Những đặc điểm của nhà nước - thành thị Hy Lạp cổ đại
Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn
NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CỦA NHÀ NƯỚC - THÀNH THỊ HY LẠP CỔ ĐẠI
Lê Trương Ánh Ngọc
Khoa Sư phạm, Trường Đại học An Giang, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
Tác giả liên hệ: [email protected]
Lịch sử bài báo
Ngày nhận: 20/7/2020; Ngày nhận chỉnh sửa: 12/11/2020; Ngày duyệt đăng: 06/4/2021
Tóm tắt
Một đặc điểm quan trọng bậc nhất của văn minh Hy Lạp cổ đại là tổ chức nhà nước - thành thị
(polis). Xã hội và nhà nước hòa làm một trong nhà nước - thành thị. Bài viết tâp trung làm rõ đặc
điểm của nhà nước - thành thị trong nền văn hóa Hy Lạp cổ đại: nhà nước - thành thị căn cứ trên
sự cân bằng giữa sở hữu xã hội và sở hữu tư nhân; sự thống nhất ở bên trong nhà nước - thành thị
dựa trên sức mạnh sự hợp tác và liên minh,… Dựa trên những đặc điểm này để từ đó thấy được nhà
nước - thành thị là chìa khóa phát hiện sự vĩ đại của văn hóa Hy Lạp - một dân tộc nhỏ bé nhưng
đã đặt nền móng cơ sở cho văn hóa châu Âu trong vòng hai thế kỷ.
Từ khóa: Hy Lạp cổ đại, những đặc điểm, nhà nước - thành thị.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
SOME FEATURES OF THE CITY - STATE IN ANCIENT GREECE
Le Truong Anh Ngoc
Faculty of Education, An Giang University, Vietnam National University, Ho Chi Minh City
Corresponding author: [email protected].vn
Article history
Received: 20/7/2020; Received in revised form: 12/11/2020; Accepted: 06/4/2021
Abstract
One outstanding feature of the ancient Greek civilization is the city - state (polis). The society
and government are integrated into a unique polis. This article focuses on clarifing these features of
the polis in the ancient Greek culture such as the city - state building on the balance between public
and private ownership; the internal unification of the city - state on the power of collaboration and
alliance, and so on. These features show that the city - state is key to discover the greatness of Greek
culture - a small nation laying the background of European culture during two centuries.
Keywords: Ancient Greece, features, the city - state.
Trích dẫn: Lê Trương Ánh Ngọc. (2021). Những đặc điểm của nhà nước - thành thị Hy Lạp cổ đại. Tạp chí Khoa học
Đại học Đồng Tháp, 10(4), 116-120.
116
Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tꢀp 10, Số 4, 2021, 116-120
1. Đặt vấn đề
vừa là trung tâm kinh tế công thương nghiệp, có
kết hợp và mở rộng với các vùng phụ cận. Diện
tích của một thành bang không lớn (lớn nhất cũng
không quá 8.000 km2) với một lượng cư dân vừa
phải (khoảng từ 30-40 vạn người). Mỗi thành
bang đều có những đặc trưng của một nhà nước
hoàn chỉnh: có đường biên giới lãnh thổ, có chính
quyền, quân đội, luật pháp, hệ thống kinh tế đo
lường tiền tệ riêng và có những thần bảo hộ riêng.
Mỗi thành bang có xu thế phát triển kinh tế khác
nhau và vận mệnh lịch sử cũng không hoàn toàn
giống nhau. Mặc dù đều là nền chuyên chính của
giai cấp quý tộc chủ nô, nhưng thiết chế chính trị,
tổ chức nhà nước ở mỗi thành bang cũng không
nhất loạt như nhau, thậm chí trái ngược nhau.
(Lương Ninh, tr.168)
Dường như trong mỗi bước đi của mình,
chúng ta đều bắt gặp di sản của người Hy Lạp.
Họ đã tạo ra thơ ca và triết học, phần lớn các
khoa học, nhiều thể loại sân khấu và nghệ thuật
kiến trúc. Hy Lạp còn là quê hương của các vị
thần. Các nhà sử học đã nhận thấy, chính nhà
nước - thành thị là chìa khóa để phát hiện ra sự
vĩ đại của văn hóa Hy Lạp - một dân tộc nhỏ bé
đã đặt cơ sở cho văn hóa châu Âu trong vòng hai
thế kỷ. Trong lịch sử Hy Lạp, các quốc gia thành
bang (thành thị) đều xuất hiện sớm hoặc muộn,
trong khoảng thời gian từ thế kỷ VIII - VI.TCN.
(Lương Ninh, tr. 169)
2. Cơ sở hình thành của nhà nước - thành
thị (Thị quốc - Polis)
Hai chế độ chính trị phổ biến ở các thành
bang Hy Lạp cổ đại là: nhà nước cộng hòa quý
tộc chủ nô và nhà nước cộng hòa dân chủ chủ nô.
Theo Lương Ninh trong Lịch sử thế giới cổ
đại, sự hình thành nhà nước ở Hy Lạp có những
sắc thái riêng.
3. Hai nhà nước - thành thị tiêu biểu
Một là, chế độ tư hữu được thiết lập và phát
triển, sự phân hóa giai cấp ngày càng sâu sắc,
triệt để đã làm cho xã hội thị tộc dần dần tan vỡ
từng bước, trên cơ sở đó nhà nước Hy Lạp cổ
đại được hình thành và hầu như không có sự can
thiệp của bạo lực từ bên ngoài.
3.1. Nhà nước cộng hòa quý tộc chủ nô
Sparta
Sparta là một thành bang hùng mạnh
của Hy Lạp cổ đại, nằm ở phía Nam bán đảo
Peloponnese. Vào khoảng thế kỷ X TCN, người
Dorian xâm nhập vào vùng đất này và xây dựng
nên thành bang Sparta. Thành bang Sparta ban
đầu được hợp thành từ bốn thôn trang, đến thế
kỷ thứ IV vẫn chưa có hệ thống tường thành.
Người Dorian (cũng chính là người Sparta) dần
dần chinh phục các vùng đất lân cận và xây dựng
quốc gia thành bang Sparta. (Tô Mộng Vi, tr.19)
Hai là, nhà nước Hy Lạp xuất hiện dưới
dạng những quốc gia thành thị - quốc gia thành
bang (polis). Với những đặc trưng riêng về điều
kiện tự nhiên, xu thế phát triển mạnh mẽ của nền
kinh tế công thương nghiệp và mậu dịch hàng hải
của chính Hy Lạp; bên cạnh đó, vì không bị các
thế lực bên ngoài tấn công, can thiệp, nên ngay
từ đầu và trong suốt chiều dài lịch sử, yêu cầu
thống nhất vùng đất Hy Lạp (vốn do điều kiện
tự nhiên xé nhỏ) thành một quốc gia thống nhất
không được đặt ra một cách bức thiết. Do vậy,
nhà nước Hy Lạp, về cơ bản, là những thị quốc
- Polis, có những sắc thái riêng, có sự phát triển
khá chênh lệch và cũng có những vận mệnh lịch
sử khác nhau.
Về mặt xã hội, ở Sparta có ba tập đoàn
người sinh sống. Người Sparta - Dorian - giai
cấp cầm quyền, họ không tham gia các hoạt động
sản xuất và sống bằng sự bóc lột - nô dịch hai
tập đoàn người khác. Người Perioeci - người tự
do nhưng phải thực hiện nghĩa vụ tham gia các
hoạt động kinh tế (nông nghiệp - chăn nuôi - thủ
công nghiệp - buôn bán), nộp thuế để nuôi người
Sparta nhưng không được kết hôn với người
Sparta. Người Helots - nô lệ chung của nhà nước,
bị phân chia theo những khoảng ruộng đất mà nhà
nước phân chia cho người Dorian, bị gắn chặt vào
Tiếng Hy Lạp, “thị quốc” có nghĩa là thành
phố. Hạt nhân cơ bản của mỗi thị quốc là một
thành thị với tư cách vừa là trung tâm chính trị,
117
Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn
ruộng đất, phải lao động sản xuất và được hưởng công dân bàn bạc. Bên cạnh đó còn có Hội đồng
một phần thu hoạch. (Lương Ninh, tr. 169-170) 10 tướng lĩnh, Tòa bồi thẩm được xem là cơ quan
xét xử và giám sát tư pháp cao nhất.
Thành bang Sparta là quốc gia nông nghiệp
phát triển, đồng thời quân đội được đặt biệt chú
trọng. Đứng đầu nhà nước là hai vua, quyền lực
hai vua bị chi phối bởi hội đồng trưởng lão gồm
28 vị từ 60 tuổi trở lên. Hội đồng trưởng lão quản
lý các mặt về quân sự, tăng lữ và xử án. Hội nghị
công dân Sparta không có vai trò quan trọng như
ở thành bang Athens. Giám sát vua và hội đồng
trưởng lão là hội đồng năm quan giám sát. Đây
là tổ chức đại biểu cho tập đoàn quý tộc bảo thủ
nhất, cơ quan lãnh đạo tối cao của nhà nước nhằm
tập trung quyền lực vào tầng lớp quý tộc chủ nô.
Nhà nước Sparta là dinh lũy của thế lực chủ nô
phản động chống lại những chính thể cộng hòa
chủ nô. Quyền lực nhà nước tập trung trong tay
tập đoàn quý tộc, chủ nô, và quyền dân chủ của
những người tự do rất bị hạn chế. Nhà nước - thị
thành Sparta là nhà nước cộng hòa quý tộc chủ
nô điển hình. (Nguyễn Ngọc Thủy, tr.116)
Athens là một thành bang có thế mạnh làm
chủ trên biển và thương nghiệp, đã lôi cuốn rất
nhiều người tài từ khắp nơi về Hy Lạp, trở thành
trung tâm của văn học, triết học và nghệ thuật,
thành phố thành bang trở thành “trường học của
Hy Lạp”.
4. Đặc điểm của nhà nước - thành thị Hy
Lạp cổ đại
Một đặc điểm quan trọng bậc nhất của
văn hóa Hy Lạp là tổ chức nhà nước - thành thị
(Polis). Xã hội và nhà nước hòa làm một trong
một nhà nước - thành thị. Những công xã độc lập
có quy mô không lớn cấu thành cơ sở xã hội Hy
Lạp thời cổ đại. Chúng được xây dựng dựa trên
các nguyên tắc tự cung tự cấp, bình quyền trước
pháp luật của những công dân tự do, sự tham
gia của mọi thành viên vào quá trình thông qua
quyết định chính trị.
3.2. Nhà nước cộng hòa dân chủ chủ nô
Athens
4.1. Nhà nước - thành thị căn cứ trên sự
cân bằng giữa sở hữu xã hội và sở hữu tư nhân
Trong cuộc đấu tranh giữa tập đoàn chủ nô
nông nghiệp (chủ nô cũ) và chủ nô công thương
(chủ nô mới) với các hình thức: bạo lực, các
cuộc cải cách (Solon, Klixten và Pecrilet) cuối
cùng chủ nô công thương giành được thắng lợi.
Nhà nước cộng hòa dân chủ chủ nôAthens được
xem là thành lũy dân chủ của Hy Lạp cổ đại. Dân
cư được chia theo khu vực hành chính, cơ quan
quyền lực công cộng của nhân dân là Hội nghị
công dân và Hội đồng 500.
Đất đai tuy được xem là sở hữu tư nhân và
con cháu có thể kế thừa nhưng nhà nước - thành
thị vẫn là chủ sở hữu cao nhất. Điều này chứng
tỏ nhà nước - thành thị duy trì một sự đồng nhất
xã hội tương đối. Nhà nước quy định số lượng
đất tối đa đối với những người giàu, cung cấp đất
cho những công dân đã mất đất, cấp kinh phí cho
những người chuyển sang sinh sống ở lãnh thổ
mới và lập khu dân cư ở đó. Những người giàu
có nghĩa vụ phải đóng góp một phần tiền của
mình cho những nhu cầu của nhà nước - thành
thị như đóng tàu, tiến hành những ngày lễ tết xã
hội,… Quỹ đất dự phòng như rừng và đất chăn
nuôi cũng thuộc sở hữu của xã hội.
Nam thanh niên từ 18 tuổi trở lên, có cha và
mẹ đều là người Athens thì được tham gia vào
Hội nghị công dân. Mười ngày họp một lần, hội
nghị tự do bàn bạc thảo luận và quyết định bầu
các viên chức cao cấp và tước bỏ quyền công dân.
4.2. Sự thống nhất ở bên trong nhà nước
- thành thị dựa trên sức mạnh của sự hợp tác
và liên minh phát triển
Hội đồng 500 được chia ra thành 10 ủy ban
mỗi ủy ban 50 người, có chức năng thi hành các
quyết nghị của hội nghị công dân, giải quyết các
vấn đề quan trọng của hội nghị công dân, quản
lý tài chính, giám sát viên chức nhà nước và thảo
luận các vấn đề quan trọng trước khi hội nghị
Hội nghị nhân dân là đỉnh cao của nhà
nước - thành thị. Nó hợp nhất mọi công dân tự
do, giải quyết những vấn đề chính trị cơ bản và
118
Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tꢀp 10, Số 4, 2021, 116-120
thông qua luật pháp. Những người Hy Lạp cảm
tấn công Athens, những người thị dân đóng cửa
nhận thấy bản thân mình là nhà nước, chứ không thành hay trèo lên tàu thủy và bỏ mặc nông dân
phải những người cầm quyền và tầng lớp quan sống ở vùng lân cận thành phố cho kẻ thù.
lại. Hội nghị công dân luôn đóng vai quyết định
dưới mọi hình thức của nhà nước Hy Lạp cổ đại:
không một luật nào được thông qua mà thiếu sự
đồng thuận của họ.
Điểm tối trong đời sống nhà nước - thành thị
là bên cạnh những công dân tự do còn có những
người nuôi dưỡng và bảo vệ họ. Nô lệ là những
người “nuôi dưỡng” và chiếm đa số dân cư. Đối
với Athens thì đó là những người ngoài, không
có các quyền chính trị sống trong thành phố, là
những người nông dân, thợ thủ công và nô lệ. Tất
cả họ phải trả tiền cho vẻ tráng lệ của ngôi đền
Acropole, cho các bức tường bao quanh thành
phố, cho hạm đội hàng hải khổng lồ, cho việc
phân phát tiền tệ cho dân tự do, cho việc nuôi
dưỡng tầng lớp quan lại. Và có nghĩa là sự dân
chủ và tự do chỉ thực sự có với giai cấp chủ nô -
nền chuyên chính của giai cấp thống trị. (Lương
Ninh, tr. 184)
4.3. Nhà nước - thành thị là trung tâm
của đời sống thế tục và đời sống tôn giáo, của
đời sống kinh tế và chính trị
Tôn giáo nằm dưới sự giám sát và bảo trợ
của công xã công dân. Tại nhà hát, những đề tài
đạo đức và tôn giáo thường được kết hợp với việc
đặt ra những vấn đề chính trị cấp bách. Xocrat đã
nói “đạo đức mang tính chính trị, chính trị mang
tính đạo đức” khi ông kêu gọi các nhà hoạt động
nhà nước hãy dựa vào các luật có đạo đức, khi
ông xem xét đạo đức như một bộ phận của chính
trị và pháp luật. (Đặng Hữu Toàn, tr. 69)
4.5. Nhà nước - thành thị nơi mà chủ
nghĩa tập thể được kết hợp một cách hữu cơ
với những biểu hiện của sáng kiến cá nhân
Sự phát triển mạnh mẽ của ngành hàng hải,
các nghề thủ công, thương mại đã đẩy nhanh sự
phát triển của Hy Lạp, đã tạo ra tính độc đáo chưa
từng thấy của nó. Nhưng đồng thời nó cũng đưa
đến sự bất bình đẳng về tài sản, làm xuất hiện
các nhóm ở bên trong nhà nước - thành thị và
các xung đột gay gắt giữa chúng. Đó là sự suy
thoái của giới quý tộc và sự phát triển của dân
tự do (demos) đã dẫn tới cuộc khủng hoảng của
những giá trị tôn giáo và đạo đức. Thay thế cho
lòng dũng cảm, sức mạnh, tinh thần hào hiệp là
việc chạy theo sự giàu có (plutos) và lợi nhuận.
Không phải ngẫu nhiên mà Hy Lạp đã xuất hiện
những câu thành ngữ như “giàu sang sinh phú
quý”, “tiền làm ra con người” (Đặng Hữu Toàn,
tr. 70). Nếu trước thế kỷ V TCN, cuộc đấu tranh
xã hội cơ bản tại Hy Lạp đã diễn ra giữa tầng lớp
quý tộc và tầng lớp dân tự do, thì sau đó tình hình
đã biến đổi, bộ phận cư dân gắn liền với biển và
thương mại xung đột với cư dân nông nghiệp.
Như vậy, quyền lực chính trị tập trung trong tay
những người thị dân. Chính họ đã thông qua
luật pháp và quyết định những vấn đề trước mắt.
Chiến lược của họ là thống trị nhà nước - thành
thị khác và nông thôn. Trong trường hợp kẻ thù
Vào thời Hy Lạp cổ đại, cá nhân thường
được xem không phải một cách biệt lập, mà
như một bộ phận của chỉnh thể. Cá nhân không
có giá trị tự thân, nó chỉ có nghĩa khi là một bộ
phận cấu thành cộng đồng công dân. Những công
dân - chiến binh cảm nhận thấy điều đó cả tại
hội nghị nhân dân lẫn trên mặt trận. Con người
xác định mình trước thông qua quan hệ với một
cộng đồng nào đó. Mọi người được phân chia
theo nguyên tắc: người Hy Lạp - người man rợ,
nam giới - nữ giới, người tự do - nô lệ, dân tự
do - quý tộc, công dân nhà nước - thành thị của
mình - công dân nhà nước - thành thị của người
khác. Thêm vào đó, các nguyên tắc phân chia
này được làm cho phong phú thêm nhờ những
gì không phải từ khi ra đời mà do bản thân con
người đem lại: sự tham gia vào các nhóm chính
trị, các liên minh tôn giáo, các hội bạn bè. Chúng
xuất hiện một cách tự phát.
Tự do cá nhân trước hết được hiểu là quyền
tham gia vào những công việc xã hội. Nhưng
không phải là sự không phụ thuộc vào nhà nước
- thành thị. Nhà nước - thành thị giám sát tài
119
Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn
5. Kết luận
sản, tín ngưỡng tôn giáo, giáo dục công. Có thể
hoài nghi thần linh của nhà nước khác hay của
toàn Hy Lạp, nhưng sự hoài nghi các thần linh -
bảo hộ cho nhà nước - thành thị của mình sẽ bị
trừng phạt. Nhà nước - thành thị có thể ra lệnh
cho phụ nữ đóng góp tất cả những đồ trang sức
quý của mình cho công việc chung, ra lệnh cho
những chủ tín dụng - khước từ lấy tiền lãi suất, ra
lệnh cho những người chưa có gia đình - không
xây dựng gia đình. Nó ra lệnh cho công dân ăn
không ngồi rồi ở Sparta và lao động ở Athens.
Nhà nước - thành thị can thiệp vào cả những vấn
đề hằng ngày của công dân. Song dẫu sao cũng
diễn ra quá trình giải phóng cá nhân khỏi quyền
lực của xã hội. Vào thời cổ đại đã xuất hiện thế
cân bằng giữa tập thể và cá nhân, chính nó đã tạo
ra sự thịnh vượng văn hóa chưa từng có. (Đặng
Hữu Toàn, tr. 73)
Khoảng hơn 2.500 năm trước, Hy Lạp cổ đã
bắt đầu đề xướng tư tưởng bình đẳng trong một
xã hội tồn tại nhiều giai tầng khác nhau, tư tưởng
này gắn liền với việc tiến hành cải cách chính trị
dân chủ của họ lúc bấy giờ. Trong chừng mực
nào đó, có thể nói sự hòa bình và phồn thịnh hàng
trăm năm của Hy Lạp cổ đại là do họ đã có một
thể chế chính trị dân chủ của nhà nước - thành
thị. Đó là trung tâm của đời sống chính trị - kinh
tế - tôn giáo - đạo đức, ở đó việc sở hữu cá nhân
và xã hội được bảo vệ, và quan trọng hơn tất cả
đó là môi trường tồn tại và nuôi dưỡng cho sự
phát triển tài năng cá nhân. Mặc dù còn tồn tại
những hạn chế nhất định về quyền lợi của giai
cấp bị thống trị (nông dân, nô lệ), nhưng nhà
nước - thành thị với nền dân chủ tiến bộ vẫn
được xem là thành tựu vĩ đại của nhân dân Hy
Lạp trong quá khứ./.
Mức độ tự do biểu hiện ở Hy Lạp cổ đại là
rất cao. Chứng tỏ quyền tự do rộng rãi ở Athens
là việcAristophan mô tả dưới dạng ngu dốt không
những các nhà chính khách toàn quyền mà cả
bản thân người dân tự do Athens. Biểu hiện của
sự gia tăng cá tính ở thời cổ đại là việc những
thợ gốm ở thế kỷ VI TCN đã đề tên của mình
trên sản phẩm, cố gắng đạt được bản quyền. Tài
năng được đánh giá rất cao ở Hy Lạp. Song nó
cũng không cứu thoát con người tránh khỏi tòa
án và trừng phạt.
Tài liệu tham khảo
Đặng Hữu Toàn (chủ biên). (2011). Các nền văn
hóa thế giới - tập 2 - phương Tây. Hà Nội:
NXB Từ điển bách khoa.
Lương Ninh. (2003). Lịch sử thế giới cổ đại. Hà
Nội: NXB Giáo dục.
Nguyễn Ngọc Thủy. (2014). Lịch sử thế giới cổ
đại (tài liệu giảng dạy). Bộ môn Lịch sử:
Đại học An Giang.
Tô Mộng Vi. (2010). Tìm lại nền văn minh Hy
Lạp cổ đại. Hà Nội: NXB Lao động.
120
5 trang
13360
Free
Bạn đang xem tài liệu "Những đặc điểm của nhà nước - thành thị Hy Lạp cổ đại", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nhung_dac_diem_cua_nha_nuoc_thanh_thi_hy_lap_co_dai.pdf
