Tư tưởng “Tứ ân” trong một số tôn giáo bản địa ở Nam Bộ
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021
63
TƯ TƯỞNG “TỨ ÂN”
TRONG MỘT SỐ TÔN GIÁO BẢN ĐỊA Ở NAM BỘ
NGUYỄN PHƯỚC TÀI*
NGUYỄN THUẬN QUÝ**
GIANG THỊ TRÚC MAI***
Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX ở Nam Bộ xuất hiện một số tôn giáo bản địa khá
đông tín đồ, như: Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa, Phật giáo Hiếu Nghĩa
Tà Lơn, Phật giáo Hòa Hảo... Qua tôn chỉ hành đạo, giáo lý, sấm giảng, luật đạo,
bài viết phân tích, đối chiếu để thấy rõ hơn tư tưởng “tứ ân” trong từng tôn giáo
ở Nam Bộ lúc bấy giờ.
Từ khóa: tôn giáo bản địa; Nam Bộ; Bửu Sơn Kỳ Hương; Tứ Ân Hiếu Nghĩa; Phật
giáo Hiếu Nghĩa Tà Lơn; Phật giáo Hòa Hảo
Nhận bài ngày: 11/9/2020; đưa vào biên tập: 20/10/2020; phản biện: 15/1/2021;
duyệt đăng: 7/3/2021
phần những người di dân vào vùng
1. DẪN NHẬP
đất Nam Bộ sinh sống không bị ảnh
hưởng của một hệ tư tưởng chủ đạo
hay một tín ngưỡng dân gian nào, mà
họ bị chi phối bởi nhiều hệ tư tưởng,
tín ngưỡng, các tôn giáo cũ - mới
khác nhau cùng tác động đến đời
sống tâm linh của họ.
Để có cuộc sống tốt đẹp hơn, nhiều
ruộng vườn hơn, không ít người dân
miền Bắc, miền Trung di cư vào miền
Nam khai hoang, lập làng. Ở vùng đất
mới Nam Bộ, tín ngưỡng tôn giáo là
chỗ dựa tinh thần xoa dịu nỗi nhớ quê
cha đất tổ, cầu nguyện an lành cho
cha mẹ vì nỗi day dứt chưa tròn chữ
hiếu, và mong chiến tranh, thiên tai,
dịch bệnh... không xảy ra.
Những yếu tố trên đã tác động mạnh
mẽ đến đời sống tinh thần của cư dân
Nam Bộ, và đây cũng được xem là
tiền đề và điều kiện thuận lợi cho việc
ra đời các tôn giáo bản địa (hay “tôn
giáo địa phương”, “tôn giáo nội sinh”).
Tôn giáo ở Nam Bộ có đặc điểm riêng
so với Phật giáo, Nho giáo, Lão giáo,
Kito giáo – những tôn giáo lớn, du
nhập vào Việt Nam và Nam Bộ. Cụ
thể như: Đạo Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ
Ân Hiếu Nghĩa, Phật giáo Hiếu Nghĩa
Tà Lơn, Phật giáo Hòa Hảo, Cao
Đài… là các tôn giáo bản địa với tôn
Cuộc sống của cộng đồng người Việt
ở Nam Bộ lúc bấy giờ xuất hiện hiện
tượng giao thoa văn hóa, tín ngưỡng
dân gian với người Khmer, Chăm,
Hoa... Tuy nhiên, với những tín
ngưỡng truyền thống mang theo, đa
* Trường Chính trị tỉnh Đồng Tháp.
** Trường Đại học Đồng Tháp.
*** Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh.
NGUYỄN PHƯỚC TÀI VÀ CÁC TÁC GIẢ – TƯ TƯỞNG “TỨ ÂN” TRONG…
64
chỉ hành đạo là khuyên dạy tín đồ hơn. Quan niệm tứ ân được ông Đoàn
Minh Huyên đề cập trong Sấm truyền
- Đức Phật Thầy Tây An của đạo Bửu
Sơn Kỳ Hương.
sống hiếu nghĩa, làm lành, lánh dữ, tự
sửa mình, thực hiện các hoạt động trị
bệnh cứu người, vận động nhân dân
đứng lên chống giặc cứu nước - tư “Kỉnh Trời kỉnh Đất, Thần Minh,
Tông môn phụng tự giữ toàn Tứ Ân”
(Nguyễn Văn Hầu, 1973: 88-89).
tưởng “tứ ân”.
2. QUAN NIỆM “TỨ ÂN” CỦA MỘT
SỐ TÔN GIÁO BẢN ĐỊA Ở NAM BỘ
So sánh bản dịch của Nguyễn Văn
Hầu và bản chữ Hán, tác giả cho rằng
từ “kính” mới là đúng nhất:
Quan niệm tứ ân của đạo Bửu Sơn
Kỳ Hương
“Kính Trời kính Đất, Thần Minh,
Tông môn phụng tự giữ toàn Tứ Ân”
Đạo Bửu Sơn Kỳ Hương do ông Đoàn
Minh Huyên (hay Đoàn Văn Huyên)
sáng lập vào năm 1849 tại Cốc ông
Đạo Kiến (nay là Tây An Cổ Tự, xã
Long Kiến, huyện Chợ Mới, An Giang).
Ông đã sử dụng bốn chữ khoán thủ
trong bài thơ Tứ Bửu Linh Tự để đặt
tên. Bài thơ này khi đọc theo chiều
dọc và chiều ngang đều có ý nghĩa là
ghi dấu chỗ phát tích của tông phái
Bửu Sơn Kỳ Hương và mang ước
vọng cho người dân Nam Bộ nói riêng
và cả dân tộc Việt Nam nói chung một
cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Một số tài liệu, bài viết có sự nhầm lẫn
giữa từ “sự” và “tự” ở hai câu sấm
trên. Theo tác giả Nguyễn Văn Hầu
dùng từ “tự” là hoàn toàn chính xác.
Lúc bấy giờ, đạo Bửu Sơn Kỳ Hương
có đông tín đồ và ảnh hưởng rộng rãi
ở Nam Bộ, nên sau khi ông Đoàn
Minh Huyên mất đã xuất hiện nhiều
“ông đạo” tự nhận mình là hậu thân
của Đức Phật Thầy Tây An như: Đạo
Đèn, Đức Phật Trùm,... tuy nhiên,
người được người dân xem là hậu
thân tiếp theo là Ngô Lợi, người sáng
lập ra đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa.
Kế thừa tư tưởng của Phật giáo
nhưng ông Đoàn Minh Huyên đã Việt
hóa nội dung và tên gọi của các giáo
lý để người dân dễ hiểu và hiểu rõ
敬天敬地神明。
宗门奉祀存全四恩
(Kính Thiên kính Địa, Thần Minh
Tông môn phụng tự tồn toàn Tứ ân)
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021
65
Hai câu sấm trên khuyên tín đồ Bửu đại trọng ân: ân tổ tiên cha mẹ, ân đất
Sơn Kỳ Hương phải làm tròn tứ ân - nước (hay quốc vương thủy thổ), ân
tam bảo (Phật, pháp, tăng), ân đồng
bào, nhơn loại; Còn hiếu nghĩa: có
hiếu với tổ tiên cha mẹ, có nghĩa với
đồng bào trong xã hội.
ân tổ tiên; ân đất nước; ân tam bảo;
ân đồng bào và nhân loại (Nguyễn
Văn Hầu, 1973: 32) (trong đó ông
Đoàn Minh Huyên lấy ân tổ tiên đặt
lên trên hết trong tứ ân).
“Thiên kinh vạn điển hiếu nghĩa vi
tiên” (có nghĩa là: Muôn ngàn kinh
điển nghĩa thảo làm đầu) (Hà Tân Dân,
1971). Đây được xem là điểm khác
biệt rõ nhất trong việc tu nhân của tín
đồ Tứ Ân Hiếu Nghĩa với tín đồ Bửu
Sơn Kỳ Hương.
Quan điểm tứ ân của đạo Bửu Sơn Kỳ
Hương tuy có sự kế thừa từ Phật giáo,
nhưng nếu xét về bản chất thì Bửu
Sơn Kỳ Hương và Phật giáo có nhiều
điểm khác nhau. Phật giáo không
phân biệt Tổ quốc, quê hương, nòi
giống, đạo Bửu Sơn Kỳ Hương thì
xem việc phụng sự tổ quốc, quê
hương, nòi giống là nghĩa vụ, là bổn
phận của tín đồ khi thực hiện tứ ân,
đây là triết lý sống của tín đồ Bửu Sơn
Kỳ Hương. Thứ hai, quan điểm tứ ân
không phải là giáo lý cốt lõi của Phật
giáo nhưng Bửu Sơn Kỳ Hương thì
xem đây là căn cốt giáo lý của tôn
giáo mình.
Việc ông Ngô Lợi khuyên tu nhân đạo,
lấy tứ đại trọng ân làm tiêu chí được
kế thừa từ Kim Cang kinh của Phật giáo.
Quan điểm tứ ân của Phật giáo
Hiếu Nghĩa Tà Lơn
Phật giáo Hiếu Nghĩa Tà Lơn do các
ông Đạo và giáo sư Nguyễn Ngọc An
sáng lập ra năm 1915 ở Tà Lơn, sau
đó về Tân Hội, Kiên Giang. Khai đạo
vào năm 1921 và chùa An Bình, Kiên
Lương được xem là tổ đình của đạo.
Ý nghĩa của tên gọi “Phật giáo Hiếu
Nghĩa Là Lơn” là tu hành theo pháp
môn Phật giáo, lấy hiếu nghĩa làm
phương châm hành đạo, Tà Lơn là
địa danh nơi các ông Đạo và giáo sư
Nguyễn Ngọc An sáng lập. Với chủ
trương tu nhân đạo theo bậc hạ thừa,
nên ông Nguyễn Ngọc An ngoài việc
truyền bá tôn giáo, ông còn truyền dạy
cho các tín đồ của mình lòng trung
quân, ái quốc, và đó chính là mục tiêu
hành đạo: “Tu cho quốc vương, thủ,
thổ, giữ gìn ngọn rau, tất đất, nước
nhà (Nguyễn Ngọc An, 1968a: 31).
Quan điểm về tứ ân của Phật giáo
Quan điểm tứ ân trong đạo Tứ Ân
Hiếu Nghĩa
Đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa do ông Ngô
Lợi (hay Ngô Tự Lợi, Năm Lợi) sáng
lập vào năm 1867 tại chùa Phi Lai,
Châu Đốc, An Giang. Tên gọi Tứ Ân
Hiếu Nghĩa bao hàm chỉ mục đích và
nội dung hành đạo và có thể nói đó là
một tên gọi mang ít nhiều tính dân
gian (Đinh văn Hạnh, 1999: 62-63).
Với ông Ngô Lợi ngoài việc khuyên
bảo tín đồ thực hiện tứ ân còn khuyên
dạy họ phải làm tròn hiếu nghĩa. Như
vậy, từ tên gọi của đạo Tứ Ân Hiếu
Nghĩa đã cho ta thấy tư tưởng tứ ân
của ông Ngô Lợi được nâng lên là tứ
NGUYỄN PHƯỚC TÀI VÀ CÁC TÁC GIẢ – TƯ TƯỞNG “TỨ ÂN” TRONG…
66
Hiếu Nghĩa Tà Lơn là: ân đất nước; thực hiện sáu tiêu chí sau mới được
ân tổ tiên, cha mẹ; ân tam bảo, Phật
pháp, tăng; ân đồng bào nhân loại
(Nguyễn Ngọc An, 1968b: 19) (ân đất
nước là trách nhiệm đầu tiên thực
hiện tứ ân của tín đồ Phật giáo Hiếu
Nghĩa Tà Lơn). Ngoài ra, Phật giáo
Hiếu Nghĩa Tà Lơn còn lấy chữ “hiếu”,
chữ “nghĩa” để khuyên dạy tín đồ.
xem là đúng: một là, Nghĩa với nước
là phải tận trung với nước, giữ gìn ngọn
rau tấc đất nước nhà; hai là, Nghĩa
với Thầy (giáo chủ) là thể hiện lòng
hiếu hạnh, thảo hiền; ba là, Nghĩa với
bạn là không phản bạn, không nói xấu
bạn; bốn là, Nghĩa với bà con, song
thân, luân lý là bản thân phải lễ phép,
tôn trọng bà con, song thân, sống có
đạo lý, hiếu thảo với song thân; năm
là, Nghĩa với anh em là sống hòa
thuận, đùm; sáu là, Nghĩa với cô bác
xóm giềng hương thôn là phải thẳng
thắn, cương trực, phải có tôn ti trật tự
trong cách cư xử.
Theo ông Nguyễn Ngọc An (1968b: 6),
Hiếu nghĩa trong Phật giáo Hiếu
Nghĩa Tà Lơn được xem là hạt nhân
của toàn bộ giáo lý, vì trong trời đất vũ
trụ, “Hiếu” là căn nguyên của sự sống,
lan tỏa khắp tam tài: trời, đất và người.
Đó chính là hiếu thiên (hiếu với trời);
hiếu địa (hiếu với đất); hiếu nhân (hiếu
với người). Cụ thể: “(1) Hiếu chí ư
thiên tắc phong võ thuận thì; (2) Hiếu
chí ư địa sinh hóa vạn vật; (3) Hiếu
chí tổ giáo huấn thập nhị công nghệ;
(4) Hiếu chí Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ
nuôi dưỡng người; (5) Hiếu chí tổ nội,
tổ ngoại, đạo đồng nhất lý; (6) Hiếu
chí phụ mẫu sinh thành hình vóc, tóc
Quan điểm tứ ân trong đạo Phật
giáo Hòa Hảo
Phật giáo Hòa Hảo, do ông Huỳnh
Phú Sổ sáng lập ra năm 1939 tại làng
Hòa Hảo, Châu Đốc, An Giang (nay
“Hòa Hảo” là nơi ông Huỳnh Phú Sổ
sinh trưởng, ngẫu nhiên bao hàm một
ý nghĩa từ bi, nhân loại đại đồng, xây
da, thân thể; (7) Hiếu chí phụ mẫu, kế dựng trên nền tảng “hòa” đồng “hảo”
hợp, ngoài ra ông cũng thường ký biệt
danh Hòa Hảo. Còn cụm từ “Phật
giáo” đã nói lên một cách sáng tỏ rằng
đạo của ông là đạo Phật, giảng dạy
giáo lý Phật giáo.
phụ mẫu không sinh, có dưỡng đạo
đồng”. Như vậy chữ “Hiếu” của Phật
giáo Hiếu Nghĩa Tà Lơn được thể
hiện qua 7 tiêu chí như trên. Còn
“Nghĩa” của Phật giáo Hiếu Nghĩa Tà
Lơn thực hành theo ba nguyên tắc: (1)
Nghĩa với nước, có nghĩa là phải tận
tâm vì nước, (2) Nghĩa với bạn là phải
xây dựng lòng tin nơi bạn, thật thà,
Ông Huỳnh Phú Sổ cũng vận dụng
quan niệm tứ ân vào giáo lý của mình
để truyền dạy cho tín đồ Phật giáo
Hòa Hảo. Ông cho rằng, đền đáp trọn
không dối lừa phản bạn và (3) Nghĩa vẹn tứ ân thì tín đồ sẽ đạt được
những điều sau:
với người là cho mọi người cảm phục
đức tính, lòng nhân từ bản thân. Tín
đồ Phật giáo Hiếu Nghĩa Tà Lơn phải
“Vững vàng bất thối công phu,
Tứ ân đã trả chẳng còn tội căn”.
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021
67
Hay
nhớ đến quá khứ, gửi gắm tình cảm
của mình để thực hiện đạo lý “ăn trái
nhớ kẻ trồng cây”, đây là giá trị đạo
đức truyền thống của dân tộc. Tưởng
nhớ tổ tiên không chỉ là ôn lại quá khứ
mà còn giúp con cháu noi gương cha
ông, sống sao cho không phải hổ thẹn
với tiền nhân.
“Nào là luân lý tứ ân,
Phải lo đền đáp xác thân mới còn”.
Thực hiện tứ ân là: ân đối với tổ tiên
cha mẹ; ân đất nước; ân tam bảo; ân
đồng bào và nhân loại (Huỳnh Phú Sổ,
1966: 146) (xem ân tổ tiên, cha mẹ là
hàng đầu trong tứ ân). Đó là những
nguyên tắc căn bản của đạo làm
người, là bậc thang đầu tiên để giúp
con người đạt được đức hạnh, thành
chánh quả.
Dựa trên các quan điểm đạo lý truyền
thống ấy, ông Đoàn Minh Huyên, ông
Ngô Lợi, ông Nguyễn Ngọc An và ông
Huỳnh Phú Sổ đã lồng ghép vào giáo
lý của tôn giáo mình để khuyên dạy tín
đồ, khuyên dạy người dân. Quan điểm
này được ông Đoàn Minh Huyên ghi
trong Sấm truyền như sau:
Tứ ân của Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân
Hiếu Nghĩa, Phật giáo Hiếu Nghĩa Tà
Lơn và Phật giáo Hòa Hảo được thể
hiện cụ thể như sau:
“Bất hiếu phụ mẫu nghịch lời,
- Về quan điểm ân tổ tiên, cha mẹ
(kế thừa từ ân phụ mẫu của Phật
giáo): Tục ngữ có câu “Cây có cội,
nước có nguồn” hay “chim có tổ -
người có tông” hàm ý nhắc nhở người
đời phải nhớ về tổ tiên, cha mẹ. Vì
cha mẹ là người có công lao to lớn
trong việc dưỡng dục ta nên người.
Công lao ấy được ví như trời biển
“Công cha nặng lắm ai ơi, Nghĩa mẹ
bằng trời chín tháng cưu mang”. Tổ
tiên, cha mẹ còn là người dựng
nghiệp nhà cho con cháu đời sau. Bổn
phận là con cháu phải biết ơn tổ tiên
cha mẹ và phải giữ gìn.
Cha sanh mẹ dưỡng là nơi ơn dày”
(Nguyễn Văn Hầu, 1973: 91).
Ở góc nhìn khác, ông Ngô Lợi khuyên
tín đồ:
“Giáo cùng lớn nhỏ ai ai
Giữ đặng chữ hiếu hoài hoài đừng sai
….
Sớm khuya săn sóc hôm mai giữ gìn”
(Hà Tân Dân, 1971: 29).
Hay trong Hiếu nghĩa kinh, quyển Hạ,
ông Ngô Lợi có nói như sau:
“Thượng thị phụ khí sanh, Hạ thử mẫu
huyết dưỡng.
Thiên địa âm dương hội, Phụ mẫu khí
huyết hòa.
Nhớ ơn tổ tiên là một nét văn hóa đẹp
của dân tộc Việt Nam, không chỉ củng
cố mối quan hệ huyết thống trong mỗi
gia đình, dòng tộc mà còn khẳng định
Thị cố sanh ngã đẳng, âm dương
đồng thọ hưởng.
tính cộng đồng làng xã, góp phần bảo Thiên địa nhơn đồng đạo, Phụ mẫu
nghĩa tối cao” (dẫn theo Hà Tân Dân,
đảm sự ổn định, phát triển cho cả dân
tộc. Do ân tổ tiên, con cháu tưởng
1971: 26).
NGUYỄN PHƯỚC TÀI VÀ CÁC TÁC GIẢ – TƯ TƯỞNG “TỨ ÂN” TRONG…
68
(Nghĩa là: Thân hình ta do sự phối mẹ thì phải hết lòng vui; lúc cha mẹ
hợp âm dương của cha mẹ mà sanh bệnh thì phải hết lòng lo than thuốc
ra. Do đó, công ơn cha mẹ lớn rộng săn sóc…”.
như Trời Đất, ta phải lo đền trả nghĩa
cao dài ấy. Làm đúng như thế mới
đúng là Tu Nhơn, xứng đáng đạo làm
người. Xong đạo làm người mới nói
đến chuyện Học Phật).
Ông Huỳnh Phú Sổ khuyên tín đồ
thực hiện tứ ân, trong đó ân tổ tiên
cha mẹ là ân nghĩa đầu tiên và quan
trọng nhất trong tứ ân mà mỗi tín đồ
Phật giáo Hòa Hảo cần phải thực hiện.
Ông cho rằng: “Thiên kinh vạn điển,
hiếu nghĩa vi tiên” (Huỳnh Phú Sổ,
1966: 176).
Trong trường hợp này, ông Ngô Lợi
đặt hiếu nghĩa làm đầu trong tứ ân
của đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa, đây còn
được xem là nguyên nhân hình thành
nên tên gọi của đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa.
Bên cạnh sự kế thừa truyền thống
hiếu thảo của dân tộc, đạo Tứ Ân
Hiếu Nghĩa còn có sự vận dụng sáng
tạo từ Nho giáo “Hiếu giả bách hạng
chi tiên” (có nghĩa là đọa hiếu đứng
Muốn đền ơn cha mẹ, lúc sinh thời
cha mẹ dạy bảo phải biết chăm chỉ
lắng nghe, chớ nên xao lãng làm
phiền lòng cha mẹ; phải lo nuôi dưỡng
báo đền, lo cho cha mẹ khỏi đói rách,
khỏi bệnh hoạn ốm đau; anh em phải
hòa đồng, đoàn kết; tạo hạnh phúc
đầu trong trăm hạng tốt), hoặc lấy cho gia đình. Con cháu luôn cầu chúc
cho ông bà, cha mẹ được hưởng điều
phước thọ; cầu cho linh hồn được
siêu thăng nơi miền Phật cảnh, thoát
đọa trầm luân khi qua đời.
chuyện Nhị thập tứ hiếu làm điều răn
dạy sự hiếu thảo của con đối với cha
mẹ. Ngoài ra, ông Ngô Lợi còn kế
thừa triết lý Phật giáo: thờ cha mẹ
chẳng ra gì, dù hàng ngày ăn chay
niệm Phật cũng vô ích (Đinh Văn
Hạnh, 1999: 87-88).
Còn đền đáp công ơn của tổ tiên,
phận làm con cháu phải làm cho vinh
hiển đời mình để cho dòng dõi được
thơm lây và đừng làm điều xấu ảnh
hưởng đến tổ tông.
Còn đối với Phật giáo Hiếu Nghĩa Tà
Lơn, chữ Hiếu được đề cập trong
Triết Thánh đạo như sau:
Qua phân tích ở trên cho thấy, quan
điểm ân tổ tiên, cha mẹ của các tôn
giáo Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu
Nghĩa, Phật giáo Hiếu Nghĩa Tà Lơn
và Phật giáo Hòa Hảo mang đậm chất
truyền thống văn hóa của dân tộc Việt
Nam. Chất truyền thống ấy tạo nên sự
kết nối logic trong việc hoàn thiện
nhân cách con người ở mỗi tín đồ.
“Hiếu chi phụ mẫu, kế phụ mẫu không
sanh có dưỡng đạo Đồng” (Nguyễn
Ngọc An, 1968b: 19).
Hay trong giáo lý Phật giáo Hiếu
Nghĩa Tà Lơn, ông Nguyễn Ngọc An
(1968b: 23-24) khuyên tín đồ phải biết
ơn, phải hiếu thảo với ông bà, cha mẹ,
người có công dưỡng dục sinh thành
nên ta: “lúc cha mẹ ở với mình thì
phải hết lòng yêu; lúc dưỡng nuôi cha
- Quan điểm ân đất nước (tức ân
quốc vương thủy thổ của Phật giáo) –
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021
69
người sinh ta ra là tổ tiên, cha mẹ. cảm thấy không đủ sức đảm đương
Chúng ta sống và tồn tại trên thế gian việc lớn, hay chưa có cơ hội thuận
nhờ đất nước quê hương, vì đây là tiện cho ta thực hiện, ta cũng không
nơi đã cưu mang, nơi đùm bọc che làm điều chi tổn hại đến quê hương
chở cho thân được yên, nhà được hay tạo cơ hội và phương tiện cho kẻ
vững (Nguyễn Hồng Lương).
thù chống lại quê hương xứ sở.
Trước tình hình xã hội phong kiến suy Về sau, quan điểm ân đất nước của
ông Đoàn Minh Huyên được ông Ngô
Lợi, ông Nguyễn Ngọc An và ông
Huỳnh Phú Sổ kế thừa và vận dụng
vào giáo lý của tôn giáo mình. Vì vậy,
khi Pháp xâm chiếm miền Nam, các
tín đồ Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân
Hiếu Nghĩa, Phật giáo Hiếu Nghĩa Tà
Lơn và Phật giáo Hòa Hảo đã thực
hiện đúng nghĩa vụ của mình đó là
đứng lên tham gia kháng chiến chống
Pháp để “ân đền - nghĩa trả” đối với
quê hương, xứ sở. Thực hiện được
như thế, ngoài việc giúp cho đất
nước cường thịnh thì cũng đã tự giúp
cho gia đình, cho bản thân. Vì đất
nước giàu có và phát triển thì gia
đình mới ấm no, hạnh phúc. Đây
được xem là điểm mới, điểm khác
biệt khá nổi bật so với tứ ân của Phật
giáo.
tàn, thực dân Pháp xâm lược Nam Kỳ,
mùa màng thất bát, đại dịch hoành
hành, đời sống người dân lầm than
khổ cực, quan điểm ân đất nước của
đạo Bửu Sơn Kỳ Hương đã vực dậy
lòng yêu quê hương đất nước, tự hào
về nòi giống, kêu gọi mọi người đứng
lên chống giặc ngoại xâm, bảo vệ
thành quả của cha ông. Đồng quan
điểm như trên, tác giả Nguyễn Đăng
Thục, trong tác phẩm của mình, đã
đưa ra luận điểm như sau: “Ở Việt
Nam từ trước đến nay cả hai khuynh
hướng thờ phụng tổ tiên và thờ phụng
tự nhiên đã tiến tới sự phối hợp làm
một ở sự thờ phụng vị anh hùng dân
tộc, vừa là linh hồn tiền nhân bất tử,
vừa là những anh hùng phối hợp với
các thế lực tự nhiên thần thánh hóa...
và dân Việt tìm thấy ở trong sự thần
thánh hóa anh hùng dân tộc ấy cái
quốc hồn để làm sức mạnh cấu kết
đoàn thể, để làm sinh lực sống còn
của dân tộc” (xem Nguyễn Đăng Thục,
1959: 67).
Quan điểm ân đất nước của ông Đoàn
Minh Huyên được ông Ngô Lợi đề cập
trong Sấm giảng ngũ giáo của mình
như sau:
“Quân vương nghĩa trọng biết bao,
Làm tôi lo báo công lao ở đời” (Vương
Kim, 1966: 158).
Ân đất nước không phải là việc riêng
của nhà lãnh đạo mà là của mọi người,
mọi tín đồ trên đất nước Việt Nam. Do
đó, mọi người phải có bổn phận và
trách nhiệm đền đáp, phải cố gắng ra
sức bảo vệ thậm chí có thể hy sinh
cho quê hương, đất nước. Còn như ta
Ông Nguyễn Ngọc An dùng chữ “Hiếu
và Nghĩa” để khuyên tín đồ Phật giáo
Hiếu Nghĩa Tà Lơn thực hiện tứ ân.
“Hiếu chi ư thiên tắc phong võ thuận
thì, Hiếu chi ư địa sanh hóa vạn vật,
NGUYỄN PHƯỚC TÀI VÀ CÁC TÁC GIẢ – TƯ TƯỞNG “TỨ ÂN” TRONG…
70
Hiếu chi Tổ giáo huận thập nhị công Hiếu Nghĩa, Phật giáo Hiếu Nghĩa Tà
nghệ” hay “Nghĩa với nước phải tận Lơn và Phật giáo Hòa Hảo có sự kế
trung vì nước, giữ gìn ngọn rau tấc
đất nước nhà” (Nguyễn Ngọc An,
1968b: 19)
thừa lẫn nhau. Mỗi tôn giáo nhìn nhận
vấn đề về ân đất nước ở các góc độ
khác nhau nhưng tất cả đều khuyên
tín đồ ra sức xây dựng và bảo vệ quê
hương đất nước.
Phật giáo Hòa Hảo cũng cho rằng, đất
nước có được như ngày hôm nay là
nhờ công lao to lớn của các bậc tiền
bối, đã tạo dựng lên bằng mồ hôi và
nước mắt.
- Quan điểm về ân tam bảo: Quan
điểm ân tam bảo của ông Đoàn Minh
Huyên cũng giống như ân tam bảo
của Phật giáo, gồm có: Phật, pháp,
tăng. Để các tín đồ hiểu và thực hiện
tốt việc ân tam bảo, ông Đoàn Minh
Huyên xem xét trên hai phương diện
để dạy tín đồ.
“Bắc Nam một dải san hà,
Mồ hôi giọt máu ông cha tài bồi”
(Huỳnh Phú Sổ, 1966: 504).
Với trách nhiệm và bổn phận của
người con đối với quê hương đất
nước, chúng ta phải ra sức bảo vệ đất
nước ngày một phát triển và tốt đẹp
hơn: “Cùng chung một giọt máu đào,
phen này hiệp sức nâng cao nước
nhà” (Huỳnh Phú Sổ, 1966: 507), phải
quyết tâm bảo vệ đất nước khi bị giặc
ngoại xâm, dù bỏ thân mạng cũng
không phản bội Tổ quốc làm tay sai
cho giặc “Thù giặc Pháp làm người
phải trả, trừ tham quân bởi quá ngang
tàng” (Huỳnh Phú Sổ, 1966: 536).
Về phương diện vật chất: Ông Đoàn
Minh Huyên cho rằng con người được
sinh ra, nuôi dưỡng nhờ tổ tiên cha
mẹ, sống và tồn tại được là nhờ quê
hương đất nước (dẫn theo Dật Sĩ và
Nguyễn Văn Hầu, 1972: 79).
Về phương diện tinh thần: Để có được
sự sáng suốt, thông minh trong cuộc
sống, con người phải nhờ ơn tam bảo,
tức là ân Phật bảo, ân pháp bảo và ân
tăng bảo (dẫn theo Vương Kim và
Đào Hưng, 1953: 88). Do đó, để thực
hiện tốt ân tam bảo bổn phận của tín
đồ là phải noi theo chí đức của các
bậc tiền nhân, sống và hành đạo đúng
theo tinh thần của giáo lý, tiếp tục phát
huy tinh thần đó để mở mang trí tuệ.
Khi đất nước bị giặc xâm lược thì các
tín đồ phải ra sức bảo vệ, đứng lên
chống giặc góp phần mang lại hòa
bình, độc lập cho quê hương đất
nước. Còn khi đất nước hòa bình
thống nhất thì tín đồ phải trở về vị trí
tu hiền để được vào cõi giải thoát:
“Đền xong nợ nước thù nhà, thiền
môn trở gót Phật Đà nam mô” (Huỳnh
Phú Sổ, 1966: 518).
Trong Sấm truyền, ông Đoàn Minh
Huyên đã khuyên tín đồ:
“Khá khuyên cải dữ làm lành,
Với quan điểm ân đất nước như đã Sùng tu Tam Bảo học hành cho
phân tích trên, chúng ta thấy rằng bốn thông” (dẫn theo Nguyễn Văn Hầu,
tôn giáo Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân 1973: 95).
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021
71
Ông Ngô Lợi và ông Huỳnh Phú Sổ đã tôn kính và am hiểu Phật - pháp để
kế thừa quan điểm ân tam bảo của tránh tai nạn. Ông cho rằng:
ông Đoàn Minh Huyên. Trong Linh
Sơn hội thượng kinh, ông Ngô Lợi kêu
gọi tín đồ phải trọng ân tam bảo, cụ
thể ngay khi hành lễ, người tín đồ đã
được nhắc nhở trong phần niệm
hương:
“Tu cho rõ mối huyền thâm,
Qui đầu Phật pháp khỏi lâm tai nàn”
(Huỳnh Phú Sổ, 1966: 168).
- Quan điểm về ân đồng bào, nhân
loại: Con người lúc mới lọt lòng mẹ,
phải chịu ơn rất nhiều người xung
quanh mình. Khi lớn lên, đi học, đi
làm, tham gia các hoạt động xã hội
thì sự chịu ơn ấy cũng lớn dần theo
năm tháng. Ít nhiều trong xã hội,
chúng ta đều hưởng thành quả lao
động của đồng bào rộng hơn nữa là
nhân loại. Do đó, trong cuộc sống,
chúng ta phải biết yêu thương, giúp
đỡ lẫn nhau vì chúng ta có cùng màu
da, cùng tiếng nói, cùng tồn tại trên
quê hương đất nước. Có như thế,
mới gọi là đền đáp “ân đồng bào
nhân loại”.
“Nam mô Phật Pháp Tăng bảo thượng
hương” (dẫn lại theo Tam Bửu Tự,
1967: 2).
Do đó, muốn tu nhân thì các tín đồ
phải đền đáp công ơn của Phật, pháp,
tăng bằng cách noi theo gương của
Phật, làm những điều Phật dạy, phổ
biến tư tưởng của đức Phật đến bá
tánh, cùng nhau trừ lòng tham, tiêu trừ
cái ác, hướng về cái thiện, yêu
thương, giúp đỡ lẫn nhau, sống yên
vui, đoàn kết dưới bóng từ bi của
Phật… (dẫn theo Đinh Văn Hạnh,
1999: 89)
Quan điểm này hoàn toàn phù hợp
với truyền thống của dân tộc Việt Nam
“Bầu ơi thương lấy bí cùng, tuy rằng
khác giống nhưng chung một giàn”
hay “Nhiễu điều phủ lấy giá gương,
người chung một nước phải thương
nhau cùng”…
Với Phật giáo Hiếu Nghĩa Tà Lơn thực
hiện ân tam bảo là trách nhiệm của
mỗi tín đồ, và khuyên tín đồ tiếp tục
truyền bá giáo lý của Phật giáo Hiếu
Nghĩa Tà Lơn đến mọi người dân để
cùng hiểu, cùng làm việc thiện, sống
có nhân đức, hướng đến chân thiện
mỹ – quan điểm này được ông Nguyễn
Ngọc An đề cập như sau:
Như vậy, việc lồng ghép giá trị vă hóa,
đạo đức truyền thống vào giáo lý của
Bửu Sơn Kỳ Hương, ông Đoàn Minh
Huyên khuyên tín đồ phải sống chân
thành, thương yêu nhau…
“Hiếu chi Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ
nuôi dưỡng; Hiếu chi Tổ nội, Tổ ngoại
đạo đồng nhất lý” hay “Nghĩa với Sư
Thầy, người dạy ta nên hiếu hạnh
thảo hiền” (Nguyễn Ngọc An, 1968b:
19).
Quan điểm ân đồng bào nhân loại của
ông Đoàn Minh Huyên đã được ông
Ngô Lợi, ông Nguyễn Ngọc An và ông
Huỳnh Phú Sổ vận dụng vào giáo lý
của mình. Sự vận dụng ấy được tiếp
cận dưới các góc độ khác nhau.
Trong khi đó, ông Huỳnh Phú Sổ kêu
gọi tín đồ tu để hiểu rõ căn cơ, phải
NGUYỄN PHƯỚC TÀI VÀ CÁC TÁC GIẢ – TƯ TƯỞNG “TỨ ÂN” TRONG…
72
Ông Nguyễn Ngọc An (1968b: 19) tiếp Nghĩa, Phật giáo Hiếu Nghĩa Tà Lơn
tục dùng chữ Nghĩa để khuyên tín đồ và Phật giáo Hòa Hảo mang tính chất
Phật giáo Hiếu Nghĩa Tà Lơn tu hành phổ thông, phù hợp với đại đa số
theo: “Nghĩa với bạn không phản bạn; người dân Nam Bộ lúc bấy giờ.
Nghĩa với cô bác xóm giềng, hương
3. KẾT LUẬN
thôn”.
Để đáp ứng nhu cầu về mặt tâm linh
Ông Huỳnh Phú Sổ cho rằng:
và phù hợp với trình độ nhận thức lúc
bấy giờ của người dân Nam Bộ, các
tôn giáo bản địa đã vận dụng một
cách linh hoạt tư tưởng giáo lý của
“Khắp Bắc Nam Lạc Hồng một giống,
Tha thứ nhau để sống cùng nhau.
Quý nhau từng giọt máu đào,
Để đem máu ấy tưới vào địch quân” Phật giáo, thực hành tam cương, ngũ
(Huỳnh Phú Sổ, 1966: 523).
thường của Nho giáo, tư tưởng vô vi
của Đạo giáo với truyền thống văn
hóa và tín ngưỡng dân gian người
dân Nam Bộ để đưa ra tư tưởng tứ ân
trong giáo lý, tôn chỉ hành đạo của
mình. Tư tưởng tứ ân của các tôn
giáo ngoài khuyên dạy tín đồ làm lành
lánh giữ, còn tập hợp nhân dân đứng
lên chống giặc cứu nước bảo vệ quê
hương, dân tộc.
Quan điểm tu nhân - học Phật của các
tôn giáo từ Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ
Ân Hiếu Nghĩa, Phật giáo Hiếu Nghĩa
Tà Lơn đến Phật giáo Hòa Hảo đều
dựa trên nền tảng đạo đức của dân
tộc, với nội dung là báo đáp tứ ân.
Quan điểm này không nặng về triết lý
và siêu hình mà giản dị, phù hợp với
thuần phong mỹ tục, tu tâm dưỡng
tính cũng là tìm đến tâm phật: “Phật
tức tâm, tâm tức Phật”.
Tuy tên gọi khác nhau nhưng giáo lý,
tôn chỉ hành đạo của Bửu Sơn Kỳ
Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa, Phật giáo
Hiếu Nghĩa Tà Lơn và Phật giáo Hòa
Hảo đều khuyên tín đồ hiếu thảo với
cha mẹ sinh thành dưỡng dục, biết
dũng cảm đứng lên bảo vệ quê hương
đất nước, bảo vệ nòi giống, biết tự rèn
luyện bản thân... Đây chính là tinh hoa
của các tôn giáo bản địa ở Nam Bộ
cần được giữ gìn và phát huy.
Nhìn chung, bốn tôn giáo trên đã thể
hiện rõ tính nhập thế, luôn dạy tín đồ
lấy báo ân làm đầu. So với Phật giáo,
các tôn giáo này được canh tân theo
hướng bình dân hóa, hiện đại hóa vì
có tinh thần dân tộc, tư tưởng chúng
sinh, bình đẳng trên một số lĩnh vực
xã hội và truyền thống văn hóa bản
địa. Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
1. Dật Sĩ và Nguyễn Văn Hầu. 1972. Thất Sơn mầu nhiệm. Sài Gòn: Nxb. Từ Tâm.
2. Đinh Văn Hạnh. 1999. Đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa của người Việt Nam Bộ (1867-1975).
TPHCM: Nxb. Trẻ.
3. Hà Tân Dân. 1971. Hệ phái Tứ Ân Hiếu Nghĩa. Sài Gòn: Tủ sách sưu khảo sử liệu Phật
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021
giáo Bửu Sơn Kỳ Hương.
73
4. Huỳnh Phú Sổ. 1966. Sấm giảng thi văn giáo lý. Ban Phổ thông Giáo lý Trung ương
Phật giáo Hòa Hảo.
5. Nguyễn Đăng Thục. 1959. Triết lý văn hóa khái luận. Sài Gòn: Nxb. Văn Hữu Á Châu.
6. Nguyễn Hồng Lương. Ảnh hưởng của đạo Bửu Sơn Kỳ Hương đến đời sống tinh thần
7. Nguyễn Ngọc An. 1968a. Luật Đạo. An Bình Tự.
8. Nguyễn Ngọc An. 1968b. Triết Thánh đạo. An Bình Tự.
9. Nguyễn Văn Hầu. 1973. Sấm truyền Đức Phật Thầy Tây An. Ban Quản tự Tòng Sơn
cổ tự.
10. Tam Bửu Tự. 1967. Linh Sơn hội thượng kinh, Hiếu nghĩa kinh (quyển Thượng,
Trung và Hạ). Chợ Lớn: Nhà in Phật Đường Tự.
11. Vương Kim và Đào Hưng. 1953. Đức Phật Thầy Tây An. Sài Gòn: Nxb. Long Hoa.
12. Vương Kim. 1966. Bửu Sơn Kỳ Hương. Sài Gòn: Nxb. Long Hoa.
11 trang
12000
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tư tưởng “Tứ ân” trong một số tôn giáo bản địa ở Nam Bộ", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tu_tuong_tu_an_trong_mot_so_ton_giao_ban_dia_o_nam_bo.pdf
