Đánh giá năng lực cạnh tranh ngành chế biến thực phẩm Việt Nam trong bối cảnh hiện nay

HỘI THẢO KHOA HỌC - QUẢN TRỊ VÀ KINH DOANH (COMB-2014)

ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC CẠNH TRANH NGÀNH CHẾ BIẾN THỰC

PHẨM VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY

ThS. Nguyễn Thị Mỹ Nguyệt

Khoa Quản trị Doanh nghiệp, Trường Đại học Thương mại

TÓM TẮT

Kết quả của sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước đ đưa Việt Nam trở thành một thị

trường quốc gia mới nổi ở Đông Nam Á. Để đạt được kết quả đáng khích lệ này phải kể đến nỗ lực của

Đảng và Nhà nước ta trong công cuộc xây dựng chiến lược phát triển dài hạn và xác định rõ vị trí của

từng ngành sản xuất trong nền kinh tế để có thể hỗ trợ cho ngành chủ đạo phát triển và đạt tốc độ tăng

trưởng cao trong nững năm vừa qua. Ngành công nghiệp chế biến thực phẩm được xác định là ngành

công nghiệp có lợi thế cạnh tranh tại thị trường Việt Nam. Tuy nhiên, khi đ là thành viên của WTO,

tham gia ký kết Hiệp định Đối tác Kinh tế Chiến lược xuyên Thái Bình Dương (TPP) dẫn đến cạnh

tranh trong ngành chế biến thực phẩm của Việt Nam ngày càng có xu hướng mạnh mẽ và khốc liệt. Bài

nghiên cứu tập trung ph n tích và đánh giá năng lực cạnh tranh của ngành thực phẩm Việt Nam trong

bối cảnh hiện nay, từ đó đề xuất một số kiến nghị nhằm n ng cao năng lực cạnh tranh của ngành. Bài

nghiên cứu được triển khai dựa trên việc xử lý các dữ liệu thu thập được từ các nguồn thứ cấp, bằng

các phương pháp tổng hợp, so sánh theo chuỗi thời gian để rút ra các kết luận về các nhân tố cấu

thành năng lực cạnh tranh ngành chế biến thực phẩm Việt Nam.

ABSTRACT

Having a great comperative advantage in food processing industry, Vietmam food rocessing

enterprises have been constanly growing up in the beginning period. Although still young industry, there

are many threats for growth of this industry in the future. This paper evaluated the competitiveness

compentence of Vietnam’s food processing in 7 element group: Productivity, Price Index, Skills

Employment, Export Market Share, Factor conditions, Demand Condisions, Supportting industries. On

this basic, the author suggests 3 solution toward development of food industry.

1. Khái Niệm Năng Lực Cạnh Tranh Của Ngành Và Các Tiêu Chí Đánh Giá Năng Lực

Cạnh Tranh Ngành

1.1. Khái niệm năng lực cạnh tranh ngành kinh doanh

Thuật ngữ năng lực cạnh tranh ngành ngay này đang có xu hƣớng đƣợc sử dụng phổ

biến, tuy nhiên có rất nhiều quan điểm khác nhau về thuật ngữ này. Có thể liệt kê một số khái

niệm nhƣ sau:

Theo OECD: ―Năng lực cạnh tranh ngành đƣợc định nghĩa là sức sản xuất ra thu nhập

thƣơng đối cao trên cơ sở sử dụng các yếu tố sản xuất làm cho ngành phát triển bền vững

trong điều kiện cạnh tranh quốc tế‖.

Theo Bạch Thụ Cƣờng, từ điển thuật ngữ chính sách thƣơng mại quan niệm: ―Năng lực

cạnh tranh ngành là năng lực mà các ngành tƣơng tự của các quốc gia khác đánh bại về năng

lực kinh tế‖.

Theo Liên Hiệp Quốc: ―Năng lực cạnh tranh của một ngành có thể đạt đƣợc đánh giá

thông qua khả năng sinh lời của các doanh nghiệp trong ngành, cán cân ngoại thƣơng của

ngành, cấn cân đầu tƣ nƣớc ngoài (đầu tƣ ra nƣớc ngoài và đầu tƣ từ nƣớc ngoài vào), và

những thƣớc đo trực tiếp về chi phí và chất lƣợng ở cấp ngành‖.

Tóm lại, năng lực cạnh tranh của một ngành kinh doanh đƣợc xem nhƣ là những năng

lực đặc biệt mà ngành đó sở hữu, có khả năng giúp cho ngành và các doanh nghiệp trong

ngành cạnh tranh thành công cả ở thị trƣờng nội địa và thị trƣờng quốc tế, có khả năng phát

triển bền vững trong tƣơng lai. Năng lực cạnh tranh của ngành đƣợc coi là tiêu chuẩn để đánh

giá mức độ phù hợp về sức khỏe của nền kinh tế đối với ngành liên quan hơn là năng lực cạnh

97

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

tranh của các doanh nghiệp. Việc nghiên cứu và đánh giá năng lực cạnh tranh của ngành kinh

doanh trong bài phân tích này dựa trên việc đánh giá khả năng của ngành so sánh với các

quốc gia khác chứ không chỉ nhìn nhận trên góc độ thành tích của các doanh nghiệp trong

ngành.

1.2. Các tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh của ngành chế biến thực phẩm

Với đặc thù của ngành chế biến thực phẩm của Việt Nam hoạt động phân tán, thiếu tính

liên kết, do đó tác giả xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh ngành chế biến

thực phẩm nhƣ sau:

1.2.1. Năng suất lao động

Năng suất lao động là chỉ tiêu đƣợc đo bằng sản lƣợng hoặc giá trị gia tăng trên một

đơn vị lao động. Chỉ tiêu này phản ánh sản lƣợng hoặc giá trị gia tăng trung bình trên một đơn

vị lao động trong một thời kỳ nhất định. Năng suất lao động đƣợc tính nhƣ sau:

PL = Y/L

Trong đó: PL là năng suất lao động

Y là sản lƣợng hoặc giá trị gia tăng

L là số lƣợng lao động bình quân trong kỳ

Chỉ tiêu này chỉ thể hiện một phần năng suất của ngành, đây là chỉ tiêu đƣợc sử dụng

thƣờng xuyên nhất để đo lƣờng năng suất, do lao động thƣờng đƣợc xem là yếu tố đầu vào

quan trọng nhất. Năng suất lao động là một chỉ tiêu tƣơng đối dễ tính toán và các dữ liệu sẵn

có cũng thƣờng là cập nhật hơn.

1.2.2. Mức độ biến động về giá

Biến động mức giá thực là chỉ tiêu đo lƣờng sự thay đổi của mức giá trung bình của

ngành theo thời gian so với mức giá tiêu dùng chung. Đây là một chỉ số gián tiếp về mức độ

hiệu suất của ngành thông qua lợi ích mà khách hàng đƣợc hƣởng.

Một ƣu điểm quan trọng của chỉ số giá thực tế là nó đƣợc công bố thƣờng xuyên và

đƣợc cập nhật bởi các cơ quan thống kê. Nhƣợc điểm của chỉ số này là nó chỉ thể hiện gián

tiếp sự thay đổi về hiệu suất và có thể bị ảnh hƣởng bởi các yếu tố khác.

1.2.3. Kỹ năng lực lượng lao động

Kỹ năng của lực lƣợng lao động thể hiện chất lƣợng của lực lƣợng lao động và cũng là

một yếu tố quyết định năng suất của ngành. Cơ cấu lao động (xét theo trình độ chuyên môn

kỹ thuật) của ngành cho phép đánh giá trình độ kỹ năng của nguồn lao động trong ngành. Các

dữ liệu về kỹ năng của lực lƣợng lao động có thể đƣợc thống kê từ các doanh nghiệp, các cơ

quan chủ quản hoặc hiệp hội chuyên ngành.

Bên cạnh các chỉ tiêu về năng suất (hiện tại và tƣơng lai), thành tích về mặt kinh tế của

một ngành cũng đƣợc xem là các chỉ tiêu có ý nghĩa thể hiện năng lực cạnh tranh của ngành.

1.2.4. Thị phần xuất khẩu

Một trong những cơ sở đánh giá năng lực cạnh tranh thƣờng đƣợc các doanh nghiệp sử

dụng là thị phần, do doanh nghiệp là nền tảng của ngành nên tiêu chí này cũng thƣờng đƣợc

sử dụng ở cấp ngành để đánh giá khả năng của các doanh nghiệp trong ngành hoạt động ở thị

trƣờng quốc tế. Ở cấp độ này, chúng ta cần phân tích thị phần quốc tế (thị phần xuất khẩu) và

thị phần trong nƣớc (thị phần nhập khẩu).

Thị phần xuất khẩu (ESij) của một quốc gia i và sản phẩm j đƣợc tính là tỷ lệ giữa kim

ngạch xuất khẩu (Xij) sản phẩm j bởi các doanh nghiệp thuộc quốc gia i so với tổng giá trị

98

HỘI THẢO KHOA HỌC - QUẢN TRỊ VÀ KINH DOANH (COMB-2014)

kim ngạch xuất khẩu sản phẩm đó của toàn thế giới. Thị phần xuất khẩu đƣợc tính theo công

thức dƣới đây:

ESij = 100*(Xij / ∑iXij)

Trong đó: ESij là thị phần xuất khẩu của ngành j thuộc quốc gia i

Xij là kim ngạch xuất khẩu của ngành j thuộc quốc gia i

∑iXij là tổng giá trị kim ngạch xuất khẩu của ngành j trên toàn thế giới.

1.2.5. Các yếu tố đầu vào

Các yếu tố đầu vào là tình trạng của một quốc gia về mặt các yếu tố sản xuất, nhƣ là

chất lƣợng lao động, cơ sở hạ tầng, vv, giữ vai trò quan trọng trong việc cạnh tranh ở bất kỳ

một ngành công nghiệp nào. để tăng năng suất, các yếu tố đầu vào sẽ góp phần làm tăng hiệu

quả, chất lƣợng, vv, trong một ngành nhất định. Trong cạnh tranh quốc tế, các điều kiện về

yếu tố đầu vào đƣợc xem là nền tảng của lợi thế cạnh tranh mà các doanh nghiệp, các ngành

có thể tận dụng từ quốc gia của mình. Đối với các nƣớc phát triển, do điều kiện về các yếu tố

sản xuất có lợi thế về công nghệ, lao động có chất lƣợng cao nên các ngành công nghiệp kỹ

thuật cao của các nƣớc này thƣờng có năng lực cạnh tranh vƣợt trội. Trong khi đó, các nƣớc

đang phát triển lại có các nguồn lực tài nguyên dồi dào, nguồn nhân lực đông đảo nên thƣờng

có lợi thế hơn trong các ngành công nghiệp sử dụng nhiều lao động cũng nhƣ những ngành có

đầu vào là các loại sản phẩm thô.

1.2.6. Nhu cầu trong nước

Điều kiện cầu trong nƣớc là bản chất của nhu cầu thị trƣờng trong nƣớc về các sản

phẩm và dịch vụ của ngành. Thị trƣờng trong nƣớc có vai trò rất quan trọng để tạo ra khả

năng cạnh tranh toàn cầu. Nó cung cấp cho các nhà doanh nghiệp trong nƣớc một bức tranh rõ

ràng hơn về sự thay đổi nhu cầu của khách hàng, vào tạo áp lực buộc các doanh nghiệp phải

đổi mới, nhờ đó tạo ra họ nhiều lợi thế trƣớc các đối thủ nƣớc ngoài trong một thị trƣờng toàn

cầu.

Thị trƣờng trong nƣớc cạnh tranh chính là môi trƣờng để các doanh nghiệp trong nƣớc

cọ xát, từ đó nhận ra đƣợc những điểm yếu của chính mình, và từ đó xây dựng các năng lực

riêng biệt cần thiết cho quá trình cạnh tranh không chỉ trên thị trƣờng trong nƣớc mà đặc biệt

là khi vƣơn ra thị trƣờng thế giới. Bên cạnh đó, qui mô của thị trƣờng trong nƣớc cũng là điều

kiện để nuôi dƣỡng các doanh nghiệp trƣớc khi bƣớc ra thị trƣờng quốc tế

1.2.7. Ngành công nghiệp phụ trợ

Các ngành hỗ trợ là sự tồn tại của các ngành cung cấp đầu vào và các ngành công

nghiệp liên quan có khả năng cạnh tranh quốc tế. Các ngành cung cấp và ngành liên quan giúp

cho ngành công nghiệp chính tạo ra các lợi thế cạnh tranh. Hơn nữa, mối liên hệ chặt chẽ giữa

các ngành sẽ tạo điều kiện đổi mới và nâng cao trình độ công nghệ để duy trì các lợi thế cạnh

tranh bền vững hơn. Trong chuỗi giá trị của ngành, sự gắn kết của các công đoạn trong qui

trình sản xuất kinh doanh có vai trò rất quan trọng trong việc tạo lập sự bền vững trong sự

phát triển của ngành.

2. Đánh Giá Năng Lực Cạnh Tranh Ngành Chế Biến Thực Phẩm Việt Nam

2.1. Năng suất lao động ( Điểm đánh giá 6/10)

99

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

700.00

600.00

500.00

400.00

300.00

200.00

100.00

0.00

584.61

552.22

461.81

Năng suất lao

động(tr.

Đồng/ngƣời)

357.93

318.04

2008 2009 2010 2011 2012

Hình 1: Biến động năng suất lao động ngành chế biến thực phẩm giai đoạn 2008 – 2012

Nguồn: Tổng hợp từ Niên giám thống kê

Năng suất lao động ngành chế biến thực phẩm Việt Nam đƣợc tính theo giá trị sản xuất

của ngành trên tổng số lao động đang tham gia làm việc trong ngành. Dựa trên các số liệu

thống kê, năng suất lao động của ngành trong thời gian qua đƣợc thể hiện trong Hình 1

Nhƣ vậy, năng suất lao động của ngành chế biến thực phẩm không ngừng tăng trong

giai đoạn 2008 – 2012 với tốc độ tăng trƣởng bình quân 10,46%. Năng suất lao động không

ngừng tăng lên đã chứng tỏ sự tiến bộ đáng kể của ngành. Có đƣợc kết quả này một phần là

do sự đóng góp của sự phát triển của khoa học và công nghệ trong ngành.

2.2. Mức độ biến động về giá ( Điểm đánh giá 4/10)

Bảng 1: Tình hình xuất khẩ một số mặt hàng thực phẩm chủ yếu giai đoạn 2011 - 2013

STT

1

2

3

4

5

6

7

8

Mặt hàng

2011

6,1

112,64

177,6

1260

135

123,9

7,1

1,4

2012

6,2

2013

6,7

2012/2011 2013/2012

Thủy sản (Tỷ USD)

Rau, quả (Nghìn tấn)

Hạt điều (Nghìn tấn)

Cà phê (Nghìn tấn)

Chè (Nghìn tấn)

Hạt tiêu (Nghìn tấn)

Gạo (Triệu tấn)

Bánh kẹo và sản

phẩm từ ngũ cốc (Tỷ

USD)

1,64%

-10,58%

24,89%

37,74%

8,81%

8,06%

2,97%

100,72

221,8

1735,5

146,9

116,8

8,0

103,71

261,2

1301,9

141,4

133

17,76%

-24,98%

-3,74%

13,87%

-17,50%

17,98%

-5,73%

12,68%

27,14%

6,6

2,1

1,78

Nguồn: Tổng hợp từ Niên giám thống kê

Mặc dù sản phẩm của ngành chế biến thực phẩm khá đa dạng và phong phú, song Việt

Nam mới chỉ xuất khẩu đƣợc một số sản phẩm chủ yếu nhƣ: thủy sản, rau quả, điều, cà phê,

bánh kẹo...Trong những năm qua, hoạt động xuất khẩu thực phẩm của Việt Nam đã gặp khá

nhiều khó khăn do tình hình kinh tế thế giới có nhiều biến động. Giá trị xuất khẩu của một số

mặt hàng thực phẩm có xu hƣớng giảm vào năm 2013 nhƣ cà phê, gạo, chè so với các năm

trƣớc đó (Bảng 1).

Trong khi tình hình xuất khẩu không khởi sắc thì giá xuất khẩu các mặt hàng chủ yếu

này cũng liên tục có xu hƣớng biến động theo chiều hƣơng giảm so với các năm trƣớc. Ngoại

trừ ba mặt hàng rau, quả, bánh kẹo và chè có tăng nhẹ về giá xuất khẩu thì giá các mặt hàng

khác lại giảm mạnh. Điển hình nhƣ giá gạo và hạt điều, giá xuất khẩu giảm xấp xỉ 10% so với

100

HỘI THẢO KHOA HỌC - QUẢN TRỊ VÀ KINH DOANH (COMB-2014)

các năm trƣớc. Điều này cũng cho thấy phần nào về sức cạnh tranh của ngành thực phẩm Việt

Nam trên các thị trƣờng xuất khẩu. Trong khi tại thị trƣờng nội địa nhóm hàng thực phẩm lại

là nhóm hàng có mức độ biến động về giá mạnh.

Bảng 2: Biến động giá xuất khẩu các mặt hàng thực phẩm chủ yếu

STT

1

Mặt hàng

2011

2012

99,46

100,72

85,06

93,84

97,85

116,7

92,86

83,17

2013

97,59

103,71

90,68

95,95

102,54

92,89

90,42

106,61

Thủy sản

119,62

112,64

137,9

2

Rau, quả

Hạt điều

Cà phê

Chè

3

4

153,19

102,81

168,49

112,32

108,82

5

6

Hạt tiêu

Gạo

7

8

Bánh kẹo và sản phẩm từ

ngũ cốc

9

Chỉ số xuất khẩu chung

119,62

99,46

97,59

Nguồn: Tổng hợp từ Niên giám thống kê và tính toán của tác giả

2.3. Kỹ năng lực lượng lao động ( Điểm đánh giá 4/10)

Trong ngành công nghiệp nói chung, trình độ chuyên môn của ngƣời lao động chƣa đáp

ứng đƣợc yêu cầu và đòi hỏi của quá trình phát triển. Đây là một trong những nguyên nhân

quan trọng làm hạn chế khả năng đổi mới công nghệ, quy trình sản xuất và quản lý ở các

doanh nghiệp. Hiện có khoảng 73% lực lƣợng lao động công nghiệp có trình độ chuyên môn

kỹ thuật và tay nghề thấp, do vậy, đã hạn chế khả năng tăng năng suất lao động và nâng cao

chất lƣợng sản phẩm.

Ngành chế biến thực phẩm là một phân ngành của ngành công nghiệp, nên cũng không

nằm ngoài khung khổ đó. Do phổ biến là giết mổ và chế biến thủ công, nhỏ lẻ nên số lao

động của các cơ sở chế biến công nghiệp chiếm tỷ trọng nhỏ. Theo Tổng cục thống kê, đến

cuối năm 2013 trong ngành chế biến thực phẩm chỉ có xấp xỉ 30% số lƣợng doanh nghiệp

trong ngành có quy mô lao động trên 200 ngƣời còn lại đều là các doanh nghiệp nhỏ lẻ, phân

tán với số lƣợng lao động dƣới 200 ngƣời. Điều này cho thấy đây là ngành phân tán mỏng.

Cũng theo số liệu của Tổng cục thống kê, mới chỉ có 18% lao động trong ngành đƣợc qua đào

tạo và có trình độ chuyên môn đáp ứng nhu cầu của công việc. Đây là một kết quả khá hạn

chế mà các doanh nghiệp trong ngành cần phải có định hƣớng cải thiện.

Tại các cơ sở chế biến nhỏ, số lao động thƣờng xuyên (ký hợp đồng dài hạn) có trình

độ am hiểu về công nghệ, thiết bị và vệ sinh an toàn thực phẩm tƣơng đối tốt. Tuy nhiên, lực

lƣợng này chỉ phát huy tác dụng tối đa trong lĩnh vực chế biến xuất khẩu, một phần nhỏ cho

sản phẩm chất lƣợng cao phục vụ nhu cầu trong nƣớc. Mặt khác, số lao động trong lĩnh vực

chế biến thịt sản xuất các sản phẩm truyền thống chủ yếu dựa vào kinh nghiệm là phổ biến,

thiếu kiến thức công nghệ, đặc biệt là kiến thức về vệ sinh an toàn thực phẩm.

2.4. Thị phần thị trường nội địa và xuất khẩu ( Điểm đánh giá 5/10)

Năm 2013, Việt Nam sản xuất đƣợc 44 tỷ USD các nguyên liệu đầu vào cho sản xuất

thực phẩm bao gồm trồng trọt, thủy sản và chăn nuôi. Ngoài ra, Việt Nam nhập khẩu 6,5 tỷ

USD các nguyên liệu đầu vào quan trọng nhƣ nguyên liệu thức ăn chăn nuôi, nguyên liệu

sữa, hải sản, dầu ăn và chất béo, lúa mì, trái cây và rau quả cho ngành thực phẩm.

101

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Hình 2: Kết quả tăng trưởng và doanh thu một số mặt hàng thực phẩm chính năm 2013

Nguồn: Euromonitor International

Năm 2013, Việt Nam sản xuất đƣợc 44 tỷ USD các nguyên liệu đầu vào cho sản xuất

thực phẩm bao gồm trồng trọt, thủy sản và chăn nuôi. Ngoài ra, Việt Nam nhập khẩu 6,5 tỷ

USD các nguyên liệu đầu vào quan trọng nhƣ nguyên liệu thức ăn chăn nuôi, nguyên liệu

sữa, hải sản, dầu ăn và chất béo, lúa mì, trái cây và rau quả cho ngành thực phẩm.

Trong năm, giá trị sản xuất lƣơng thực thực phẩm của Việt Nam ƣớc tính đạt hơn 52,1

tỷ USD trong đó tiêu thụ trong nƣớc chiếm 66,8%, đạt 34,8 tỷ USD, còn lại là xuất khẩu

các mặt hàng chủ lực (thủy sản, gạo, cà phê, hạt điều) đạt kim ngạch 17,3 tỷ USD.

Lƣơng thực thực phẩm chủ yếu đƣợc tiêu thụ thông qua các kênh thƣơng mại và

kênh truyền thống. Kênh truyền thống bao gồm gần 779.000 khu chợ và các cửa hàng tƣ

nhân nhỏ, kênh này rất phù hợp với thực phẩm mua số lƣợng nhỏ và thƣờng xuyên. Các

kênh truyền thống chiếm 75% giá trị bán lẻ thực phẩm, 25% giá trị còn lại thông qua

kênh thƣơng mại gồm 447 siêu thị và đại siêu thị, 365 siêu thị mini và cửa hàng tiện lợi,

560.000 nhà hàng và quán ăn và 12.500 khách sạn.

Các thị trƣờng xuất khẩu thực phẩm chính cảu Việt Nam phải kể đến Mỹ, EU, Nhật

Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, ASEAN và các quốc gia khác. Trong đó thị trƣờng xuất khẩu

chủ yếu và lớn nhất là Mỹ với 22% giá trị xuất, tiếp đó đến các quốc gia EU với 20%...

2.5. Yếu tố đầu vào (Điểm đánh giá 6/10)

Đối với ngành chế biến thực phẩm, các ngành công nghiệp phụ trợ, bao gồm: công

nghiệp cơ khí, bƣu chính – viễn thông, giao thông vận tải, công nghiệp bao bì, công nghiệp

hoá chất,..Ở nƣớc ta, các ngành đó đã phát triển mạnh trong thời gian qua, tuy nhiên, vẫn còn

nhiều bất cập, thiếu khả năng cạnh tranh:

Chi phí dịch vụ hạ tầng nhƣ: điện, nƣớc, viễn thông, cảng biển, chi phí vận tải của nƣớc

ta đƣợc đánh giá là cao hơn mức trung bình của các nƣớc trong khu vực. Cụ thể, cƣớc viễn

thông quốc tế cao hơn các nƣớc trong khu vực từ 30% đến 50%, giá điện dùng trong công

nghiệp cao hơn nhiều so với Myanma, Thái Lan, Indonexia và Lào. Cƣớc phí vận tải, bốc xếp,

lƣu kho tại các cảng cao (gấp 1,5 đến 2 lần các nƣớc trong khu vực). Tiêu cực phí quá nhiều,

nhƣ: qua các trạm kiểm soát dọc đƣờng, khi xe vào cảng hay khi hàng lên tàu,... cùng với thủ

102

HỘI THẢO KHOA HỌC - QUẢN TRỊ VÀ KINH DOANH (COMB-2014)

tục và lệ phí hải quan, hàng hải , hàng không rƣờm rà làm tăng chi phí và thời gian cho doanh

nghiệp;

Hình 3: Tỷ trọng sản xuất và tiêu thụ thực phẩm năm 2013

Nguồn: Euromonitor International

Hình 4: Thị trường và tỷ trọng xuất khẩu chính của ngành năm 2013

Nguồn: Euromonitor International

2.6. Yếu tố đầu vào (Điểm đánh giá 6/10)

Đối với ngành chế biến thực phẩm, các ngành công nghiệp phụ trợ, bao gồm: công

nghiệp cơ khí, bƣu chính – viễn thông, giao thông vận tải, công nghiệp bao bì, công nghiệp

103

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

hoá chất,..Ở nƣớc ta, các ngành đó đã phát triển mạnh trong thời gian qua, tuy nhiên, vẫn còn

nhiều bất cập, thiếu khả năng cạnh tranh:

Chi phí dịch vụ hạ tầng nhƣ: điện, nƣớc, viễn thông, cảng biển, chi phí vận tải của nƣớc

ta đƣợc đánh giá là cao hơn mức trung bình của các nƣớc trong khu vực. Cụ thể, cƣớc viễn

thông quốc tế cao hơn các nƣớc trong khu vực từ 30% đến 50%, giá điện dùng trong công

nghiệp cao hơn nhiều so với Myanma, Thái Lan, Indonexia và Lào. Cƣớc phí vận tải, bốc xếp,

lƣu kho tại các cảng cao (gấp 1,5 đến 2 lần các nƣớc trong khu vực). Tiêu cực phí quá nhiều,

nhƣ: qua các trạm kiểm soát dọc đƣờng, khi xe vào cảng hay khi hàng lên tàu,... cùng với thủ

tục và lệ phí hải quan, hàng hải , hàng không rƣờm rà làm tăng chi phí và thời gian cho doanh

nghiệp;

Ngành điện, theo nghiên cứu của Bộ Công nghiệp thì giá điện kinh doanh của nƣớc ta

cao hơn các nƣớc trong khu vực, song chất lƣợng của dịch vụ cung cấp còn nhiều hạn chế. Vì

thế, trung bình gây thêm tổn thất chi phí điện cho doanh nghiệp từ 10% đến 15%;

Bƣu chính viễn thông, để kinh doanh thành công trong điều kiện cạnh tranh trong nƣớc

và thế giới đang diễn ra rất gay gắt, các doanh nghiệp cần rất nhiều thông tin chính xác về thị

trƣờng, công nghệ, ngƣời mua và ngƣời bán, về cung-cầu, giá cả, tỷ giá, thông tin về thay đổi

chính sách của Nhà nƣớc,..Nhu cầu thực tế to lớn đó của hệ thống doanh nghiệp nói chung,

trong đó có các doanh nghiệp chế biến thực phẩm đòi hỏi phải phát triển mạnh hệ thông tin

liên lạc bằng các hình thức khác nhau. Nƣớc ta trong những năm qua hệ thông thông tin kiên

lạc đã phát triển rất nhanh chóng, với công nghệ tƣơng đƣơng các nƣớc trong khu vực. Tuy

nhiên, giá cả dịch vụ của chúng ta còn cao hơn, đồng thời chất lƣợng dịch vụ chƣa tốt gây ảnh

hƣởng cho ngƣời sử dụng.

2.7. Nhu cầu trong nước ( Điểm đánh giá 7/10)

70

57.2

60

49.8

44.3

50

40

30

20

10

0

40.3

37.4

34.8

32.2

29

25.2

Tiêu thụ thực phẩm (tỷ

USD)

Hình 5: Dự báo tiêu thụ thực phẩm của Việt Nam giai đoạn 2015 - 2018

Nguồn: Euromonitor International

Tổ chức Giám sát kinh doanh Quốc tế (BMI) dự báo tiêu thụ thực phẩm của Việt Nam

giai đoạn 2015 – 2018 sẽ tiếp tục tăng 5,1%/năm, ƣớc tính đạt 57.2 tỷ USD. Trong khi đó,

mức tiêu thụ bình quân theo đầu ngƣời tính đến năm 2018, vào khoảng 605 USD/năm.

Tiêu thụ thực phẩm tăng trƣởng ấn tƣợng là do hai nguyên nhân chính sau đây: (i) thu

nhập của ngƣời tiêu dùng Việt Nam tăng và (ii) sự phát triển của ngành công nghiệp bán lẻ.

Hiện nay, mức thu nhập tại Việt Nam vẫn còn khá thấp so với tại các nền kinh tế phát

triển và ngƣời tiêu dùng vẫn còn tập trung chủ yếu vào các lại lƣơng thực thực phẩm và các

nhu cầu thiết yếu hàng ngày. Tuy nhiên, khi thu nhập ngày càng tăng, thị hiếu và sở thích tiêu

104

HỘI THẢO KHOA HỌC - QUẢN TRỊ VÀ KINH DOANH (COMB-2014)

dùng của ngƣời tiêu dùng Việt Nam sẽ thay đổi, sẽ tập trung nhiều hơn vào những loại thực

phẩm và đáp ứng đƣợc nhu cầu và có thƣơng hiệu.

2.8. Các ngành công nghiệp phụ trợ ( Điểm đánh giá 3/10)

Về sản phẩm của ngành chăn nuôi

Bảng 3: Thống kê sản lượng ngành chăn nuôi giai đoạn 2010 - 2014

Chủng loại

Trâu (Nghìn con)

Bò (Nghìn con)

2010

2877

5808

27373

300

2011

2712

5436

27056

322

2012

2627

5194

26493

308

2013

2559

5156

26261

314

5/2014

2580

5180

26390

315

Lợn (Nghìn con)

Gia cầm (Triệu con)

Nguồn: Tổng cục Thống kê

Theo kết quả điều tra sơ bộ tại thời điểm 1/4/2014 của Tổng cục Thống kê, cả nƣớc có

2,58 triệu con trâu, tƣơng đƣơng cùng kỳ năm trƣớc; 5,18 triệu con bò, tăng 0,7% so với cùng

kỳ năm trƣớc. Cả nƣớc có 26,39 triệu con lợn, tăng nhẹ (0,3%) so với cùng kỳ. Tổng số gia

cầm của cả nƣớc có 315 triệu con, tăng 0,7% so cùng kỳ năm 2013.

Về quy mô vốn, máy móc, thiết bị, công nghệ

Trình độ công nghệ và trang thiết bị sản xuất của ngành công nghiệp nƣớc ta ở mức

trung bình yếu. Tỷ lệ trang thiết bị kỹ thuật cũ, công nghệ lạc hậu và trung bình chiếm 60%

đến 70%, công nghệ tiên tiến và hiện đại chiếm 30% đến 40%. Trình độ công nghệ của nƣớc

ta chỉ ở mức 73/102 nƣớc đƣợc xếp hạng. Bức tranh toàn ngành công nghiệp là nhƣ vậy,

ngành chế biến thực phẩm cũng không nằm ngoài thực trạng đó. Tính đến tháng 12 năm 2012,

cả nƣớc có gần 1500 cơ sở giết mổ, chế biến gia súc; 250 cơ sở giết mổ, chế biến gia cầm

trong đó các cơ sở giết mổ gia súc hiện nay chủ yếu ở quy mô vừa và nhỏ, công suất mỗi

điểm từ 10 đến 300 con/ngày, chủ sở hữu hầu hết là tƣ nhân. Đặc điểm nổi bật của hệ thống lò

mổ này là diện tích chật hẹp, phƣơng tiện giết mổ thô sơ, vệ sinh an toàn thực phẩm và vệ

sinh môi trƣờng còn nhiều hạn chế. Từ năm 1997, Nhà nƣớc có chủ trƣơng xây dựng các khu

giết mổ tập trung, công suất lớn từ 200 đến 500 con/ngày ở các đô thị lớn, đặc biệt là Hà Nội

và TP. Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, do thiếu các biện pháp về tổ chức và hành chính nên việc

triển khai chậm chạp, hiệu quả thấp. Các cơ sở chế biến nhỏ sản xuất trong điều kiện mất vệ

sinh, sử dụng chất phụ gia tuỳ tiện, cơ quan Nhà nƣớc có kiểm tra nhƣng ngăn chặn và xử lý

không kịp thời.

3. Kết Luận Và Giải Pháp

Thông qua kết quả phân tích thực trạng về các nhân tố cấu thành năng lực cạnh tranh

của ngành thực phẩm Việt Nam ở trên, cùng với các điểm đánh giá tƣơng ứng có thể kết luận

về năng lực cạnh tranh của ngành chế biến thực phẩm Việt Nam thông qua Hình 6.

Qua các tiêu chí đã phân tích và thông qua kết quả đánh giá năng lực cạnh tranh ngành

thực phẩm Việt Nam (Hình 6) có thể thấy ngành chế biến thực phẩm Việt Nam đang từng

bƣớc khẳng định vai trò của mình trên thị trƣờng khu vực và thế giới. Năng lực cạnh tranh

của ngành ngày càng đƣợc cải thiện. Trong đó năng suất lao động ngày càng cao là một trong

những khía cạnh thể hiện năng lực cạnh tranh của ngành, nó cho phép hạ gia thành sản phẩm,

gia tăng cơ hội thành công khi cạnh tranh trên thị trƣờng quốc tế. Tuy nhiên với những hạn

chế về công nghiệp phụ trợ chƣa phát triển, kỹ năng lực lƣợng lao động chƣa thực sự tốt, biến

động về giá cũng làm cho năng lực cạnh tranh của ngành mới dừng lại ở mức độ trung bình.

105

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Đây cũng là những dấu hiệu thể hiện nguy cơ không bền vững trong năng lực cạnh tranh của

ngành trong thời gian tới, cần phải có định hƣớng khắc phục.

Hình 6: Biểu đồ năng lực cạnh tranh ngành chế biến thực phẩm Việt Nam

Nguồn: Tác giả