lòng, phân

biệt với máy tính đặt trên mặt bàn là desktop. Ở Việt

Nam, ta hay gọi Laptop là máy tính xách tay bởi đây là

một loại máy tính nhỏ có thể mang đi theo, có thể chạy

bằng pin. Ngoài ra, ngƣời ta còn sử dụng tên gọi

“Notebooks” (quyển vở/quyển sổ) để chỉ các máy tính

xách tay có kích thƣớc nhỏ hơn.

Cả hai dòng máy tính PC và MAC đều có những sản phẩm máy tính xách tay cho

ngƣời dùng của mình. Do đặc điểm nhỏ gọn và năng lực xử lý khá tốt nên máy tính xách

tay rất đƣợc ƣa chuộng, đặc biệt là những ngƣời hay phải di chuyển hoặc phải thuyết

trình trƣớc đám đông. Những ngƣời thƣờng xuyên sử dụng máy tính xách tay có thể kể

đến những ngƣời làm công tác kinh doanh ( chuyên đi thuyết trình sản phẩm), những

ngƣời làm trong ngành giáo dục (giảng bài bằng máy tính xách tay kết nối máy chiếu)…

Chú ý: Thực chất máy tính xách tay cũng là dòng máy PC hay máy Mac là dòng

máy PC nhƣng do hãng Apple sản xuất.

1.6. Các bộ phận chính của máy tính PC

1.6.1. Sơ đồ các khối chức năng và bộ phận chính trong máy tính

Về cơ bản, thành phần chính của một máy tính bao gồm các khối nhƣ: Khối thiết bị

vào/ Khối xử lý/ Khối thiết bị ra/ Khối thiết bị lƣu trữ.

KHỐI XỬ LÝ (CPU)

THIẾT BỊ VÀO

+ Khối điều khiển (CU)

+ Khối tính toán số học

+ Các thanh ghi

THIẾT BỊ RA

Màn hình, máy in, loa

Bàn phím, chuột…

…

CÁC THIẾT BỊ LƢU TRỮ

Các thiết bị lƣu trữ trong

+ ROM: Bộ nhớ chỉ đọc

+ RAM: Bộ nhớ truy cập ngẫu nhiên

Các thiết bị lƣu trữ ngoài

+ Đĩa mềm

+ Đĩa cứng

+ Đĩa CD, DVD + USB

_10_

Bài giảng Tin học Đại cương

1.6.2. Khối xử lý trung tâm (Central Processing Unit – CPU)

Khối xử lý trung tâm, hay còn gọi là một bộ vi xử lý hoặc con chip, là bộ não của

máy tính. Công việc chính của khối xử lý trung tâm là tính toán và điều khiển mọi hoạt

động trong máy tính.

1.6.3. Bộ nhớ trong (Internal Memory)

Bộ nhớ trong máy tính dùng để chứa các lệnh và dữ liệu phục vụ cho quá trình thực

hiện các chƣơng trình.

Bộ nhớ ROM (Read Only Memory): Dữ liệu đƣợc đƣa vào từ nhà sản xuất, thông tin

trong ROM sẽ không bị mất khi tắt máy. Bộ nhớ ROM không thể nâng cấp hoặc thay thế.

Bộ nhớ RAM (Radom Access Memory): Là nơi lƣu trữ tạm thời dữ liệu của ngƣời sử

dụng trong quá trình xử lý. Dữ liệu trên RAM sẽ bị mất khi tắt máy. Bộ nhớ Ram có thể đƣợc

nâng cấp hoặc thay thế.

1.6.4. Bộ nhớ ngoài (External Memory)

Bộ nhớ ngoài hay các thiết bị lƣu trữ ngoài bao gồm đĩa cứng, đĩa mềm, đĩa CD,

DVD, đĩa Zip…

1.6.5. Các thiết bị vào (Input device)

Các thiết bị vào cho phép thông tin hay dữ liệu đƣợc nhập vào máy tính, ví dụ nhƣ

bàn phím, chuột, máy quét…

1.6.6. Các thiết bị ra(Output device)

Các thiết bị ra cho phép thông tin có thể đƣợc xuất ra từ máy tính, ví dụ nhƣ máy in,

màn hình, loa…

1.6.7. Các thiết bị ngoại vi (Peripheral device)

Thiết bị ngoại vi là thiết bị mà nó có thể gắn/cắm vào máy tính. Nhƣ vậy toàn bộ các

thiết bị nhƣ máy quét, máy in, bàn phím, chuột, loa… đều là các thiết bị ngoại vi.

_11_

Bài giảng Tin học Đại cương

CHƢƠNG 2

TỔNG QUAN VỀ LẬP TRÌNH

2.1. Vấn đề giải quyết bài toán bằng máy tính

2.1.1. Lập trình (Programming)

Lập trình dùng để chỉ thao tác của con ngƣời nhằm kiến tạo, xây dựng một kịch bản

bằng các thuật toán để giải quyết một bài toán Tin học trên máy tính thông qua các ngôn

ngữ lập trình.

2.1.2. Ngôn ngữ lập trình (Programming language)

Ngôn ngữ lập trình là một tập con của ngôn ngữ máy tính. Đây là một dạng ngôn

ngữ đƣợc chuẩn hóa (đối lập với ngôn ngữ tự nhiên ). Nó là một hệ thống đƣợc ký hiệu

hóa để miêu tả những tính toán (qua máy tính) trong một dạng mà cả con ngƣời và máy

đều có thể đọc và hiểu. Ngôn ngữ lập trình cũng chính là một chƣơng trình, nhƣng có thể

đƣợc dùng để tạo nên các chƣơng trình khác. Một chƣơng trình máy tính đƣợc viết bằng

một ngôn ngữ lập trình thì những chỉ thị (của riêng ngôn ngữ ấy) góp phần tạo nên

chƣơng trình đƣợc gọi là mã nguồn của chƣơng trình ấy.

2.1.3. Bài toánTin học

Bài toán tin học không dùng để chỉ một bài toán cụ thể, mà dùng để chỉ một lớp các

bài toán cụ thể thuộc cùng một loại. Một bài toán tin học đƣợc cấu tạo bởi hai yếu tố sau:

+ Thông tin đầu vào(Input): Là những thông tin bài toán đã cho

+ Thông tin đầu ra (Output): Là các thông tin cần tìm hoặc câu trả lời cần thiết.

Ví dụ: Giải bài toán tính diện tích tam giác bằng công thức s=a*h/2

+ Thông tin đầu vào: Là cạnh đáy a và đƣờng cao h

+ Thông tin đầu ra: Là diện tích tam giác S hoặc dòng thông báo dữ liệu không hợp lệ.

2.1.4. Thuật toán

Thuật toán là tập hợp hữu hạn các bƣớc, các phép toán cơ bản nhất đƣợc sắp xếp

theo một trình tự nhất định để từ thông tin đầu vào của bài toán sau một tập hữu hạn các

bƣớc đó sẽ đạt đƣợc kết quả ở đầu ra nhƣ mong muốn.

Ví dụ: Trở lại bài toán tính diện tích tam giác, thuật toán nhƣ sau:

+ Bƣớc 1: Cho giá trị của cạnh đáy a và đƣờng cao h

+ Bƣớc 2: Kiểm tra

- Nếu a>0 và h>0 thì tính diện tích theo công thức s=a*h/2 sau đó xuống bƣớc 3.

- Ngƣợc lại thông báo dữ liệu không hợp lệ và quay về bƣớc 1

+ Bƣớc 3: In diện tích S

_12_

Bài giảng Tin học Đại cương

2.1.5. Biểu diễn thuật toán qua sơ đồ khối (A.Flow Chart)

Biểu diễn thuật toán: Là sơ đồ dùng các ký hiệu và các đƣờng nối với nhau để diễn tả

các quan hệ logic và trình tự thực hiện các phép toán của một chƣơng trình máy tính.

Để thể hiện trực quan về thuật toán ngƣời ta dùng sơ đồ khối. Qua sơ đồ khối ngƣời

lập trình có thể quan sát các bƣớc của thuật toán cũng nhƣ dòng thông tin hình thành và

biến đổi trong quá trình thuật toán làm việc.

Việc thể hiện thuật toán ngƣời ta qui ƣớc dùng các khối sau để thể hiện.

-Thể hiện sự bắt đầu và kết thúc chƣơng trình

- Thể hiện việc nhập, xuất dữ liệu

- Chứa các công thức tính toán

- Chứa các biểu thức kiểm tra điều kiện và rẽ nhánh

chƣơng trình

- Gọi chƣơng trình con

- Chỉ ra hƣớng đi của thuật toán và kết nối giữa các

hình

2.2. Một số ví dụ

Ví dụ 1:

Lập thuật toán và vẽ sơ đồ thuật toán để giải và biện luận phƣơng trình ax +b =0

Bài giải:

Xây dựng thuật toán:

- Dữ liệu đầu vào là giá trị hai số a và b (trong lập trình thƣờng gọi tắt là

nhập giá trị a và b)

- Kiểm tra điều kiện của a:

Nếu a = 0 thì

+ Nếu b=0 thì

Phƣơng trình vô số nghiệm

Ngƣợc lại

Phƣơng trình vô nghiệm

Ngƣợc lại

Phƣơng trình có nghiệm x=-b/a

_13_

Bài giảng Tin học Đại cương

Sơ đồ thuật toán:

Bắt đầu

(BEGIN)

Nhập a,b

Đ

S

a=0

PT có nghiệm x=-b/a

b=0

PT VSN

S

PT Vô nghiệm

Kết thúc

(END)

Ví dụ 2:

Cho ba số bất kỳ a,b,c hãy tìm giá trị lớn nhất trong ba số này

Bài giải:

Xây dựng thuật toán:

- Nhập giá trị cho ba biến a,b,c

- Coi một trong ba số là số lớn nhất (giả sử số a) đƣa giá trị của a vào một biến

max

Mô tả trên đƣợc viết nhƣ sau max=a

- Kiểm tra giá trị của biến max với từng số còn lại

Nếu max <b thì max=b

Nếu max<c thì max=c

- In giá trị lớn nhất trong max ra màn hình

Sơ đồ thuật toán:

_14_

Bài giảng Tin học Đại cương

BEGIN

Nhập a,b,c

Max=a

Đ

Max<b

S

Max=b

Đ

Max<c

S

Max=c

In max

END

Ví dụ 3: Hãy tính Tổng S=1+1/2+1/3+…….+1/(n-1)+1/n với n là một số tự nhiên.

Bài giải:

Xây dựng thuật toán:

Bƣớc 1: Nhập giá trị cho n

Bƣớc 2: Kiểm tra giá trị của n>0

+ Nếu sai: Trở về bƣớc 1

+ Nếu đúng: Chuyển sang bƣớc 3

Bƣớc 3: Cho S=0

Khởi tạo biến chạy i và cho i=1

Bƣớc 4: Kiểm tra điều kiện của i

- Nếu i<=n thì:

+ Tính S=S+1/i

+ Tăng i: i=i+1

+ Quạy trở về đầu bƣớc 4

_15_

Bài giảng Tin học Đại cương

- Nếu i>n: Chuyển sang bƣớc 5

Bƣớc 5: In giá trị của S

Sơ đồ thuật toán:

BEGIN

Nhập n

S

n>0

Đ

S=0

i=1

Đ

i<=n

S

S=S+1/i

i=i+1

In S

END

Ví dụ 4:

Nhập vào một dãy số nguyên gồm n phần tử. Sau đó tính trung bình cộng các số chia

hết cho 3.

Phân tích bài toán:

Dữ liệu đầu vào:

- Số phần tử của dãy n (n là số nguyên dƣơng)

- Dãy số có n phần tử bất kỳ

Dữ liệu đầu ra: - Trung bình cộng của các số chia hết cho 3

Để tính đƣợc trung bình cộng ta cần phải tính Tổng và số lƣợng các số chia hết cho 3.

Theo dữ liệu đầu vào của bài toán ta có thể giải quyết theo hai hƣớng sau:

_16_

Bài giảng Tin học Đại cương

Hƣớng 1:Lƣu trữ dãy số bằng một ô nhớ Hƣớng 2:Lƣu trữ dãy số bằng n ô nhớ

Bƣớc 1: - Xác định số phần tử của dãy,

nhập giá trị cho n.

Bƣớc 2:

- Kiểm tra điều kiện n

+ Nếu n<=0: Quay về bƣớc 1

+ Nếu n>0 : Chuyển sang bƣớc 3

Bƣớc 3:

+ Nếu n<=0: Quay về bƣớc 1

+ Nếu n>0 : Chuyển sang bƣớc 3

Bƣớc 3:

Để tính TBC trƣớc hết ta phải tính:

+Tổng các số thoả mãn, gọi tổng đó là T, +Tổng các số thoả mãn, gọi tổng đó là T,

khởi tạo giá trị ban đầu T=0 khởi tạo giá trị ban đầu T=0

+ Số lƣợng các phần tử thoả mãn, gọi là + Số lƣợng các phần tử thoả mãn, gọi là

d, khởi tạo giá trị ban đầu d=0

- Khởi tạo biến chạy i=1 (coi nhƣ khi

i=1 ta tiến hành nhập giá trị cho phần tử i=1 ta tiến hành nhập giá trị cho phần tử

thứ nhất)

Bƣớc 4:

Kiểm tra điều kiện của i.

- Nếu i<=n

„Nhập giá trị liền một lúc cho n phần

tử chứa vào n ô nhớ a₁, a₂…….a_n

Kiểm tra điều kiện của i.

- Nếu i<=n

+ Nhập giá trị cho a

+ Kiểm tra: Nếu a chia hết cho 3

thì

+ Nhập giá trị cho phần tử a_i

+ Tăng biến ilên một đơn vị:

T=T+a

d=d+1

i=i+1

+ Quay về bƣớc 4

+ Tăng biến i lên một đơn vị:

- Nếu i>n: Chuyển sang bƣớc 5

i=i+1

+ Quay về bƣớc 4

Bƣớc 5:

„ Tính toán TBC

- Nếu i>n: Chuyển sang bƣớc 5

Bƣớc 5:

- Khởi tạo biến chạy i=1

Bƣớc 6:

- Sau khi tính đƣợc T và d ta cần kiểm

tra lại d vì có thể xảy ra trƣờng hợp

trong n phần tử không có phần tử nào

chia hết cho 3 (tƣơng ứng với d=0) thì

không thể tính đƣợc TBC.

Kiểm tra điều kiện của i.

- Nếu i<=n

+ Kiểm tra: Nếu a chia hết cho 3 thì

T=T+a

d=d+1

- Nếu d=0 thì

Dãy số không có phần tử thoả mãn

+ Tăng biến i lên một đơn vị: i=i+1

_17_

Bài giảng Tin học Đại cương

điều kiện chia hết cho 3

ngƣợc lại

+ Quay về bƣớc 6

- Nếu i>n: Chuyển sang bƣớc 7

Bƣớc 7:

Tính trung bình cộng:TBC=T/d

- Sau khi tính đƣợc T và d ta cần kiểm

tra lại d vì có thể xảy ra trƣờng hợp

trong n phần tử không có phần tử nào

chia hết cho 3 (tƣơng ứng với d=0) thì

không thể tính đƣợc TBC.

In giá trị của TBC ra

Bƣớc 6: Kết thúc

- Nếu d=0 thì

Dãy số không có phần tử thoả mãn

điều kiện chia hết cho 3

ngƣợc lại

Tính trung bình cộng:TBC=T/d

In giá trị của TBC ra

Bƣớc 8: Kết thúc

Sơ đồ thuật toán theo hƣớng 1:

BEGIN

Nhập n

S

n>0

Đ

T=0

d=0

i=1

S

Đ

i<=n

a 3

i=i+1

Nhập a

Đ

S

không có số

Thoả Mãn

S

Đ

T=T+a

D=d+1

d=0

In T/d

END

_18_

Bài giảng Tin học Đại cương

Sơ đồ thuật toán theo hƣớng 2:

BEGIN

Nhập n

S

n>0

Đ

T=0

d=0

i=1

Đ

i<=n

S

i=i+1

Nhập a_i

i=1

S

Đ

i<=n

a_i3

i=i+1

Đ

S

không có số

Thoả Mãn

S

T=T+a

D=d+1

In T/d

d=0

END

_19_

Bài giảng Tin học Đại cương

CHƢƠNG 3

NGÔN NGỮ LẬP TRÌNH VISUAL BASIC

3.1. Khởi động Visual Basic

Kích chuột vào nút Start\Programs\MiscoSoft Visual Studio 6.0\MicroSoft

Visual Basic 6.0

3.2. Thoát khỏi Visual Basic

Để thoát khỏi Visual Basic ta làm theo cách sau:

Vào menu File\Exit. Khi thoát khỏi Visual Basic nếu ta chƣa ghi lại chƣơng trình

và các thành phần liên quan đến chƣơng trình Visual Basic sẽ nhắc nhở chúng ta ghi lại.

3.3. Tạo, mở và lƣu một dự án (Project)

Bƣớc 1: Trên thƣ mục gốc của ổ đĩa C tạo thƣ mục có tên là VIDU

Lý do cần phải tạo riêng ra một thƣ mục cho chƣơng trình vì một chƣơng trình viết

bằng Visual Basic bao gồm nhiều thành phần nhƣ: Các màn hình giao diện (Form), các

đơn thể chƣơng trình (Modul), các báo cáo (Report).... mỗi một thành phần sẽ đƣợc tạo

các file tƣơng ứng trên ổ đĩa; chính vì vậy để quản lý chƣơng trình cho tốt phong cách lập

trình tốt là hãy tạo riêng cho mỗi chƣơng trình một thƣ mục riêng.

Bƣớc 2: Khởi động VB khi đó hộp hội thoại New Project xuất hiện:

Trong hộp hội thoại này chọn tab New sau đó chọn loại Project muốn tạo, ở đây ta

sẽ chọn StandardEXE. Hai tab còn lại có ý nghĩa sau:

- Existing: Mở Project đã có

- Recent: Mở Project đã làm việc trong thời gian gần đây nhất.

_20_