Phát triển và kinh doanh bền vững của doanh nghiệp vừa trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0
PHÁT TRIỂN VÀ KINH DOANH BỀN VỮNG CỦA DOANH NGHIỆP VỪA
TRONG BỐI CẢNH CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0
ThS. Lê Quốc Anh
Đại học Kinh tế Quốc dân
Lê Thị Trâm Anh
Đại học New South Wales, Australia
TÓM TẮT
Quan niệm về doanh nghiệp vừa (DNV) không giống nhau ở các nước khác nhau, nhưng khu
vực doanh nghiệp này đều có vai trò quan trọng trong tiến trình phát triển kinh tế của mọi nước. Đặc
thù về quy mô làm cho việc phát triển và kinh doanh bền vững của DNV chịu tác động lớn từ cách
mạng công nghiệp (CMCN) 4.0, cả về thuận lợi và thách thức, hứa hẹn tạo ra nhiều thay đổi cho hệ
thống doanh nghiệp quốc gia. Đối với nước ta, hệ thống doanh nghiệp đã có nhiều bước tiến lớn, giúp
khu vực DNV có sự phát triển đáng kể, và việc kinh doanh của nhiều DNV cũng đã có nhiều thành
tựu. Song, vẫn còn nhiều hạn chế, yếu kém, bởi nhiều nguyên nhân, mà từ đó làm cho việc phát triển
và kinh doanh của DNV sẽ gặp nhiều thách thức hơn thuận lợi trong bối cảnh CMCN 4.0. Để phát
triển và tổ chức kinh doanh bền vững cho DNV, nước ta cần làm nhiều cuộc “cách mạng con”, như
tập trung trí tuệ tinh hoa của dân tộc để xây dựng chủ thuyết phát triển. Giao trách nhiệm và lộ trình
cho các cơ quan chức năng để hoàn tất các quá trình kinh tế dang dở, tháo gỡ các nút thắt, rào cản
đã được nhận dạng, đổi mới sâu sắc bộ máy quản lý, chuyển dần sang quản lý theo doanh nghiệp.
Chú trọng đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ doanh nhân, đẩy mạnh sự phối hợp giữa các doanh nghiệp,
phát huy vai trò của các hiệp hội doanh nghiệp, sự góp sức của cộng đồng, khuếch trương ảnh hưởng
của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Đồng thời, chuyển hướng kinh doanh hợp lý cho
các DNV đang bị CMCN 4.0 tác động tiêu cực, như ở các ngành gia công, lắp ráp hoặc chuyển sang
phục vụ các thị trường dễ tính, phát triển DNV kinh doanh sản phẩm giá rẻ theo các FTA... Nhằm làm
cho nhiều doanh nghiệp mới được thành lập, nâng cấp được nhiều doanh nghiệp nhỏ (DNN) thành
DNV, phát triển nhiều DNV thành doanh nghiệp lớn (DNL), hướng tới hình thành hệ thống doanh
nghiệp Việt phát triển, với khu vực DNV hài hòa, vững mạnh, biến CMCN 4.0 thành “cơ hội vàng”
cho phát triển của nước ta.
Từ khóa: Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN 4.0), doanh nghiệp vừa, kinh doanh bền vững.
ABSTRACT
The concept of medium-sized enterprise (MSE) is not the same in different countries, but this business
sector plays an important role in the economic development of every country. Its charateristic size
makes the MSE’s sustainable development and operation significantly affected by the fourth industrial
revolution (FIR), both in terms of advantages and challenges, promising a lot of changes in the
national enterprise system. In Vietnam, the enterprise system has made many great advances, helping
the MSE sector develop considerably and making significant achievements. However, because of
various reasons, there are still a lot of shortcomings, weaknesses with make MSE’s development and
businessface more challenges than advantages in the context of FIR. In order to sustainably develop
and organize business for MSE, Vietnam needs to make many "sub-revolutions", such as
concentrating intellectual elite of the nation to build development doctrine. We need to delegate
responsibilities and implementation schedules to the authorities to complete unfinished economic
394
processes, remove bottlenecks and identified barriers, deeply renovate management system, gradually
shift to management based on enterprises. Besides, Vietnam needs to focus on training and fostering
professional and skilled businessmen, stepping up the coordination among enterprises, enhance the
roles of business associations and the contribution of the community, maximize the potential benefits
of foreign direct investment enterprises. In addition, the Government should support MSE which have
experienced negative impacts from the FIR, such as processing enterprises and assembling
enterprises, help MSE change their business strategies to targetless strict market. Vietnam could also
develop MSE specializing in low-price products based on Free Trade Agreement. All mentioned
solutions are aimed at the targets: increase the number of newly established enterprises, upgrade
small enterprises into MSE, MSE into large enterprises, so as to form a developed Vietnamese
enterprise system, including a strong, harmonious MSE sector, turning the FIR into a "golden
opportunity" for the Vietnam’s development.
Keywords: FIR, MSE, sustainable operation.
1. Đặt vấn đề
Bước vào năm 2018, nước ta có 561.064 doanh nghiệp đang hoạt động, tạo ra mức
bình quân hơn 58 doanh nghiệp/vạn dân, đây là con số khiêm tốn, bởi hơn 10 năm trước chỉ
số này của Trung Quốc đã là 140, và từ hơn 40 năm trước, tương tự ở Nhật Bản là 4001. Hơn
nữa, đến ngày 13/02/2018, trên cả 3 sàn HoSE, HNX, Upcom mới có tổng cộng 26 doanh
nghiệp có vốn hóa trên 1 tỷ USD, bao gồm 22 doanh nghiệp niêm yết trên HoSE. Trong đó,
Vinamilk là doanh nghiệp có vốn hóa lớn nhất thị trường chứng khoán Việt Nam, nhưng mới
gần 281.000 tỷ đồng, tương ứng 12,4 tỷ USD. Sự mỏng về lượng, nhỏ về quy mô của doanh
nghiệp tạo ra sự thất thế lớn cho Việt Nam trong hội nhập kinh tế, nhất là trong các hiệp định
thương mại tự do (FTA) thế hệ mới vừa ký. Điều đó, buộc nước ta phải đẩy mạnh phong trào
khởi nghiệp để tăng số doanh nghiệp hoạt động, mục tiêu có 1 triệu doanh nghiệp hoạt động
vào năm 2020, tuy khó nhưng khả thi, bởi có thể nâng cấp 3,5 triệu hộ kinh doanh đã được
cấp mã số thuế, và phát triển doanh nghiệp để tăng mức thương mại hóa cho nông nghiệp.
Song việc cải thiện tình trạng thiếu doanh nghiệp có quy mô đủ lớn để hội nhập thì khó hơn,
bởi trong vài năm tới, số DNL nội được đầu tư mới cả do Nhà nước và tư nhân, đều ít. Số
DNL có thêm nhờ thu hút FDI khá đông, khoảng 2.000 DN/năm, do nước ta vẫn là điểm đến
ưa thích của các nhà đầu tư, nhưng không thể phát triển lâu dài bằng doanh nghiệp FDI. Kỳ
vọng tập trung vào việc phát triển hơn lên của DNV, song sứ mệnh này phụ thuộc vào khả
năng phát triển, kinh doanh của chúng trong bối cảnh hội nhập, dưới tác động của CMCN
4.0... Để góp phần thực hiện sứ mệnh trên, bài viết này tập trung nghiên cứu: (i) Phát triển và
kinh doanh bền vững của DNV ở nước phát triển chưa cao trong bối cảnh CMCN 4.0, (ii)
Tình hình phát triển và kinh doanh của DNV ở Việt Nam, và (iii) Các giải pháp để phát triển
và hỗ trợ kinh doanh bền vững cho DNV ở Việt Nam trong bối cảnh CMCN 4.0.
2. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
CMCN 4.0 mới chính thức được thừa nhận vài năm gần đây, nên cơ sở lý thuyết về
kinh doanh bền vững của DNV trong bối cảnh CMCN 4.0 còn là vấn đề mới mẻ. Nhận thức
395
về DNV ở nước ta cũng chưa phải là nội dung có tính chất phổ biến, bởi nó thường được xem
xét, nghiên cứu gộp chung với doanh nghiệp siêu nhỏ (DNSN) và DNN, thành nhóm DNN và
vừa (DNNVV). Vì thế, để thực hiện chuyên đề này vận dụng cho nước ta, trước tiên cần hệ
thống, làm rõ hơn về DNV, sự giống và khác của DNV ở nước ta với các nước. Đồng thời,
nghiên cứu tác động của CMCN 4.0 tới việc kinh doanh bền vững của DNV ở nước phát triển
chưa cao như Việt Nam, lấy đó làm khung phân tích. Bên cạnh đó, là chuyên đề phân tích
kinh tế, nên cơ sở lý thuyết được dùng để xây dựng khung là kinh tế học, nhất là kinh tế vĩ
mô, kinh tế vi mô, kinh tế phát triển, quản trị doanh nghiệp, tài chính doanh nghiệp... Ngoài
ra, còn sử dụng các kiến thức về quản trị học, thống kê kinh tế, CMCN 4.0, chuỗi giá trị, và
các thông tin, nhìn nhận, đánh giá về các vấn đề trên cùng các diễn biến của chúng của các cơ
quan chuyên ngành, người tham gia, chuyên gia, nhà nghiên cứu trong các lĩnh vực đó. Từ
nguồn tài liệu thu thập được, tiến hành nghiên cứu định tính, thông qua các phương pháp,
như: phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết, phương pháp chuyên gia, phương pháp
phân tích tổng kết kinh nghiệm, phương pháp nghiên cứu lịch sử… Trên quan điểm duy vật
biện chứng: dùng phép diễn dịch để suy đoán hệ quả tất yếu, dùng phép so sánh để đưa ra
nhận định trung gian, từ đó sử dụng phép quy nạp để đưa ra kết luận, tổng hợp lại để đề đạt
kiến nghị, giải pháp. Nguồn số liệu được thu thập từ website của Tổng cục Thống kê, từ các
Báo cáo Thường niên doanh nghiệp Việt Nam của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt
Nam (VCCI), và từ Đánh giá Kinh tế Việt Nam Thường niên 2017 của Trường Đại học Kinh
tế Quốc dân (NEU).
3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
3.1. Phát triển và kinh doanh bền vững của DNV ở nước phát triển chưa cao trong
bối cảnh CMCN 4.0
3.1.1. Hệ thống doanh nghiệp ngày càng quan trọng hơn trong phát triển kinh tế quốc
gia
Kinh doanh hàng hóa và dịch vụ là hoạt động nền tảng làm phát sinh, phát triển các
mối quan hệ xã hội, giữ vai trò quyết định sự hình thành, tồn tại và phát triển của xã hội loài
người. Song hoạt động đó không được tiến hành dàn trải, khắp nơi, mà được tổ chức tập
trung theo từng đơn vị kinh doanh, như các hộ tư nhân, cá thể, tổ hợp, hợp tác xã… Trong đó,
doanh nghiệp là loại hình kinh doanh phổ biến và ưu việt trong kinh tế thị trường. Đó là tổ
chức có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch, được đăng ký thành lập theo quy định của
pháp luật nhằm mục đích kinh doanh. doanh nghiệp tập hợp người lao động, cho phép từng
người phát huy sở trường, thực hiện ý tưởng kinh doanh chất lượng, hội tụ các nguồn vốn sử
dụng cho mục tiêu tập trung, hiệu quả. doanh nghiệp còn đưa công nghệ sản xuất mới tới số
đông, áp dụng nhanh các thành tựu khoa học công nghệ, tích hợp nhanh và nhiều tiện ích mới
vào sản phẩm nên tạo ngoại ứng tích cực cho nhiều chủ thể. Mức khuếch trương giá trị, tạo
ngoại ứng tích cực và hiệu quả sử dụng các nguồn lực, công nghệ cao hơn đó làm cho doanh
nghiệp có năng lực cạnh tranh cao hơn hộ tư nhân, cá thể, tổ hợp, hợp tác xã. Vì thế, doanh
396
nghiệp trở thành đối tượng được ưu tiên phát triên khi muốn đầu tư để thu về lợi nhuận cao,
thành điểm “thu hút” nguồn lực khan hiếm của xã hội. Đó còn là nơi chính để Nhà nước dựa
vào nhằm cải thiện ngân sách khi số thu từ khai thác tài nguyên thiên thiên đang giảm vì cạn
kiệt, nguồn thu từ thuế xuất nhập khẩu giảm bớt vì miễn giảm theo các FTA. Đó còn là
“người chơi” chính của từng nước trong các FTA, là chủ thể thay mặt quốc gia tham gia và
củng cố vị thế trong các chuỗi giá trị toàn cầu để đảm bảo và nâng cao mức độ thành công
trong hội nhập… Làm cho việc “doanh nghiệp hóa” các hộ tư nhân, cá thể, tổ hợp, hợp tác xã
thành con đường phải chọn, có ảnh hưởng ngày càng lớn trong quá trình phát triển kinh tế.
Làm cho số doanh nghiệp ngày càng đông, quy mô doanh nghiệp ngày càng lớn, biến hệ
thống doanh nghiệp trở thành trung tâm, quyết định sự phát triển của nền kinh tế, trong đó
DNV là loại hình quan trọng.
3.1.2. Quan niệm về DNV và cơ sở hình thành
Có DNN, DNL thì tất sẽ có DNV, nhưng quy mô của các doanh nghiệp thường biến
động, bởi lãnh đạo doanh nghiệp luôn điều chỉnh số lao động, vốn, sản lượng theo thay đổi
của thời thế để có lợi nhuận cao. Nhiều doanh nghiệp trong một năm có nhiều lần quy mô
thay đổi lúc trên lúc dưới các ngưỡng phân định, cho thấy quan niệm về DNV chỉ có tính quy
ước, nhiều nước sử dụng các hệ thống phân loại có số cấp, hoặc có các ngưỡng phân định
khác nhau. Thống kê của Trần Thị Hòa (2009) cho thấy 10/12 nước được khảo sát, trong đó
có Mỹ, Korea, Australia, Thailand, Malaysia, Indonesia gộp chung DNV, DNN và DNSN
vào nhóm DNNVV, không phân tách. Phần lớn các nước chỉ dùng một, nhiều nước dùng hai,
nhưng cũng có nước dùng cả ba tiêu chí: số lao động bình quân, doanh thu và vốn đầu tư để
phân định. Tùy quan niệm, trình độ phát triển, ngành nghề, khu vực mà quy mô của DNV ở
các nước khác nhau. Chẳng hạn, ngưỡng trên về số lao động của DNV ở Nga là 1.000; ở Mỹ,
Trung Quốc, Canada là 500; ở khu vực EU là 250; nhưng ở Malaysia là 150; còn ở New
Zealand chỉ là 50... Làm cho một doanh nghiệp gần hết cỡ “vừa” ở Mỹ, Trung Quốc, Canada
cũng chỉ vào hạng doanh nghiệp “hơi nhỏ” ở Nga, nhưng là doanh nghiệp “khá lớn” nếu đăng
ký ở EU, thậm chí là doanh nghiệp “rất lớn” nếu kinh doanh ở New Zealand. Song khác biệt
đó không làm cho cơ sở làm hình thành DNV ở các nước thành khác nhau, mà luôn theo ba
nguồn: (i) Được đầu tư thành lập mới ở địa bàn có tiềm năng kinh doanh vừa phải về một số
sản phẩm thị trường đang cần. Nguồn này quan trọng, nhưng chỉ thuận lợi khi có lao động
phù hợp, có nhà đầu tư, có sự tập trung về tài nguyên thiên nhiên, nhất là có thể kinh doanh
sản phẩm xuất khẩu. (ii) Nâng cấp các DNN đã có nhờ quá trình phát triển tự thân, từ hoạt
động sáp nhập, bằng việc tăng vốn, mở rộng quy mô, hoặc dưới sự hỗ trợ của nhà nước và
cộng đồng. Đây là nguồn chính, nhưng để có sự phát triển lâu bền cần cải thiện môi trường
kinh doanh, hệ sinh thái khởi nghiệp, hỗ trợ phát triển, nâng cấp DNN. (iii) Thu hút FDI cho
các vùng, ngành còn giàu tiềm năng, để khai thác các lợi thế mà trong nước chưa kinh doanh
hiệu quả, kể cả các ngành hỗ trợ. Với nước phát triển chưa cao thì đây là nguồn quan trọng,
397
nhưng không nên lạm dụng, cần có cam kết về tác động lan tỏa, chuyển giao công nghệ;
ngoài ra, còn do việc thoái vốn, thu hẹp kinh doanh của các DNL, nhưng khá hiếm...
3.1.3. DNV có tầm quan trọng lớn lao trong chiến lược phát triển quốc gia
Dù khác biệt về quan niệm, song DNV ở bất kỳ nước nào cũng đều có tầm quan trọng
lớn lao trong chiến lược phát triển của quốc gia, bởi: (i) Là thành phần không thể thiếu trong
hệ thống doanh nghiệp quốc gia, DNV góp phần làm cho trung tâm của nền kinh tế cân đối,
tạo sự hài hòa về cơ cấu doanh nghiệp theo quy mô, làm tăng độ vững chắc cho nền kinh tế.
Đây là đơn vị kinh doanh cần có để tổ chức khai thác tập trung các nguồn lực trung bình, là
hạt nhân phát triển kinh tế ở các vùng nông thôn, miền núi, hải đảo. (ii) Có sự tập trung về
lao động, vốn và doanh thu, cho phép tạo mức khuếch trương giá trị, tạo ngoại ứng tích cực
và hiệu quả sử dụng nguồn lực, công nghệ cao hơn DNN và DNSN. Làm cho việc đẩy mạnh
khởi nghiệp và nâng cấp DNN lên thành DNV là giải pháp quan trọng, để tăng thêm nội lực,
tăng cường năng lực cạnh tranh, nhất là cho các nền kinh tế chưa phát triển cao mà còn ít
doanh nghiệp đủ khả năng hội nhập. (iii) Để có quy mô vừa, doanh nghiệp thường có bề dầy
phát triển, có thời gian thể hiện và thử thách tiềm năng phát triển, năng lực kinh doanh đã
được thị trường kiểm định, có vị thế trong hệ thống kinh tế - xã hội quốc gia. Lãnh đạo doanh
nghiệp đã có kinh nghiệm và thực tế để đánh giá mô hình kinh doanh, năng lực của các thành
viên, nên thường là doanh nghiệp hoạt động hiệu quả, có thể dựa vào để xây dựng kế hoạch
phát triển cho các ngành, địa phương. (iv) Là loại hình doanh nghiệp phù hợp để khai thác lợi
thế theo các FTA, nhằm tăng hàng xuất khẩu, đảm bảo và nâng mức thành công cho nước nhà
trong hội nhập quốc tế. Đó còn là các doanh nghiệp có thể quy tụ, tập hợp các doanh nghiệp
nhỏ hơn để tạo thành các chuỗi cung ứng, chuỗi giá trị, cùng vươn lên hội nhập, làm cho việc
phát triên và tổ chức kinh doanh cho DNV là nhiệm vụ quan trọng ở mọi quốc gia.
3.1.4. Đặc thù của DNV trong thực thi chiến lược kinh doanh bền vững
Kinh doanh là việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá
trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm
mục đích sinh lợi. Việc kinh doanh thành công một vài sản phẩm, thu lợi nhuận cao trong
một vài thời đoạn là điều dễ đạt của nhiều doanh nghiệp, nhưng để đạt tới kinh doanh bền
vững trong bối cảnh hội nhập là điều không dễ, nhất là với DNV, bởi: (i) kinh doanh bền
vững đòi hỏi doanh nghiệp cần làm tròn trách nhiệm xã hội về hiệu quả kinh doanh, tuân thủ
luật pháp, đạo đức và công việc thiện nguyện, do đó cần được tổ chức tốt, hoạt động trong
môi trường thể chế chất lượng. Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp cùng áp lực minh bạch
của thể chế đều tăng thuận với quy mô, trở thành đòi hỏi vượt tầm ở nhiều nước, nhất là ở
nước xã hội dân sự chưa phát triển, chuẩn pháp trị chưa cao. (ii) Khi đi theo chiều tăng của
quy mô, từ DNSN => DNN => DNV => DNL => tập đoàn kinh tế, tác động của các tác nhân
vi mô, cục bộ, địa phương giảm dần, nhưng các tác động vĩ mô, khu vực và quốc tế tăng dần.
DNV nằm ở tầm trung gian làm cho khi xây dựng và thực thi chiến lược kinh doanh bền
vững cần xem xét đồng đều các tác động, kể cả vi mô lẫn vĩ mô. (iii) Không quá mỏng về
398
năng lực vốn, có nguồn nhân lực đủ đông để tổ chức bộ máy kinh doanh, có tuổi đời, sự từng
trải trong kinh doanh, làm cho DNV là chủ thể thích hợp để áp dụng chiến lược khoa học,
thiết thực hướng tới kinh doanh bền vững. Cho phép phát huy các kinh nghiệm kinh doanh
của DNN tiền thân, dọn đường, quy hoạch để hướng tới việc trở thành thương hiệu lớn cho
đất nước trong tương lai. (iv) Chủ yếu là doanh nghiệp cổ phần, nên việc kinh doanh bền
vững của DNV còn cho phép sử dụng và khuếch trương bộ phận nguồn lực phát triển không
nhỏ, hướng nguồn lực xã hội “hội tụ” về doanh nghiệp hiệu quả. Làm cho DNV dễ tiến, dễ
lui trong mọi hoàn canh, như là các “cứ điểm” để giữ sự ổn định cho nền kinh tế trước các
biến cố, hạn chế sự kém hiệu quả hoặc làm đổ vỡ các lượng vốn khan hiếm không nhỏ của xã
hội.
3.1.5. CMCN 4.0 tạo ra nhiều thuận lợi cho việc kinh doanh bền vững của DNV
Mới xuất hiện và phát triển mạnh trong vài năm gần đây, CMCN 4.0 là quá trình tái tổ
chức nền kinh tế - xã hội, qua việc tích hợp các công nghệ mới dựa trên nền tảng công nghệ
thông tin, làm thay đổi cơ bản cách thức kinh doanh. Kết nối thế giới thực với thế giới ảo,
CMCN 4.0 giúp con người tham gia và điều khiển chuỗi giá trị, làm kinh doanh trở nên thông
minh và thân thiện với môi trường, ảnh hưởng đến kinh doanh bền vững của doanh nghiệp.
Riêng đối với kinh doanh bền vững của DNV, CMCN 4.0 tạo ra nhiều thuận lợi, như: (i) Các
công nghệ phân tích dữ liệu lớn, điện toán đám mây, kết nối vạn vật giúp DNV nhiều trong
việc đánh giá và thực hiện các phương án kinh doanh, hướng doanh nghiệp mở rộng kinh
doanh sang các khâu khác của chuỗi giá trị. Đồng thời, làm cho doanh nghiệp được hưởng lợi
từ việc phát triển chính quyền điện tử, mở rộng thương mại điện tử, phát triển mối liên hệ
kinh tế với doanh nghiệp khác. (ii) Giúp DNV tổ chức lại hoạt động kinh doanh, nhất thể hóa
các dây chuyền sản xuất, giảm các khâu trung gian, dùng kỹ thuật học máy để rút ngắn giai
đoạn thử nghiệm, chuyển dần sang kinh doanh thông minh. Giúp hiện đại hóa quản trị doanh
nghiệp bằng việc dùng trí tuệ nhân tạo để khám phá cảm nhận của khách hàng, hỗ trợ giao
tiếp, nghiên cứu và phát triển (R&D) sản phẩm mới, tuyển dụng và đào tạo nhân sự hiệu
quả... (iii) Tạo cơ hội phát triển bền vững hơn cho DNV ở những ngành đang tái cơ cấu nhờ
rõ hơn xu hướng phát triển, hoặc ở những ngành giàu tiềm năng nhưng gặp khó về thị
trường... Hoặc cho các DNV đang cần liên kết, đối tác chiến lược từ nước phát triển, những
ngành như khai thác hợp lý tài nguyên, bảo vệ môi trường vốn còn thiếu thông tin và công
nghệ phù hợp... (iv) Cảnh báo sớm nguy cơ thất bại cho DNV ở các ngành bị tác động tiêu
cực, như các ngành dễ chuyển sang tự động; bị suy giảm lợi thế, bị đẩy vào cạnh tranh gay
gắt vì giới hạn thị trường... Các DNV ở nước phát triển chưa cao ở ba lĩnh vực: kỹ thuật số,
công nghệ sinh học và vật lý còn bị tụt hậu bởi phát triển đột phá ở nước phát triển, khó thu
hút FDI bởi nó có xu thế chảy vào các nước có nhiều điều kiện sản xuất cao cấp...
3.1.6. CMCN 4.0 tạo ra nhiều thách thức cho việc kinh doanh bền vững của DNV
Tuy nhiên, thách thức là chính và nhiều đối với việc kinh doanh bền vững của DNV,
với các thách thức chính là: (i) Không biết ở đâu và lúc nào sẽ xuất hiện công nghệ hoặc sản
399
phẩm mới làm công nghệ hiện dùng hoặc sản phẩm chủ đạo của doanh nghiệp bị cạnh tranh
gay gắt, thậm chí bị đào thải khỏi thị trường. Nhiều mối quan hệ kinh tế bị hạ cấp, chuyển
hướng, thậm chí bị cắt bỏ trước sự xuất hiện của các đối tác mới, bất ngờ, không thương tiếc.
(ii) Nhiều chuẩn bị về nguồn lực, công nghệ, dự báo về năng lực, thị phần, tổng cung, tổng
cầu... bị đảo lộn, khi xuất hiện vật liệu, công dụng, hoặc tiêu chuẩn mới, có khi ở mức chưa
từng biết. Nhiều chương trình, kế hoạch phát triển, nhiều dự án phải thay đổi, chuyển hướng
hoặc bị loại bỏ, khiến các doanh nghiệp đang đầu tư liên quan “lãnh đủ”, nhất là khi chưa có
các hợp đồng cụ thể, rõ ràng. (iii) Nhiều công nghệ đột phá trở thành “con dao hai lưỡi”, làm
lao động và đổi mới công nghệ không theo kịp phát minh sáng chế, đưa doanh nghiệp vào rủi
ro hoạt động, vào thua lỗ, phá sản. Công nghệ mới giúp năng suất lao động tăng nhiều khi
vượt xa mức tăng nhu cầu, buộc phải giảm các doanh nghiệp kinh doanh, việc tích hợp nhiều
tiện ích vào một sản phẩm, làm giảm cầu sản phẩm. (iv) Nhiều rủi ro tiềm ẩn, như làm gia
tăng nguy cơ khủng hoảng thừa, nạn sao chép, hàng nhái; cạnh tranh không lành mạnh bằng
scandal truyền thông; các cuộc chiến tranh thương mại làm kinh doanh tê liệt... Nhưng rủi ro
lớn nhất là rủi ro bảo mật, nhất là với sản phẩm hàm lượng trí tuệ cao, các hoạt động tài chính
ngân hàng, thanh toán; rủi ro đạo đức công vụ của nhân viên thoái hóa, biến chất trong thời
đại kinh tế số... (v) Đối với DNV ở các nước phát triển chưa cao còn có thách thức là các
robot chuyên dụng và thiết bị tự động hóa “cướp” việc làm; bị các doanh nghiệp ở các nước
phát triển lợi dụng thế mạnh về phát minh sáng chế, o ép về công nghệ nguồn. Nhiều tiêu chí
mới về an toàn sản phẩm, thân thiện với môi trường tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh,
“bóp chết” nhiều sản phẩm truyền thống, ngăn cản sự thâm nhập của các sản phẩm từ bên
ngoai vào các thị trường khó tính...
3.2. Tình hình phát triển và kinh doanh của DNV ở Việt Nam
3.2.1. Hệ thống doanh nghiệp Việt phát triển mạnh từ ngày Đổi mới
Doanh nghiệp Việt trước Đổi mới rất khó phát triển, có ý kiến cho rằng những năm
đó, các lãnh đạo bị bưng bít bởi thông tin sai lệch, bị ru ngủ bởi những người và cơ quan giúp
việc (Đặng Phong, tr. 260), dẫn đến có sai lầm khuyết điểm. Khi đó nước ta bài xích mọi
quan hệ thị trường (Võ Nguyên Giáp, dẫn theo Đặng Phong, tr. 159), xem nguyên lý thị
trường là suy nghĩ ngông cuồng (Lê Văn Tân – Chủ nhiệm Ủy ban Vật giá Nhà nước, dẫn
theo Đặng Phong, tr. 293), triển khai mô hình phi kinh tế, không thể nào chấp nhận được
(Trường Chinh, dẫn theo Đặng Phong, tr. 271)... Các thành phần kinh tế phi XHCN trong giai
đoạn 1979-1986 bị cấm triệt để, chỉ chấp nhận các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) như là
thành phần vật chất giúp điều tiết vĩ mô với số lượng ít, lúc cao nhất năm 1986 chỉ khoảng
12.000 doanh nghiệp. Nguyên nhân này góp phần làm nền kinh tế rất kém hiệu quả, gây ra
khủng hoảng trầm trọng những năm 1980, lạm phát 774,7% năm 1986 và tích đọng thành
nguy cơ phá sản nhà nước năm 1993 khi nợ nước ngoài gần 150% GDP, nghĩa vụ trả nợ nước
ngoài tới 195,8% tổng kim ngạch xuất khẩu2... Từ ngày Đổi mới, sau bốn lần đổi mới nhận
thức về doanh nghiệp với việc ban hành và sửa đổi Luật doanh nghiệp (1990, 1999, 2005 và
400
2014), đã tạo ra bốn cao trào phát triển doanh nghiệp. Đặc biệt, trong giai đoạn 2007-2017 hệ
thống doanh nghiệp phát triển vững chắc, khi có thêm 928.875 doanh nghiệp đăng ký thành
lập mới, nâng số doanh nghiệp đã đăng ký thành lập lên 1.178.010 doanh nghiệp. Số doanh
nghiệp hoạt động tăng lên 3,8 lần, từ 149.000 doanh nghiệp lên 561.064 doanh nghiệp; đưa
số lao động làm trong doanh nghiệp tăng từ 7,2 triệu lên trên 14 triệu; tổng nguồn vốn trong
doanh nghiệp tăng từ 4,8 triệu tỷ đồng lên 30,187 triệu tỷ đồng năm 2016; tổng doanh thu của
khu vực doanh nghiệp tăng từ 3,5 triệu tỷ đồng lên 17,449 triệu tỷ đồng (VCCI, 2018, các tr.
38-42)... Trong hệ thống doanh nghiệp đã hinh thành các khu vực, bộ phận doanh nghiệp, với
cơ cấu doanh nghiệp theo loại hình, hình thức sở hữu, ngành nghề kinh doanh, vùng lãnh thổ
ngày càng tích cực. Chất lượng doanh nghiệp nói chung, năng lực từng doanh nghiệp nói
riêng theo hiệu quả sử dụng lao động, khả năng thanh toán, hiệu quả sử dụng nguồn vốn đều
ngày càng cao. Tới nay, khu vực doanh nghiệp đã đóng góp 40% GDP, 30% vào tổng thu
ngân sách, giải quyết khoảng 50% công ăn việc làm cho xã hội, đồng thời là chỗ dựa tin cậy
cho nước ta trong hội nhập quốc tế...
3.2.2. Quan niệm về DNV có nhiều thay đổi, nhưng luôn giàu tiềm năng phát triển
Trước đây nước ta phân loại doanh nghiệp theo trong và ngoài quốc doanh; danh
xưng “DNV” chỉ được sử dụng từ ngày 20/6/1998, theo công văn số 681/1998/CP-KTN của
Chính phủ, và được chính thức hóa bằng Nghị định 90/2001/NĐ-CP ngày 23/11/2001. Song,
việc phân định cụ thể DNV chỉ có sau Nghị định 56/2009-NĐ-CP ngày 30/6/2009, và được
điều chỉnh bằng Nghị định 39/2018-NĐ-CP ngày 11/3/2018, khi tăng thêm tiêu chí doanh
thu.
Hình 1. Các mốc thay đổi về tiêu chí xác định DNNVV nói chung và DNV ở nước ta
Bình quân năm
Ngày ban
hành
Loại hình
Khu vực
Vốn kinh Số lao động Doanh thu
doanh (tỷ
đồng)
(người)
(tỷ đồng)
20/06/1998
23/11/2001
30/6/2009
DNNVV
DNNVV
DNV
-
< 5
< 10
< 200
< 300
-
-
-
-
Khu vực sản xuất
Thương mại, dịch vụ
> 20-100
> 10-50
≤ 100
201-300
51-100
-
≤ 200
≤ 200
11/3/2018
DNV (khi không Khu vực sản xuất
phải là DNN hoặc
Thương mại, dịch vụ
DNSN
≤ 100
≤ 100
≤ 300
Nhìn chung, DNV ở nước ta hiện nay xấp xỉ về quy mô so với DNV ở các nước
ASEAN; có quy mô lao động tương đương với DNV ở Australia, Taiwan, nhưng thua về vốn,
doanh thu so với Taiwan. Song, dù với quan niệm nào thì tiềm năng phát triển DNV đều lớn,
nhất là trong giai đoạn hiện nay, bởi: (i) Nhiều nơi có nguồn lực đủ sức cho phép thành lập
ngay DNV, như hàng nghìn mỏ khoáng sản, vùng rừng tập trung; hàng vạn nơi có thể phát
401
triển nông nghiệp chuyên canh, nuôi trồng và đánh bắt hải sản... Nguồn nhân lực đông và
tăng cao, nguồn cung vốn đang cải thiện, nguồn lực công nghệ đang được phát huy, thị
trường tại chỗ hơn 90 triệu dân, nhà nước đang thúc đẩy phong trào khởi nghiệp. (ii) Nguồn
doanh nghiệp dự trữ cho quá trình nâng cấp lên thành DNV đông đảo và tăng nhanh, hiện có
trên 113.000 DNN, trên 375.000 DNSN, trên 3,5 triệu hộ kinh doanh đã cấp mã số thuế, hàng
vạn trang trại, hàng trăm ngàn doanh nghiệp thành lập mới hàng năm... Quốc hội vừa thông
qua Luật hỗ trợ DNNVV, Chính phủ khuyến khích đưa doanh nghiệp về hỗ trợ nông nghiệp,
chú trọng mở rộng sản xuất ở vùng sâu, nâng cấp doanh nghiệp để hội nhập... (iii) Việt Nam
là điểm đến ưa thích của nhà đầu tư nước ngoài, là thị trường năng động, đang phát triển tốt,
và nhìn đâu cũng thấy cơ hội (Brian Hull, Tổng giám đốc ABB Việt Nam, dẫn theo Lan Anh,
2018). Giai đoạn 2014-2017 ký tới 4 FTA, làm cho không chỉ các tập đoàn đa quốc gia, mà cả các
nhà đầu tư nhỏ lẻ cũng đang tìm đến Việt Nam để đầu tư đón đầu hưởng lợi theo các FTA...
3.2.3. DNV ở nước ta đã có nhiều bước tiến dài trong phát triển và KD
Có nhiều thay đổi trong quan niệm về DNV, lại có nền kinh tế nhiều năm lạm phát
cao, nên khó đưa ra bức tranh tổng thể, xuyên suốt về tình hình phát triển, kinh doanh của
DNV. Nhưng ở mức độ khái quát, có thể thấy: (i) Nhờ tiềm năng lớn, nên khu vực DNV đã
có sự tăng nhanh về lượng, từ chỗ có rất ít DNV, chiếm tỷ trọng không đáng kể trong 12.000
doanh nghiệp hoạt động năm 1986, do đó chủ yếu là các doanh nghiệp nhà nước, giữ vai trò
“xương sống” của nền kinh tế. Sự chạy đua phát triển kinh tế địa phương của 63 tinh thành,
cùng xu hướng tăng vốn để tham gia xuất khẩu và hội nhập quốc tế của các DNN, đến năm
2015, số DNV theo quy mô vốn đã tăng lên 108.180 doanh nghiệp, như là kỳ tích phát triển.
(ii) Bộ máy nhà nước với 22 bộ và cơ quan ngang bộ, cùng việc có 63 “nền kinh tế nhỏ”
trong nền kinh tế mới có quy mô GDP vượt 200 tỷ USD trong 2 năm vừa qua, làm các doanh
nghiệp Việt rất khó hợp lực tạo thành thương hiệu lớn. Nhưng lại làm DNV phát triển rộng
khắp ở mọi ngành nghề, lĩnh vực, ngày càng giữ vai trò quan trọng trong chiến lược phát
triển của các ngành, địa phương, trong các chuỗi giá trị quốc gia. (iii) DNV còn là thành tố
quan trọng để thu hút đối tác nước ngoài tới tham gia liên doanh, liên kết; là nơi thu gom và
sơ chế các sản phẩm thô, nhất là các nông sản được sản xuất phân tán phục vụ xuất khẩu.
Hoạt động kinh doanh khởi sắc của DNV còn cung cấp thêm nhiều DNL, đóng góp đa dạng,
và quan trọng cho tiến trình phát triển kinh tế - xã hội. (iv) Sự phát triển yếu ớt của nhiều
ngành, nhất là công nghiệp phụ trợ, cùng nguồn lao động giá rẻ, với các FTA thế hệ mới,
cùng các chỉ tiêu môi trường thấp, ít bắt buộc về chuyển giao công nghệ… Đã trở thành các
nhân tố quan trọng để thu hút nhiều doanh nghiệp FDI quy mô vừa tìm đến Việt Nam, nhất là
ở lĩnh vực gia công, lắp ráp, hoặc ở ngành có nhiều tác động đến môi trường… (v) Nhiều lô
hàng xuất khẩu gây tiếng vang trong thời gian gần đây là các sản phẩm thăm dò thị trường,
như hoa quả, đồ gỗ gia dụng, sản phẩm truyền thống của các DNV. Do đó, cùng với các
DNL, DNV đang trở thành thành tố quan trọng, góp phần khắc họa, định vị và khuếch trương
thương hiệu Việt trên bản đồ kinh tế thế giới…
402
3.2.4. DNV còn nhiều hạn chế, yếu kém trong phát triển và kinh doanh bền vững
Đã đông về lượng, nhưng từng DNV cũng như toàn khu vực DNV còn nhiều hạn chế,
yếu kém, cả trong phát triển, lẫn trong kinh doanh, bởi: (i) Tiêu chuẩn phân định vốn thấp,
ngưỡng trên về vốn của DNV ở khu vực EU là 27 triệu Euro, còn ở nước ta chỉ hơn 4 triệu
Euro, khiến nhiều DNL thực chất là DNV bị “ép” lớn, không còn được hỗ trợ. Nhiều DNV
hiện có chưa đủ tầm đảm nhiệm các trọng trách, làm cả hai nhóm doanh nghiệp đều khó phát
triển, và khó kinh doanh hiệu quả. (ii) Nguồn dự trữ để phát triển thành DNV khan hiếm, vì
DNN đang trong tình trạng “li ti hóa” (Võ Trí Thành, dẫn theo Ngọc Khanh, 2018), nhiều
doanh nghiệp “không muốn lớn” vì sợ rủi ro và tốn chi phí. Các DNN muốn nâng cấp thành
DNV khó tăng vốn vì lợi nhuận tích lũy nhỏ do giá vốn cao, dân cư có mức sống trung bình
còn thấp; DNNN chưa chịu “trả đất” nên DNV thiếu “đất” hoạt động. (iii) DNV có doanh thu
không nhiều, lại mới dành bình quân chỉ khoảng 0,3% doanh thu cho R&D, nên khó san lấp
khoảng cách phát triển, dễ sa vào tình trạng tụt hậu, khó đủ sức cạnh tranh trong các FTA thế
hệ mới. Mặt khác, chi phí vận tải và giá vốn đắt đỏ, chi phí không chính thức lớn, chi phí
thực hiện các thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh cao, nên “chậm phát triển”. (iv)
Nền kinh tế có độ mở rộng, nhiều FTA cam kết rộng và sâu vượt khả năng thích ứng của
DNV, lại thực thi trong thời điểm nền kinh tế đang về đáy trong chu kỳ 10 năm, tạo nên áp
lực mạnh, dễ đẩy nhiều DNV vào thế đổ vỡ. Chiến tranh thương mại Trung – Mỹ đã nổ ra,
lượng sản phẩm lớn từ Trung Quốc đã chuyển từ hướng vào thị trường Mỹ, dồn sang nước ta,
làm lao đao các DNV có sản phẩm tương tự. (v) Trung Quốc là công xưởng của thế giới, sự
phụ thuộc về nguyên liệu từ Trung Quốc, nạn buôn lậu qua biên giới với mức chênh lệch xuất
khẩu tiểu ngạch có năm trên 20 tỷ USD là “bóng ma” ám ảnh DNV. Nhiều chiêu trò, thủ
đoạn của doanh nghiệp “Ba Tầu” thâm độc, tiềm ẩn rủi ro với các DNV chưa lọc lõi về kinh
doanh của nền kinh tế có quy mô GDP mới 220 tỷ USD... Vì thế, mấu chốt để phát triển và
kinh doanh bền vững của DNV hiện nay là thúc đẩy quá trình “tự lớn” của DNN, tăng nguồn
dự trữ DNN bằng phong trào khởi nghiệp, đồng thời “cởi trói” tối đa cho hoạt động doanh
nghiệp.
3.2.5. Nguyên nhân của các hạn chế, yếu kém trong phát triển và kinh doanh của
DNV
Rất nhiều nguyên nhân, trong đó các nguyên nhân chính là: (i) Việt Nam chưa có chủ
thuyết phát triển riêng, phù hợp, có cơ sở kinh tế vững chắc, chính sách luôn thay đổi theo lối
xoay xở đối phó, làm các nhà đầu tư và doanh nghiệp bị phân tâm, khó định hướng, không
dám đầu tư chiến lược lâu dài. Quản lý nhà nước có nhiều lỗ hổng pháp lý, tạo lợi nhuận
“khủng” khi trục lợi chính sách, khiến nhiều doanh nghiệp hướng vào kinh doanh “chộp,
giật”, không cốt lõi, thui chột sáng tạo, làm méo mó thị trường, tạo bất ổn về sau. (ii) Sự mơ
hồ, chung chung trong các chủ trương, quyết sách, làm cho nhiều chương trình, kế hoạch bị
“thiên biến vạn hóa”, lợi cho đối tượng biến chất lợi dụng, nhưng khó cho DN. Nhiều quá
trình như công nghiệp hóa, chuyển đổi kinh tế, sắp xếp DNNN, tái cơ cấu không được triển
403
khai rốt ráo, triệt để, khiến doanh nghiệp bị đẩy vào “mê hồn trận” không biết phải làm gì,
phối hợp với ai và dựa vào đâu để phát triển. (iii) Bộ máy quản lý nhiều tầng nấc, chưa
chuyên nghiệp, kỷ cương chưa cao, còn không ít công chức thoái hóa biến chất, hay nhũng
nhiễu, can thiệp phi kinh tế, làm môi trường đầu tư, kinh doanh thiếu lành mạnh. Nhiều rào
cản hạn chế khả năng tiếp cận vốn, làm gia tăng các chi phí: lao động, cơ sở hạ tầng logistics,
thực hiện nghĩa vụ nhà nước, làm nản lòng các doanh nhân. (iv) Nền kinh tế chủ yếu ở công
nghệ 2.0, hoặc thấp hơn, đang hội nhập với trên 50 đối tác, trong đó có 32/35 thành viên của
Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế, 13 thành viên G20, nên dư địa phát triển hẹp. Nhưng
thiếu vốn lớn, giá rẻ, thời hạn dài để đầu tư cơ bản, nhằm thu hẹp cách biệt công nghệ, trình
độ phát triển, nên doanh nghiệp luôn lo sợ thất bại. (v) Đa phần DNV là doanh nghiệp tư
nhân, bị xem là phận “con ghẻ”, bên “con đẻ” là DNNN, “con nuôi” là doanh nghiệp FDI;
còn bị huy động tới 40,8% lợi nhuận thông qua thuế phí3. Với điều kiện công nghệ, giá vốn,
lao động, thị trường hiện tại, đây là số thu tận vét, đe dọa khả năng sinh lời, làm cho số doanh
nghiệp phải ngừng hoạt động hàng năm luôn lớn, như năm 2014 tương đương 90,6% số
doanh nghiệp thành lập mới trong năm, làm giảm sút hy vọng kinh doanh...
3.2.6. Thách thức và thuận lợi cho việc phát triển và kinh doanh bền vững của DNV
ở nước ta trong bối cảnh CMCN 4.0
Bối cảnh phát triển và kinh doanh vốn phức tạp của DNV ở Việt Nam càng thêm
phức tạp khi CMCN 4.0 xuất hiện và phát triển, với các thách thức chính là: (i) Sản lượng,
giá thành và chất lượng của các sản phẩm tương tự ở nước phát triển cao thay đổi nhiều nhờ
công nghệ 4.0, làm lợi thế cạnh tranh nghiêng hẳn về các đối tác trong các FTA. Lợi thế lao
động giá rẻ của nước ta bị thu hẹp, nhiều khâu cần lao động sống được tự động hóa, robot
chuyên dụng, in 3D thay dần gia công, lắp ráp, làm giảm đáng kể lợi nhuận của doanh
nghiệp. (ii) Việc dùng công nghệ 4.0 để sản xuất thay thế hàng nhập khẩu, dùng robot chuyên
dụng giải phóng lao động của con người... là các ưu tiên ở các nước CMCN 4.0 phát triển
mạnh. Việc dùng công nghệ sinh học để sản xuất nông sản nhiệt đới, dùng in 3D để chế tạo
hàng may mặc, giầy dép... buộc hàng vạn DNV ở nước ta phải tái cơ cấu, chuyển hướng kinh
doanh. (iii) DNV phải tìm vốn để đầu tư nâng cấp công nghệ, đào tạo lại nhân lực, đổi mới
thiết bị, tránh nguy cơ bị đào thải vì lạc hậu, lấy lại vị thế trong kinh doanh. Thách thức về
thu hút và sử dụng nhân lực để chủ động trước các diễn biến trong tương lai, giữ nhân viên
chất lượng, ngăn chặn, khắc phục các trục lợi của nhân viên biến chất. (iv) Thách thức dung
hòa hợp lý nhu cầu tiếp cận nhanh, tiện lợi cho khách hàng, với an toàn bảo mật thông tin,
phát triển thương mại điện tử, nguồn nhân lực đồng bộ với hạ tầng kinh tế số. Triển khai
được kinh doanh thông minh, nhưng không vi phạm quyền riêng tư, phòng chống được tấn
công mạng, ngăn ngừa sự cố truyền thông, đóng góp hiệu quả cho hoạt động thiện nguyện...
Song, CMCN 4.0 cũng tạo ra nhiều thuận lợi mà DNV cần khai thác, như sử dụng các công
nghệ phân tích dữ liệu lớn, điện toán đám mây, trí tuệ nhân tạo, chuỗi khối blockchain, vạn
vật kết nối… để thẩm định phương án kinh doanh, điều chỉnh cơ cấu sản phẩm, đổi mới mẫu
404
mã và chất lượng sản phẩm. Giúp tổ chức lại mạng lưới doanh nghiệp hỗ trợ, phát triển mạng
lưới tiêu thụ, tính toán thời điểm đổi mới giá trị, hoàn thiện tổ chức kinh doanh, đưa chất
lượng quản trị doanh nghiệp lên tầm cao mới. Song cơ hội lớn nhất là CMCN 4.0 sẽ biến
nhiều khả năng nhỏ thành lợi thế, giúp nhiều DNN lớn nhanh, liên kết các DNN, DNSN lại
với nhau, giúp giải bài toán thị trường, để DNV kinh doanh thuận lợi...
3.3. Các giải pháp để phát triển và hỗ trợ kinh doanh bền vững cho DNV ở Việt
Nam trong bối cảnh CMCN 4.0
Để DNV phát triển và kinh doanh bền vững trong bối cảnh CMCN 4.0, điều kiện
trước tiên là phải làm cho chúng hội nhập được vào CMCN 4.0, lấy đó làm môi trường hoạt
động. Để làm được điều đó, việc thành lập, điều hành, quản trị doanh nghiệp cần phải có
quan điểm cách mạng, tư duy cách mạng, quyết định cách mạng, ứng xử cách mạng phù hợp
với thực tế, với bản chất của CMCN 4.0. Vì thế, để phát triển, hỗ trợ kinh doanh bền vững
cho doanh nghiệp Việt nói chung, khu vực và từng DNV nói riêng cần phải làm nhiều cuộc
“cách mạng con”, với các hướng chính là:
Một là, tập trung trí tuệ tinh hoa của dân tộc để xây dựng chủ thuyết phát triển, khoa
học, cụ thể, rõ ràng cho đất nước, lấy đó làm kim chỉ nam cho đầu tư mới và cơ cấu lại nền
kinh tế, tạo khung nền và định hướng đầu tư cho các doanh nghiệp liên quan.
Thời buổi toàn cầu hóa và kinh tế tri thức, nghiên cứu kinh tế bằng chạy mô hình định
lượng, là lúc bắt buộc phát triển kinh tế phải dựa vào lợi thế, với các mô hình có cơ sở vững
chắc, dùng công nghệ hiện đại. Mặt khác, các doanh nghiệp, nhất là DNV có tiềm lực kinh tế
chưa mạnh, để tồn tại lâu dài, kinh doanh bền vững phải đầu tư chiến lược, lâu dài, bài bản.
Vì thế, để có con đường đúng, phải nghiêm khắc nhìn nhận lại kinh tế đất nước, không phải
để tuyên truyền, mà để nhập cuộc cạnh tranh không khoan nhượng. Biết cái mạnh để tự tin,
để phát huy; nhưng cần biết cái yếu, cái kém, để biết mình, biết người, tránh kết cục không
mong muốn. Do đó, cần tập hợp trí tuệ tinh hoa toàn dân tộc, nhất là của các nhà khoa học,
kỹ trị, với nòng cốt là các thành viên Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng, để có cái nhìn tổng
hợp, sát thực về hiện tình đất nước. Phải làm rõ được nền kinh tế đang ở đâu trên con đường
định hướng XHCN; thực lực và lợi thế không “tô hồng”, khiếm khuyết không che đậy, theo
từng FTA, và chúng thay đổi thế nào dưới tác động của CMCN 4.0. Dựa vào đó xây dựng
chủ thuyết phát triển, để nước ta thực sự là một miếng ghép phù hợp, khoa học, không thể
thiếu của kinh tế thế giới. Từ đó, các bộ ngành, địa phương có các chương trình, kế hoạch sát
thực, các doanh nghiệp tìm ra vị trí của mình để đầu tư đúng và trúng. Có thế kinh tế Việt
Nam mới từng bước tăng thêm vóc dáng; các DNV với vị thế hạn chế, vẫn rõ hướng đầu tư,
phát triển mạnh, kinh doanh bền vững trước các thay đổi nhanh chóng của CMCN 4.0.
Hai là, giao trách nhiệm và lộ trình cho các cơ quan chức năng tiếp tục triển khai và
hoàn tất các quá trình kinh tế dang dở, tháo gỡ cơ bản các nút thắt, rào cản đã được nhận
dạng, nhằm giảm nhiễu và lành mạnh hóa môi trường đầu tư, kinh doanh cho DN.
405
Lộ trình hội nhập rất gấp gáp, áp lực của CMCN 4.0 tăng lên hàng ngày, cả thế giới
đang chạy đua, nước ta cũng không thể chậm trễ, bởi thời gian không chờ đợi cũng không
nương nhẹ ai, nếu không sẽ trả giá đắt. Các nước Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Đài Loan,
thậm chí lớn như Trung Quốc cũng chỉ cần khoảng 30 năm để “hóa Rồng”, thành cường
quốc. Song nước ta, với các khoảng thời gian dài hơn vẫn chưa hoàn thành công nghiệp hóa,
chuyển đổi kinh tế; hơn 1/4 thế kỷ chưa sắp xếp xong DNNN, sau 6 năm chưa tạo chuyển
biến đáng kể cho tái cơ cấu. Nhiều vấn đề, hạn chế đã được nhận dạng, nêu lên từ các Đại hội
Đảng nhiều năm trước đây vẫn là điệp khúc... Hậu quả không chỉ là suy giảm niềm tin, là mối
lo năng lực giải quyết tồn tại, nguy cơ vô hiệu hóa chính sách tốt đẹp, tích đọng rủi ro. Đó
còn là vật cản phát triển doanh nghiệp, làm suy yếu trung tâm nền kinh tế, giảm số và chất
lượng “người chơi” trong các FTA... Để doanh nghiệp Việt vốn thua kém doanh nghiệp đối
tác đủ mặt, từ quy mô, vốn, công nghệ, quản trị, càng khó cạnh tranh, dễ bị thôn tính, phụ
thuộc. Nước ta không thể cứ mãi chùng chình các quá trình dang dở; để các nút thắt, rào cản
do các nguyên nhân chủ quan, tiếp tục níu kéo, kìm hãm, đẩy doanh nghiệp vào “cửa tử”
trong cạnh tranh quốc tế. Các cơ quan chức năng phải đứng ra giải quyết, đó là trách nhiệm,
là sứ mệnh chính trị, và phải làm gấp, nếu không dễ phải ân hận, chịu phán xét của lịch sử.
Phải làm tốt để giúp các doanh nghiệp, trong đó có các DNV không bị nhiễu động, có môi
trường lành mạnh, để phát triển, kinh doanh bền vững đóng góp được nhiều chứ không gây
họa cho sự nghiệp chung.
Ba là, đổi mới sâu sắc bộ máy quản lý, chuyển dần từ quản lý theo ngành sang theo
DN, giảm tối đa các đầu mối, tầng nấc, sàng lọc và bổ sung hợp lý đội ngũ cán bộ, hướng tới
hoàn thiện Chính phủ kiến tạo đích thực, đồng hành sâu sát cùng DN.
Khó có thể phủ định: chính bộ máy quản lý cồng kềnh, nhiều tầng nấc, ban bệ, còn
công chức thoái hóa, biến chất, làm hiệu lực quản lý thấp là cản trở lớn nhất quá trình phát
triển của nước ta. Các nút thắt ngân sách căng thẳng, nợ công kịch trần, nợ đọng lớn, chính
sách tốt khó đi vào cuộc sống, “rừng” thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh, chi phí
“bôi trơn” khủng, nạn “chạy”... đều là hệ lụy từ đây. Hàng chục “cửa” có quyền can thiệp vào
KD; mỗi chủ trương phải đi qua nhiều tầng nấc có lẫn vài viên chức biến chất. Việc còn viên
chức dưới chuẩn được tuyển dụng, khó thải loại dù biết vi phạm đạo đức công vụ; khó tinh
giảm bộ máy khi chỉ khoảng 2/3 công chức làm được việc... Di họa 10 năm lãnh đạo của cựu
Thủ tướng khóa trước, làm tham nhũng ăn sâu vào trong bộ máy nhà nước và lan tràn trong
xã hội (Vũ Mão, dẫn theo Trinh Phúc, 2017), nhóm lợi ích chi phối nhiều mặt đời sống. Cần
học tập Trung Quốc, ân xá cao cho cán bộ tự giác khai nhận lỗi, tạm thời bỏ qua sai phạm
trong quá khứ, nhưng từ thời điểm được lựa chọn, mọi sai phạm sẽ bị nghiêm trị, để ngăn sự
suy thoái, trục lợi tràn lan của quan chức. Đưa ra lộ trình tự đào tạo, sau đó thi kiểm tra năng
lực, 1/3 viên chức yếu nhất trong mỗi cơ quan sẽ bị sa thải... Có thế, tiêu cực mới giảm thiểu,
bộ máy mới tinh giản lấy chỗ thu nhận nhân tài, mới có Chính phủ kiến tạo đích thực, đủ
năng lực và uy tín để lãnh đạo đất nước. Tạo chỗ để phong trào khởi nghiệp phát triển, nhiều
406
DNN tự thân phát triển thành DNV, từng DNV có chỗ dựa, vượt qua áp lực, đương đầu với
thách thức, hội nhập được với các doanh nghiệp ở các siêu cường, kinh doanh bền vững dù
tụt hậu trước CMCN 4.0...
Bốn là, tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng để hình thành đội ngũ doanh nhân
xứng tầm, thích nghi tốt với môi trường hội nhập trong bối cảnh CMCN 4.0, có văn hóa kinh
doanh lành mạnh, lấy việc phụng sự các trách nhiệm xã hội làm mục tiêu phấn đấu.
DNV với tầm ảnh hưởng khiêm tốn, chỉ có thể phát triển và kinh doanh bền vững khi
được quản lý bởi các nhà kỹ trị, hiểu biết về doanh nghiệp, với bề dầy kinh nghiệm, có uy tín
và văn hóa kinh doanh lành mạnh. Song nước ta có đến 1/4 thế kỷ là nền kinh tế tập trung,
từng xem doanh nhân là “con phe”, “gian thương”, các trường kinh tế cũng chỉ giảng lướt về
kinh doanh... Vì thế, khi phong trào thành lập doanh nghiệp bùng nổ, nước ta rất thiếu doanh
nhân, thậm chí đến năm 2012, có tới 55,63% số chủ DNNVV có trình độ học vấn từ trung
cấp trở xuống4. Đây là nguyên nhân cơ bản làm số doanh nghiệp phải ngừng hoạt động trong
giai đoạn 2011-2015 luôn rất cao, chiếm đến 69,88-90,62% số doanh nghiệp thành lập mới
trong năm (VCCI, 2017, tr. 23). Đội ngũ này không thể nào lãnh đạo doanh nghiệp, giúp nó
kinh doanh bền vững trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, khi CMCN 4.0 lan rộng. Nhưng họ là
cổ đông chính, là chủ doanh nghiệp, không thể gạt ra khỏi cương vị lãnh đạo, điều hành
doanh nghiệp, dù nếu doanh nghiệp đổ vỡ họ sẽ là người trả giá chính. Song, đường sau đó là
công ăn việc làm của các lao động trong doanh nghiệp, là hiệu ứng đồng lần, là ngoại ứng
tiêu cực, là tổn thất vốn xã hội... Do đó, cần tăng cường công tác đào tạo lại, bồi dưỡng để
nâng cao trình độ cho họ, tạo điều kiện để hình thành đội ngũ doanh nhân xứng tầm với thời
cuộc, thích nghi được với môi trường hội nhập trong bối cảnh CMCN 4.0. Cần giúp họ loại
dần thói quen kinh doanh “chộp, giật”, giảm thiểu “văn hóa phong bì”, xây dựng văn hóa
kinh doanh chân chính, theo lối win-win theo các chuỗi giá trị, để DNV lấy việc phụng sự các
trách nhiệm xã hội làm mục tiêu phấn đấu.
Năm là, chuyển hướng các doanh nghiệp bị đe dọa, đẩy mạnh sự phối hợp giữa các
doanh nghiệp, phát huy vai trò của các hiệp hội doanh nghiệp, sự góp sức của cộng đồng,
khuếch trương ảnh hưởng của doanh nghiệp FDI, hướng tới hình thành hệ thống doanh
nghiệp Việt hài hòa với khu vực DNV phát triển và vững mạnh.
Đòi hỏi kinh doanh bền vững trong bối cảnh hội nhập sâu rộng khi CMCN 4.0 phát
triển là kỳ vọng cao đối với doanh nghiệp Việt, nhưng còn là trách nhiệm của doanh nghiệp
trước tương lai dân tộc, và ngược lại. Do đó, cần chuyển hướng kinh doanh hợp lý cho các
ngành bị CMCN 4.0 đe dọa, như gia công, lắp ráp; hoặc chuyển chúng sang phục vụ câc thị
trường dễ tính như Lào, Campuchia; phát triển doanh nghiệp sản xuất hàng giá rẻ theo các
FTA... Mặt khác, để tăng lực đỡ cho phát triển và kinh doanh của DNV cần nguồn vốn xã
hôi, từ kinh nghiệm của doanh nghiệp đi trước, đến sự ủng hộ của cộng đồng trong các lần
doanh nghiệp phát hành trái phiếu mở rộng. Các doanh nghiệp cần phối hợp chung sức, nhất
là giữa các doanh nghiệp có mối quan hệ theo chiều “dọc”, phối hợp giữa các doanh nghiệp
407
sử dụng chung hạ tầng, cùng phối hợp trong logicstic... Đây là mối quan hệ đôi bên cùng có
lợi, nhưng lâu nay bị xem nhẹ bởi bị tách biệt, cát cứ theo quyền lực của các bộ ngành địa
phương. Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò của các hiệp hội doanh nghiệp theo sự mở rộng
của quan hệ kinh tế, vượt ranh giới hành chính, để từng doanh nghiệp thực sự là các mảnh
ghép cơ cấu theo ngành, chuỗi cung ứng, chuỗi giá trị, cũng như địa bàn lãnh thổ... Cần khai
thác tối đa sự hỗ trợ góp sức của cộng đồng, như trong việc hỗ trợ đảm bảo trật tự an toàn xã
hội, hỗ trợ y tế, giáo dục cho người lao động và thân nhân, cho việc tiêu dùng tại chỗ. Ngoài
ra, cần thu hút FDI khôn ngoan để khai thác ảnh hưởng lan tỏa, nhất là trong các lĩnh vực mà
trong nước chưa tự làm được, hướng tới hình thành hệ thống doanh nghiệp Việt phát triển,
với khu vực DNV đông về lượng, mạnh về chất, phát triển với tốc độ cao và kinh doanh bền
vững.
4. Kết luận
Như vậy, về cơ bản cả hai quá trình phát triển, kinh doanh bền vững cho doanh
nghiệp trong đó có DNV, và ứng xử trước CMCN 4.0, Việt Nam đều đang đi đúng hướng,
song đều mới nhanh về mức độ quan tâm, chủ trương, nhưng còn chậm về triển khai thực
hiện. Đẩy nhanh các quá trình này trong điều kiện hiện nay không dễ, khi nhìn vào đâu cũng
thấy sự lạc hậu, trì trệ, thiếu và yếu của các thành tố thực hiện lẫn hỗ trợ, cả về con người,
phương cách và nguồn lực thực hiện. Hơn nữa, để đạt tới chuẩn mực quốc tế cho các quá
trình này, Việt Nam còn không ít các rào cản về quan niệm, về ý thức hệ đang cần nghiên cứu
thêm, gây khó cho các đột phá có tính chất cách mạng. Song với các thay đổi trong nhận thức
về phát triển kinh tế mở đầu bằng Đại hội Đảng XII, đến việc Đảng liên tục đưa ra các Nghị
quyết về xây dựng Đảng, về phát triển kinh tế tư nhân... Kế đó, Quốc hội thông qua Luật Hỗ
trợ DNNVV; Chính phủ chuyển mạnh sang kiến tạo, cùng quan điểm: “Đặt doanh nghiệp vào
vị trí trung tâm của hệ thống đổi mới quốc gia” của người đứng đầu Chính phủ. Việc tái
thành lập các ban tư vấn cho Thủ tướng, việc lãnh đạo Đảng, Chính phủ, bộ ngành liên tục
sâu sát với việc nghiên cứu và tìm cách ứng phó với CMCN 4.0; các trường đại học, viện
nghiên cứu quan tâm tới CMCN 4.0, tới Tăng trưởng Xanh, kinh doanh bền vững... Đó là các
cơ sở để có thể tin rằng: việc phát triển và tổ chức kinh doanh bền vững cho DNV ở Việt
Nam tuy khó khăn, nhưng nếu triển khai được các giải pháp đột phá, thì vẫn đi đến thành
công. Thậm chí, còn có thể xem công việc này sẽ là một trong các bước đi thực tế để biến
CMCN 4.0 thực sự trở thành cơ hội phát triển quan trọng cho nước ta...
Chú dẫn
1. Hải Thanh (2015), Phát triển doanh nghiệp đón cơ hội từ hội nhập, truy cập ngày
trien-doanh-nghiep-don-co-hoi-tu-hoi-nhap-68556.html>
2. Hoàng Thị Nắng Hồng (2013), Thực trạng nợ công và quản lý nợ công ở Việt Nam,
tra/thuc-trang-no-cong-va-quan-ly-no-cong-o-viet-nam-31983.html>
408
3. Cẩm An (2016), Doanh nghiệp “nộp” tới 40,8% lợi nhuận cho nhà nước thông qua
40-8-loi-nhuan-cho-nha-nuoc-thong-qua-thue-phi-20160129075640222.chn>
4. Vũ Hoàng Mạnh Trung (2014), Đào tạo chủ DNNVV: Thực trạng và giải pháp,
vua-thuc-trang-va-giai-phap/c/14422837.epi>
Tài liệu tham khảo
Đặng Phong (2012), Tư duy kinh tế Việt Nam 1975 – 1989, Nxb Tri thức, Hà Nội.
Lan Anh (2018), Sếp Tập đoàn FDI: Tôi chấm môi trường đầu tư của Việt Nam 11 điểm,
cua-viet-nam-11-diem-post858630.html>
Ngọc Khanh (2018), Lo doanh nghiệp “li ti hóa” quy mô, truy cập ngày 26/06/2018,
từ <http://thoibaonganhang.vn/lo-doanh-nghiep-li-ti-hoa-quy-mo-72473.html>
Trần Thọ Đạt & Tô Trung Thành (2018), Đánh giá Kinh tế Việt Nam Thường niên
2017, Nxb ĐH Kinh tế Quốc dân, Hà Nội.
Trần Thị Hòa (...), Một số ý kiến về tiêu chí phân loại DNNVV theo Nghị định số
90/2001/NĐ-CP của Chính phủ, tài nguyên DOC.
Trinh Phúc (2017), Ông Vũ Mão: Còn nhiều sơ hở để cán bộ lộng quyền dẫn đến
Vu-Mao-Con-nhieu-so-ho-de-can-bo-long-quyen-dan-den-tham-nhung-nghiem-trong-
post174030.gd>
VCCI (2017), Báo cáo Thường niên doanh nghiệp Việt Nam 2016, Nxb Thông tin và
Truyền thông, Hà Nội.
VCCI (2018), Báo cáo Thường niên doanh nghiệp Việt Nam 2017/2018, Nxb Thông
tin và Truyền thông, Hà Nội.
409
16 trang
16580
Free
Bạn đang xem tài liệu "Phát triển và kinh doanh bền vững của doanh nghiệp vừa trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- phat_trien_va_kinh_doanh_ben_vung_cua_doanh_nghiep_vua_trong.pdf
