Những lớp đắp bồi lịch sử và văn hóa tại một cửa biển: Nghiên cứu trường hợp cửa biển Kỳ Anh, Hà Tĩnh
Những lớp đắp bồi lịch sử và văn hóa tại một cửa biển:
Nghiên cứu trường hợp cửa biển Kỳ Anh, Hà Tĩnh
Trần Thị An(*)
Tóm tắt: Bài viết sử dụng các cách tiếp cận nhân học về không gian, nơi chốn và định
vị văn hóa để phân tích một trường hợp của cửa biển Việt Nam, cửa biển Kỳ Anh ở tỉnh
Hà Tĩnh, với giả thuyết là: vùng văn hóa (cultural area) có ý nghĩa quan trọng trong việc
nhận diện văn hóa của một phạm vi rộng lớn hơn nhưng nó chỉ cung cấp một cái nhìn
tĩnh tại (và có thể là định kiến); trong khi đó, không gian văn hóa (cultural space) chỉ ra
những đặc điểm của các phạm vi hẹp hơn nhưng vẫn mang tính định tính; và vì vậy, nơi
chốn văn hóa (cultural place) mới cung cấp một cái nhìn động tại địa điểm của các thực
hành văn hóa với tất cả nét riêng và những biến đổi qua dâu bể thời gian.
Từ khóa: Cửa biển, Vùng văn hóa, Không gian văn hóa, Kỳ Anh, Hà Tĩnh
Abstract: The paper applies anthropological approaches to cultural space, place and
positioning for a case study of Ky Anh estuary in Ha Tinh province on the assumption that
while cultural area only provides a static (and probably prejudiced) viewpoint despite
its significance in identifying the culture on a broader scale, cultural space connotes
narrower yet qualitative ones. Therefore, only cultural place can provide a dynamic
insight of the location where cultural practices take place ecompassing all its distinctions
and transformations over time.
Keywords: Estuary, Cultural Area, Cultural Space, Ky Anh District, Ha Tinh Province
1. Không gian, nơi chốn và định vị văn
hóa: Một số vấn đề lý thuyết1
tinh thần, các lý thuyết gia đã xác lập hẳn
một hướng lý thuyết, đó là nhân học về
không gian và nơi chốn (anthropology of
space and place). Tương liên với hướng lý
thuyết nhân học này, trong nghiên cứu văn
hóa có một hướng lý thuyết về “định vị văn
hóa” (locating culture), mà ở đó, các vấn
đề về văn hóa vùng, không gian văn hóa
và nơi chốn văn hóa đã được đề xuất, thảo
luận và ứng dụng nghiên cứu.
Là một môi trường tồn tại, môi trường
sống, môi trường sáng tạo và thực hành
văn hóa, không gian là một vấn đề tối quan
trọng đối với con người, vì thế, là vấn đề
trung tâm của mọi ngành khoa học. Với
nhân học, từ việc phân tích các chiều cạnh
của không gian vật lý trong mối tương quan
với sự kiến tạo các chiều kích không gian
Trong những năm cuối thế kỷ XX và
đầu thế kỷ XXI, một nhóm nghiên cứu nhân
học Hoa Kỳ nhận thấy nhân học đang vượt
(*) PGS.TS., Đại học Quốc gia Hà Nội;
Email: [email protected]
Thông tin Khoa học xã hội, số 11.2019
24
khỏi giới hạn của nghiên cứu khu vực và liên quan đến giới (Gendered Spaces), c)
thực tế phong phú đang thách thức các cách các không gian được định vị (Inscribed
tiếp cận truyền thống và đòi hỏi những phân Spaces), d) các không gian đang được
ngành chuyên sâu của nhân học. Chính vì tranh luận (Contested Spaces), không gian
thế, họ đã khởi xướng và truyền cảm hứng xuyên quốc gia (Transnational Spaces), và
để tổ chức một loạt sách về một lĩnh vực e) chiến lược không gian (Spatial Tactics).
nghiên cứu mới là: nhân học và không Trong các chiều kích đa dạng của không
gian nơi chốn. Loạt sách gồm 4 cuốn: 1) gian từ cách tiếp cận nhân học và định vị
Anthropology of Globalization: A Reader văn hóa, bài viết chú ý đến sự gợi ý của
(Edited by Jonathan Xavier Inda and Renato các lý thuyết về một số phạm vi không gian
Rosaldo), 2) The Anthropology of Media: A gồm không gian địa lý và không gian nhân
Reader (Edited by KellyAskew and Richard văn; một số hướng chiếm dụng không gian
R. Wilk), 3) Genocide: An Anthropological từ góc độ tồn tại thể chất của con người
Reader (Edited by Alexander Laban trong không gian gắn với ứng xử văn hóa
Hinton), 4) The Anthropology of Space and hàng ngày (Embodied Spaces), từ góc độ
Place: Locating Culture (Edited by Setha xác định ý nghĩa cho không gian (Inscribed
M. Low and Denise Lawrence-Zúñiga). Spaces) và sự tranh chấp của các cộng
Bốn cuốn này được Nhà xuất bản Blackwell đồng khác nhau về cùng một không gian
của Đại học Oxford tài trợ xuất bản, cho nên để phục vụ cho lợi ích của mình (Contested
loạt sách này được mang tên là Nhập môn Spaces); từ đó, áp dụng vào phân tích
nhân học Blackwell (Blackwell Readers in trường hợp mà chúng tôi lựa chọn. Đồng
Anthropology).
thời, bài viết cũng sử dụng quan điểm lý
Bài viết điểm qua các hướng nghiên thuyết của Henri Lefèbvre về tính năng
cứu về nhân học không gian, nơi chốn và sản của không gian (trong The Production
định vị văn hóa được trình bày trong cuốn of Space2, một công trình cũng được xuất
The Anthropology of Space and Place, bản bởi Blackwell) cho rằng, không gian
Locating Culture1 do Setha M. Low (Chủ có tính năng sản trong sự linh hoạt của các
tịch Hội Nhân học Hoa Kỳ 2007-2009) và bối cảnh nghiên cứu và thực hành xã hội.
Denise Lawrence-Zúñiga biên tập. Trong Sự đắp bồi các lớp ý nghĩa trong một phạm
cuốn sách này, các phạm vi không gian vi không gian mà chúng tôi khảo sát chính
được đề cập gồm: a) địa lý nhân văn, b) lãnh là sự thể hiện tính năng sản ý nghĩa không
thổ nhân văn, c) ứng xử mang tính không gian mà Henri Lefèbvre đề cập tới.
gian, d) không gian cá nhân, e) không gian 2. Sông đổ ra biển - vịnh nước sâu và
mở, và g) không gian công cộng. Các phạm không gian thương mại
vi không gian văn hóa đã được lý thuyết
Cũng như các con sông khác ở Hà
hóa và được lược thuật gồm: a) các không Tĩnh, sông ở Kỳ Anh đều là các con sông
gian liên quan đến sự hiện diện của thân ngắn, lưu vực nhỏ và dòng chảy lớn. Sông
thể - hay là sự chiếm lĩnh không gian liên Trí, sông Quyền hợp thành một dòng nơi
quan đến con người từ phương diện thể
chất (Embodied Spaces), b) các không gian
2
Henri Lefèbvre (1991), The Production of Space,
Translated by Donald Nicholson-Smith, Blackwell
Publishing, USA.
1 Blackwell Publishing, 2003, Oxford, UK.
Những lớp đắp bồi lịch sử…
25
sông Cửa Khẩu (còn gọi là sông Vịnh vì cho không gian sông-biển Việt Nam ở chỗ
trước khi đổ ra biển, hợp lưu này tạo thành sự gắn kết thủy hệ nước ngọt với thủy hệ
một con sông khá lớn, với lưu vực 510 km2, nước mặn “không chỉ tạo nên mạch nối
giống như một cái vịnh nhỏ thông ra biển). giao thương giữa các trung tâm kinh tế mà
So với 3 cảng biển khác của Hà Tĩnh (Xuân còn bù lấp những khuyết vắng, đồng thời,
Hải, huyện Nghi Xuân; Cửa Sót, huyện nhân lên tiềm năng, thế mạnh của các vùng,
Lộc Hà; Cửa Nhượng, huyện Cẩm Xuyên), miền” (Nguyễn Văn Kim, 2014). Đặc điểm
Cửa Khẩu (huyện Kỳ Anh) có lợi thế vượt này đặc biệt rõ rệt ở vùng biển miền Trung,
trội do đặc điểm tự nhiên là một vịnh nước mà cụ thể là ở vùng biển Kỳ Anh, nơi các
sâu, không bị bồi lắng, tàu trọng tải lớn có con sông Trí, sông Quyền hợp lưu ở sông
thể ra vào. Theo các thư tịch Nghệ An ký Vịnh để đổ ra biển. Tài liệu lịch sử thương
và trong Đại Nam nhất thống chí1, trong mại trên biển riêng cho vùng biển Kỳ Anh
bốn cửa biển của Nghệ Tĩnh, Cửa Sót là chưa được nhắc đến nhiều, tuy nhiên, với
thương cảng nhộn nhịp nhất. Tuy nhiên, tính chất là một vịnh biển sâu, tính nổi trội
hiện nay, do nhiều nguyên nhân, trong đó của thủy hệ nước mặn ở vùng biển Kỳ Anh
có nguyên nhân của sự thay đổi dòng chảy là rất rõ. Nguyễn Văn Kim cũng đã dẫn
và tốc độ bồi lắng khác nhau mà hai cảng nghiên cứu của nhà nghiên cứu K.R. Hall
trên địa bàn Kỳ Anh (Vũng Áng và Sơn (Hoa Kỳ) về việc Đại Việt lập tuyến buôn
Dương) có lợi thế vượt trội so với các cảng xuyên lục địa thông qua cảng Nghệ Tĩnh lên
khác ở Hà Tĩnh. Độ sâu của các cảng lần Nam Lào. Nguyễn Văn Kim viết: “Dựa vào
lượt là: cảng Cửa Sót: -3m, cảng Xuân Hải: nguồn tư liệu khai thác được ở Phum Mien,
-3,2m đến -3,8m; cảng Cửa Nhượng: -2m K.R. Hall cho rằng, vào cuối thế kỷ X, từ
đến - 4m; còn cảng Vũng Áng có độ sâu từ Nghệ An, thương nhân Đại Việt đã qua ải
-11m đến -14m và cảng Sơn Dương có độ Hà Trại ở dãy Khai Trướng (mà An Nam
sâu từ -21 đến -24 m nếu được nạo vét. Lợi chí nguyên gọi là núi Khai Môn - có thể là
thế này của cảng Vũng Áng và cảng Sơn cửa khẩu Cầu Treo hiện nay) theo đường
Dương thậm chí còn vượt trội so với cảng sông Mekong xuống Băn Thăt để đi vào
Nghi Sơn (Thanh Hóa) (có độ sâu -8,5m Kinh đô Angkor của Chân Lạp. Các hoạt
đến -11m). Bên cạnh đó, hai cảng cửa biển động giao thương đó đã bảo đảm nguồn
Kỳ Anh lại có lợi thế tự nhiên là độ bồi lắng cung cấp hàng hóa cho Chân Lạp và vùng
thấp, rất thuận tiện cho các tàu lớn cập bến hạ châu thổ Mekong” (Nguyễn Văn Kim,
hoặc qua lại ven bờ.
2014). Chưa rõ thương cảng được sử dụng
Lợi thế này đã được tận dụng từ nhiều để tạo nên con đường thương mại xuyên
thế kỷ về trước. Điểm lại các hoạt động của lục địa qua Nam Lào là thương cảng nào,
các thương cảng miền Trung, có thể thấy tuy nhiên, có thể nói, vùng biển Kỳ Anh
rõ điều đó. Nhìn nhận chung về hệ thống với các lợi thế tự nhiên của mình chắc chắn
sông ngòi Việt Nam, Nguyễn Văn Kim cho đã nằm trong chuỗi các cảng biển được sử
rằng, việc các con sông chảy từ Tây sang dụng cho hoạt động này.
Đông và đổ ra biển đã tạo ra nét đặc biệt
Một thực tế chưa được nhiều nghiên
cứu làm sáng tỏ là vai trò của các thương
cảng miền Trung trong nhiều thế kỷ thời Bắc
thuộc. Về điều này, Li Tana viết: “trái ngược
1 Viện Sử học (1970), Đại Nam nhất thống chí, Tập
2, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
Thông tin Khoa học xã hội, số 11.2019
26
với nhận thức phổ biến rằng, quan hệ giao chỉ cách một quãng ngắn đối với phần lớn
thoa giữa Giao Chỉ và Trung Quốc được tiến người dân Việt trong quá khứ, nơi đó có
hành bằng đường biển thông qua vịnh Bắc biển cả. Ở đây, người Việt Nam đối mặt với
bộ. Cho đến thời Đường, sự giao lưu giữa thế giới” (Charles Wheeler, 2006 ; Xem
Trung Quốc và Giao Chỉ gặp rất nhiều khó thêm: Trần Thị An: 2016).
khăn vì sự cản trở của những dải đá nằm 3. Dưới chân đèo Ngang, nơi tiếp giáp của
dọc ven biển. Điều này giải thích tại sao Mã Đại Việt-Chăm pa
Viện, Phù Ba tướng quân của nhà Hán, phải
Trong lịch sử, đèo Ngang (Hoành Sơn)
‘đào núi để thông ra biển’ trong cuộc bình từng là điểm cực Nam của Việt Nam thời
định Giao Chỉ thế kỷ I Sau Công nguyên. điểm bắt đầu độc lập tự chủ (năm 938) và
Những trở ngại về giao thông chỉ thực sự cái “then cài” (chữ dùng của Philippe Papin)
được khắc phục vào thế kỷ IX, khi Cao Biền ấy của Đại Việt chỉ được mở ra vào năm
cho di dời những khối đá này. Những khó 1069 với cuộc Nam chinh của Lý Thánh
khăn trong giao thông của vịnh Bắc bộ tạo Tông; Vua Chiêm bị bắt và để được tha phải
điều kiện để miền Trung Việt Nam, phần cắt 3 châu (Bố Chính, Ma Linh, Địa lý - là
lãnh thổ thuộc Nghệ Tĩnh ngày nay, có vị trí vùng Quảng Bình và một phần của Quảng
quan trọng trong tuyến giao thương đường Trị ngày nay) dâng cho Đại Việt. Theo thời
biển của khu vực” (Li Tana, 2006). Dẫn số gian, lãnh thổ Việt Nam dần được mở vào
liệu các lần triều cống cùng thời (số lần cống phía Nam xa dần nút thắt đèo Ngang đó,
nạp của các vị vua Khmer đến Đại Việt (19 nhưng khu vực phía Nam này của nước Đại
lần) nhiều hơn đến nhà Tống (5 lần); Li Tana Việt, tính từ đèo Ngang trở vào, luôn phải
khẳng định: “gần như chắc chắn một điều hứng chịu các trận tấn công, cướp bóc của
rằng, miền Trung Việt Nam là cửa ngõ cho các nước láng giềng phía Nam là Chăm pa
các hoạt động giao thông đường thủy trong và Chân Lạp. Đại Việt sử ký toàn thư đã ghi
khu vực, nơi mà hầu hết thương nhân, khách chép một số lượng lớn các cuộc tấn công này.
hành hương, và các đoàn triều cống đặt chân Về 9 lần người Chân Lạp tấn công vào vùng
tới trước khi theo đường sông đến Giao Chỉ Nghệ - Tĩnh (với số lượng tới hàng vạn quân
(Việt, Giao Châu)”(Li Tana, 2006). Nguyễn và hàng trăm thuyền chiến), Nguyễn Tiến
Tiến Dũng cũng đã cho biết thêm thông tin Dũng cho rằng, “bên cạnh mục tiêu cướp
về vấn đề này: trong vòng 183 năm (từ năm phá nguồn tài nguyên tương đối phong phú
1012 đến năm 1195), Chân Lạp cử phái của vùng đất này, giới cầm quyền Chân Lạp
đoàn đến Đại Việt triều cống 24 lần, trong còn khát khao muốn nắm giữ một vùng hải
khi đó đến Trung Quốc 5 lần (Nguyễn Tiến cảng quan trọng, một cửa ngõ thiết yếu để
Dũng, 2010).
quốc gia này dự nhập vào mạng lưới thương
Như vậy là, với đặc điểm địa lý tự mại biển Đông giai đoạn sớm” (Nguyễn
nhiên và với những bằng chứng lịch sử, có Tiến Dũng, 2010). Nhận định về vị trí xung
thể nói: vùng biển Kỳ Anh là một không yếu của địa bàn Nghệ Tĩnh trong cuộc đối
gian thương mại quan trọng trong lịch sử; đầu với các quốc gia láng giềng phía Nam
nơi mà, nói như Charles Wheeler: “Bên Đại Việt, Nguyễn Văn Kim viết: “Trong thế
ngoài lũy tre, bên cạnh thị trường, gần các đối diện, đối thoại hằng xuyên với các quốc
cánh đồng lúa và các ao nuôi cá, có một gia láng giềng khu vực Nghệ - Tĩnh là đại
dòng sông chảy qua. Xuôi theo dòng sông, diện, đồng thời là tuyến đầu, địa bàn chiến
Những lớp đắp bồi lịch sử…
27
lược trong việc bảo vệ an ninh; thiết lập, mở dường như có ý nghĩa quan trọng để định
rộng quan hệ với thế giới bên ngoài. Với vị hướng việc chiếm dụng không gian từ góc
thế đó, trong nhiều thời điểm lịch sử, Nghệ - độ tồn tại thể chất của con người trong
Tĩnh đã phải đương đầu trực tiếp với các thế không gian gắn với ứng xử văn hóa hằng
lực phương Bắc khi đế chế này muốn liên ngày (embodied spaces); tuy nhiên, tính
kết với Chăm pa, Chân Lạp... để tạo nên áp động và tính lỏng của các lớp chồng lấn ý
lực chính trị, quân sự từ phía Nam Đại Việt. nghĩa văn hóa của không gian này cũng sẽ
Trong khoảng 4 thế kỷ, Nghệ - Tĩnh vừa là tạo nên sự tranh chấp của các cộng đồng
địa bàn tích hợp nhiều mâu thuẫn khu vực khác nhau về cùng một không gian để phục
vừa là nơi hội tụ những nhân tố phát triển vụ cho lợi ích của mình (contested spaces)
mới” (Nguyễn Văn Kim, 2012).
mà chúng ta sẽ thấy rõ hơn khi mô tả đời
Nằm dưới chân đèo Ngang, vùng đất/ sống cư dân vùng biển này từ góc độ một
vùng biển Kỳ Anh chắc chắn đã là tâm điểm nơi chốn văn hóa (cultural place).
của vùng chiến địa nhiều thế kỷ mà nguyên 4. Đền thiêng nơi cửa bể - cột mốc văn hóa
nhân và mục đích của các cuộc giao tranh phía Nam Đại Việt
là chiếm giữ lãnh thổ ngang với sự tranh
Việc mô tả yếu tố địa lý, việc giới thiệu
giành lãnh hải - một yếu tố vô cùng quan bối cảnh lịch sử vùng đất ở các phần viết
trọng trong chính trị và thương mại thời bấy trên gần như dẫn đến một mặc định là: ngay
giờ, đặc biệt trong thời gian mà việc giao tại vùng ven biển Kỳ Anh này, tất yếu phải
thương ở vịnh Bắc bộ có những trở ngại có một cột mốc văn hóa mang dấu ấn thể
nhất định. Đồng thời, là cực Nam của Đại chế của chính quyền Đại Việt. Cột mốc đó,
Việt trong một thời gian dài, vùng đất Kỳ khá rõ ràng, là truyền thuyết/thư tịch/đền
Anh còn được xem như đại diện phía Nam thờ/tục thờ một danh nhân (truyền thuyết
của vùng đất chịu ảnh hưởng của Hán hóa, hay chính sử mặc lòng) dân tộc.
mà chỉ bước chân qua đèo Ngang thôi, là
Nguyễn Thị Bích Châu, như ta đã biết,
vùng đất của Chăm pa chịu ảnh hưởng sâu không phải là một nhân vật lịch sử xác
sắc của văn hóa Ấn Độ, cũng là nơi trú ngụ thực. Tên bà không xuất hiện trong các bộ
của các cư dân tại chỗ và các dòng di dân từ sử, dù là ở các bản đương thời hay các bản
miền Bắc vào (theo chỉ dụ của Vua Lý Nhân chép muộn màng sau này. Tên của bà chỉ
Tông năm 1075) và từ Bắc miền Trung xuất hiện trong thần tích (văn bản định hình
(Thanh Hóa, Nghệ Tĩnh) những thế kỷ về các truyền thuyết dân gian hoặc/và quan
sau. Tính động của các dòng di dân và tính điểm của người biên chép) và tác phẩm văn
khác của cư dân Chăm pa ở phía Nam đèo học đời sau (nơi các truyền thuyết dân gian
Ngang đã tạo nên những nét khác biệt của được neo đậu và điểm tô thêm màu sắc).
vùng đất chịu ảnh hưởng của Hán ở phía
Bắc đèo Ngang.
Thần tích cho biết tên tuổi, quê quán
lai lịch, công trạng, vị thế lẫy lừng của
Tính chất đặc biệt về mặt lịch sử của nhân vật được thờ ở các di tích ven biển
vùng đất này, cùng với nét đặc trưng địa Kỳ Anh - Nguyễn Thị Bích Châu, cung phi
lý, là các yếu tố mang tính quyết định để Vua Trần Duệ Tông, người có công dâng
định vị văn hóa (locating culture) cho vùng “Kê minh thập sách”, người cùng nhà vua
cửa biển Kỳ Anh mà ở đó, việc xác định xông pha nơi chiến địa, ra vào sinh tử trong
ý nghĩa cho không gian (inscribed spaces) trận đánh Chiêm Thành cuối cùng của nhà
Thông tin Khoa học xã hội, số 11.2019
28
vua, và đã tử nạn trên lưng ngựa trong trận lại kể bà Bích Châu, một nàng tiên do đánh
chiến này và được lập đền thờ ở cửa biển vỡ chén ngọc mà bị giáng trần làm cung
Kỳ Anh. Truyện Hải Khẩu linh từ trong tập phi của Vua Trần Anh Tông (1276-1320,
Truyền kỳ tân phả của Hồng Hà nữ sĩ Đoàn ở ngôi: 1293-1320) và mất vào năm 1312,
Thị Điểm (1705-1749)1 cho ta biết nhiều trên đường Vua Trần Anh Tông khải hoàn
chi tiết ly kỳ hơn trong chuyến hải hành trong trận đánh Chiêm Thành năm 1311-
cuối cùng của cuộc đời Nguyễn Thị Bích 1312 (cũng là lúc nàng tiên hết hạn trần
Châu khi theo Vua Trần Duệ Tông đi đánh gian được gọi về trời).
Chiêm Thành; và cái chết của bà không
Người dân địa phương tin vào các sự
phải là trên lưng ngựa mà là một sự hiến kiện được kể trong truyền thuyết (bà Bích
tế cho thần biển để dẹp đường cho chiến Châu là cung phi của Vua Trần Duệ Tông,
thuyền của nhà vua qua vùng sóng dữ ở cửa bà viết “Kê minh thập sách”, bà cùng vua đi
biển huyện Kỳ Hoa (nay là Kỳ Anh). Bài đánh giặc) và niên đại trong truyền thuyết
thơ Hà Hoa hải môn lữ thứ (Nghỉ lại ở cửa (đền thờ bà được lập năm 1377, năm mà
biển Hà Hoa2) trong tập Minh lương cẩm tú Trần Duệ Tông băng hà do tử nạn trong trận
(được cho là của Vua Lê Thánh Tông sáng chiến). Niềm tin được tin là được dựa trên
tác trong chuyến vua thân chinh đi đánh cớ sở của tiểu thuyết Truyền kỳ tân phả và
Chiêm Thành năm 1470 dù vẫn còn tồn tại được củng cố thêm vì bài Hà Hoa hải môn
một số tranh cãi về văn bản học)3 lại cho lữ thứ được coi là của Vua Lê Thánh Tông5.
thêm một tiếng nói khẳng định sự tồn tại Chính quyền và người dân Kỳ Anh hàng
của ngôi đền “rực rỡ cỏ hoa” thờ cung phi năm tổ chức lễ hội đền thờ bà và căn cứ
Nguyễn Thị Bích Châu (xem thêm Trần Thị vào truyền thuyết, Ban Tổ chức lễ hội cho
An: 2013). Truyện Bích Châu du tiên mạn gói số lượng bánh chưng tương ứng với số
ký (Nàng Bích Châu đi chơi cõi tiên) được năm xây dựng ngôi đền (1377). Không gian
rút ra từ tập Gia phả của dòng họ Nguyễn (space) biển của các chuyến hải hành của
Huy và được cho là của Nguyễn Huy Hổ4 nhà vua đã được cụ thể hóa thành một nơi
chốn (place) thờ vị thần phù hộ cho người
1 Trần Nghĩa (chủ biên, 1977), Tổng tập tiểu thuyết
chữ Hán Việt Nam, Tập 1, Nxb. Thế giới, Hà Nội,
tr. 342-358.
đi biển (là nhà vua trong quá khứ và ngư
dân hiện nay). Sự xác định ý nghĩa không
gian ở đây là sự kết hợp giữa niềm tin của
người dân và hướng định của chính quyền
ở nhiều thời điểm lịch sử khác nhau.
Đáng chú ý là ở Kỳ Anh có 2 ngôi đền
thờ bà Nguyễn Thị Bích Châu (còn gọi là
đền Bà Hải): một được dựng bên bờ dòng
sông Vịnh (sông Cửa Khẩu, hợp lưu của
sông Trí và sông Quyền); một ngôi khác
được dựng ngay bên bờ biển, tại điểm cuối
2
Theo Lịch triều hiến chương loại chí, Hà Hoa là
tên phủ ở phía Nam Nghệ An, phủ này có 2 huyện
là Thạch Hà và Kỳ Hoa (gồm Cẩm Xuyên và Kỳ
Anh hiện nay). Bài thơ dùng địa danh Hà Hoa (tên
phủ), nhưng chú thích của bài thơ lại dùng địa danh
Kỳ Hoa (tên huyện). Đoàn Thị Điểm trong Truyền
kỳ tân phả cũng dùng địa danh Kỳ Hoa (Phan Huy
Chú, 1972).
3 Mai Xuân Hải (chủ biên, 1986), Thơ văn Lê Thánh
Tông, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, tr. 188-190.
4
Nguyễn Thạch Giang dịch và giới thiệu (1990),
“Gia phả dòng họ Nguyễn Huy”, Tạp chí Hán Nôm,
số 1, in lại trong: Nguyễn Huệ Chi (chủ biên, 1999),
5
Người dân không tin vào câu chuyện về bà Bích
Truyện truyền kỳ Việt Nam, Tập 2, Nxb. Giáo dục, Châu được kể trong Bích Châu du tiên mạn ký có thể
Hà Nội, 1999, tr. 343-353. do xuất xứ thần tiên của nhân vật.
Những lớp đắp bồi lịch sử…
29
của mũi Dòn - chân của dãy núi Dòn ăn ra Danh lam thắng cảnh cấp Quốc gia)... Như
biển (cạnh cảng Sơn Dương, nơi có nhà máy vậy, việc hình thành một nơi chốn văn hóa
Formosa hiện nay). Những người phụ trách (cultural place) từ một không gian văn hóa
việc thờ tự của hai ngôi đền đều khẳng định (cultural space) chắc chắn là đã chịu sự ảnh
đền mình phụ trách mới là đền chính, mới hưởng đan chéo của nhiều yếu tố: địa lý tự
là nơi có ngôi mộ của bà Bích Châu. Tâm nhiên, địa lý nhân văn, lịch sử, con người...
lý mong muốn khẳng định tính chính danh rất cần bóc tách và giải mã để hiểu đúng
của ngôi đền thờ dưới ảnh hưởng của quan về nó.
niệm Nho giáo cũng là một cách để thu hút
Sự hình thành nơi chốn văn hóa
đầu tư của chính quyền và sự tham gia của (cultural place) và các vấn đề lý thuyết
người đi lễ. Như vậy, việc thờ bà Bích Châu được đúc rút (embodied spaces, contested
như một vị thần bảo trợ cho người đi biển spaces) như trường hợp bài viết đang đề cập
(trong quá khứ) và như một vị Thánh Mẫu hoàn toàn cho thấy khía cạnh chính trị của
có quyền năng ban phát ân huệ cho muôn vấn đề: việc thực hành văn hóa có liên quan
mặt đời thường hôm nay (cầu ngư, cầu mật thiết và có ý nghĩa khẳng định quyền
an, cầu tài, cầu lộc, cầu danh, cầu tự, cầu lực của một thể chế và chủ quyền quốc gia,
duyên...) chính là nhu cầu tách con người đặc biệt tại những vùng quan yếu. Việc tự
khỏi không gian địa lý (embodied spaces), động xây “miếu thờ” (tháng 6/2014)1 rồi
để trở thành một chủ nhân “ông” của không “tháp biểu tượng tinh thần”2 dù bị yêu cầu
gian địa lý dẫu cho sự hàng phục và lệ thuộc dỡ3 và lại đề đạt một yêu cầu mới4 tại khu
sức mạnh thiên nhiên vẫn còn hiển lộ (cầu công nghiệp Formosa (tại cảng nước sâu
khấn vị nhiên thần - bà Hải - phù hộ cho Kỳ Anh) không nằm ngoài các vấn đề lý
cuộc sống của mình). Đồng thời, việc tranh thuyết và thực tiễn đang bàn.
chấp (contested spaces) tính chính danh
cho ngôi đền thờ bà cho thấy dấu vết của
các lớp văn hóa mà nhu cầu thờ tự và sự
can dự của chính quyền bộc lộ rõ.
1
Đoàn Loan (2014), Đại biểu Quốc hội phản đối
xây miếu trong Formosa Hà Tĩnh, Báo VnExpress,
bieu-quoc-hoi-phan-doi-xay-mieu-trong-formosa-
ha-tinh-3097895.html (truy cập ngày 05/10/2019)
Cần chú ý thêm một chi tiết là, không
phải chỉ có Cửa Khẩu (Kỳ Anh) mới có đền
thờ bà Bích Châu. Các vùng Cửa Nhượng,
Cửa Sót, Cửa Lò đều có đền thờ bà, nhưng
chỉ có Cửa Khẩu mới được coi là đền chính
và hằng năm thu hút hàng chục vạn khách
hành hương. Tại sao như vậy? Có thể nhìn
thấy ở đây sự can thiệp của yếu tố địa lý
tự nhiên, sự thuận lợi cho việc cập bến tàu
thuyền, vùng vịnh kín để người đi biển có
thể neo đậu tàu thuyền tránh bão, và sự can
thiệp của chính quyền (ngày 03/8/1991,
Bộ Văn hóa - Thông tin đã có Quyết định
công nhận đền thờ Chế thắng Phu nhân
Nguyễn Thị Bích Châu là Di tích lịch sử và
2
Đức Hùng (2015), Formosa xin xây “tháp biểu
tượng tinh thần kháng Pháp”, Báo VnExpress, ngày
-xay-thap-bieu-tuong-tinh-than-khang-Phap-3325
660.html (truy cập ngày 05/10/2019).
3
Đức Hùng (2015), Hà Tĩnh ra tối hậu thư cho
‘tháp biểu tượng tinh thần’ của Formosa, Báo
Vnexpress, ngày 15/12/2015, https://vnexpress.net/
thoi-su/ha-tinh-ra-toi-hau-thu-cho-thap-bieu-tuong-
tinh-than-cua-formosa-3328452.html (truy cập
ngày 05/10/2019).
4 Đức Hùng (2016), Formosa xin xây nơi thờ phụng
và tâm linh, Báo VnExpress, ngày 05/3/2016, https://
vnexpress.net/thoi-su/formosa-xin-xay-noi-tho-
phung-va-tam-linh-3365020.html (truy cập ngày
05/10/2019).
Thông tin Khoa học xã hội, số 11.2019
30
Kết luận
3. Charles Wheeler (2006), “Re-Thinking
the Sea in Vietnamese History: Littoral
Society in the Integration of Thuận
Các cửa biển Việt Nam với một phần
lớn là các cửa sông đổ ra biển, với các
đặc điểm địa lý riêng biệt của từng vùng
miền, đã hình thành nên các nơi chốn mà
các cộng đồng dân cư thực hành văn hóa
của cộng đồng mình. Các lớp ý nghĩa của
nơi chốn văn hóa mà bài viết đang bàn (xã
Kỳ Ninh, huyện Kỳ Anh) luôn biến động
và biến đổi theo sự biến động dân cư, bối
cảnh lịch sử - kinh tế - xã hội, mang một
số nét bản sắc của vùng văn hóa định hình
(miền Trung), chịu ảnh hưởng sâu sắc của
những đặc điểm định tính của không gian
văn hóa biển gồm hợp thể các hoạt động,
các niềm tin mang giá trị lịch sử quốc gia.
Có thể nói, chính sự thực hành văn hóa
của các cộng đồng cư dân nơi cửa sông-
biển Kỳ Anh với tất cả sự sống động của
nó mới kiến tạo nên một nơi chốn văn hóa
thể hiện sự chiếm lĩnh không gian biển của
người Việt từ nhiều phương diện (kinh tế,
văn hóa, chủ quyền) trong một chiều sâu
của lịch sử và thời gian. Nơi chốn văn hóa
sinh động, nhộn nhịp thể hiện hơi thở của
đời sống hằng ngày nằm trong và chịu ảnh
hưởng của vùng văn hóa và không gian văn
hóa mà để nghiên cứu nó, cần tới các lý
thuyết nhân học về không gian/nơi chốn và
lý thuyết định vị văn hóa để nhận diện và
hiểu sâu giá trị
-
Quảng,
Seventeenth-Eighteenth
Centuries” (Suy nghĩ lại về biển trong
lịch sử Việt Nam: Xã hội duyên hải
trong sự thống hợp của vùng Thuận -
Quảng các thế kỷ XVII-XVIII), Journal
of Southeast Asian Studies, 37 (1),
p. 123-154, Ngô Bắc dịch.
4. Phan Huy Chú (1972), Lịch triều hiến
chương loại chí, Tố Nguyên Nguyễn
Thọ Dực dịch, Phủ Quốc vụ khanh đặc
trách văn hóa xuất bản, Sài Gòn, tr.
175-176.
5. Nguyễn Tiến Dũng (2010), “Về quan
hệ của Đại Việt và Chân Lạp thế kỷ XI-
XVI”, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số
11, tr. 39-56.
6. Nguyễn Văn Kim (2012), “Các thương
cảng vùng Nghệ - Tĩnh và giao thương
khu vực thế kỷ XI - XIV”, Nghiên cứu
Lịch sử, số 12 (440)-2012, tr. 1-18; số 1
(441)-2013, tr. 16-25.
7. Nguyễn Văn Kim (2014), “Biển Việt
Nam trong các không gian biển Đông
Nam Á”, Tạp chí Phát triển kinh tế - xã
hội Đà Nẵng, số 59.
8. Li Tana (2006), “A View from Sea:
Perspectives on the Northern and Central
Vietnamese coast” (Một cách nhìn từ
biển: bối cảnh vùng duyên hải miền Bắc
và Trung Việt Nam), Journal of Southeast
Asian Studies, National University of
Singapore, Vol. 37 (1), 2006, pp. 83-102.
Bản dịch tiếng Việt đăng Tạp chí Nghiên
cứu Lịch sử, số 7/2009, tr. 14-28 và số
8/2009, tr. 60-67.
Tài liệu tham khảo
1. Trần Thị An (2009), “Tìm hiểu sự hình
thành truyền thuyết Tứ vị Thánh Nương
(qua các nguồn thư tịch, truyền thuyết
dân gian và tục thờ cúng)”, Tạp chí
Nghiên cứu văn học, số 2.
2. Trần Thị An (2016), “Truyền thuyết 9. The Anthropology of Space and Place:
dân gian với việc kết nối các dạng thức
không gian biển Việt Nam”, Tạp chí
Nghiên cứu văn học, số 6.
Locating Culture (Edited by Setha M.
Low and Denise Lawrence-Zúñiga),
Blackwell Publishing, 2003, Oxford, UK.
8 trang
14060
Free
Bạn đang xem tài liệu "Những lớp đắp bồi lịch sử và văn hóa tại một cửa biển: Nghiên cứu trường hợp cửa biển Kỳ Anh, Hà Tĩnh", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nhung_lop_dap_boi_lich_su_va_van_hoa_tai_mot_cua_bien_nghien.pdf
