Nghệ thuật phật giáo Ấn Độ thời kỳ Maurya – Shunga – Andhra (thế kỷ IV TCN

AGU International Journal of Sciences – 2021, Vol. 28 (2), 1 – 12

NGHỆ THUẬT PHẬT GIÁO ẤN ĐỘ THỜI KỲ

MAURYA – SHUNGA – ANDHRA (THẾ KỶ IV TCN – THẾ KỶ III SCN)

Lê Trương Ánh Ngọc¹

¹Trường Đại học An Giang, ĐHQG-HCM

Thông tin chung:

Ngày nhận bài: 27/10/2019

Ngày nhận kết quả bình duyệt:

03/06/2020

Ngày chấp nhận đăng:

03/2021

ABSTRACT

Buddhism was appeared in the 6th century in India, this area belongs

toNepal now. Buddhist teachings focus on equality as well as enlightenment,

and simple rituals which are not as expensive as Balamon rituals which

attracted many people. Buddhism developed prosperously from Ashoka

period (Maurya period from 321 to 232 BC) to Kanishka period (Kushan

from 80 BC to 250 AD). After Gupta period (including Harsha from 320 to

657 AD), because of Hinduism’s development (its combine Balamom

thoughts and folk beliefs) and then Islam’s penetration, therefore Buddhism

didn’t maintain its role and function in politics and religion in India.

However, Buddhist thoughts had a big influence in North Asia, South Asia

and many other places in the world One of the most important elements in

understanding and restoring the full vivid picture of Indian Buddhist history

is studying Indian Buddhist art., particular in three periods Maurya –

Shunga and Andhra, considered the typical prototype works art of ancient

Buddhist art.

Title:

The art India Buddhist in

Maurya, Shunga and Andhra

period from 4^thBC to 3^th

Keywords:

Buddhist art, India, the

Maurya period, the Shunga

period, the Andhra period

Từ khóa:

Nghệ thuật Phật giáo, Ấn Độ,

thời kỳ Maurya, thời kỳ

Shunga, thời kỳ Andhra

TÓM TẮT

Phật giáo ra đời vào thế kỷ VI TCN ở Ấn Độ trên vùng đất thuộc Nepal ngày

nay. Giáo lý Phật giáo đề cao sự bình đẳng, hướng đến sự giác ngộ và lễ

nghi đơn giản không tốn kém như Balamon nên đã thu hút rất nhiều người.

Phật giáo phát triển cực thịnh dưới thời vua Ashoka (thời kỳ Maurya từ 321

đến 232 TCN) cho đến thời vua Kanishka (thời kỳ Kushan từ 80 TCN đến

250 CN). Sau thời kỳ Gupta (kể luôn Harsha từ năm 320 đến 657 SCN),

trước sự phát triển của Hindu giáo (là sự pha trộn giữa tư tưởng Balamon

với tín ngưỡng dân gian) và sau đó là sự xâm nhập của Hồi giáo, Phật giáo

đã thật sự mất đi vai trò và ảnh hưởng của nó trong nền chính trị và tôn giáo

ở Ấn Độ. Tuy nhiên, tư tưởng Phật giáo đã nhanh chóng lan ra các nước Bắc

Á – Nam Á và nhiều nơi trên thế giới. Một trong những yếu tố quan trọng

nhất giúp chúng ta có thể tìm hiểu và khôi phục lại toàn bộ bức tranh sinh

động của lịch sử Phật giáo Ấn Độ, đó là việc tìm hiểu nền nghệ thuật Phật

giáo Ấn Độ, đặc biệt trong ba thời kỳ Maurya – Shunga và Andhra, được

xem là những tác phẩm nguyên mẫu điển hình của nền nghệ thuật Phật giáo

Ấn Độ cổ điển.

1

AGU International Journal of Sciences – 2021, Vol. 28 (2), 1 – 12

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

(272 – 232 TCN). Năm 260 TCN, ông tiến đánh

Kalinga và toàn bộ bán đảo thuộc quyền cai quản

của vương triều Maurya. Về ngoại giao, nhà vua

cử sứ thần đến các nước Syria, Ai Cập,

Macedonia, Iran. Trong thời gian trị vị của

Ashoka, ông đã thực hiện một chính sách hỗ trợ

Phật giáo; do vậy Phật giáo phát triển rất mạnh và

trở thành quốc giáo vào thế kỷ III TCN. Năm 250

TCN, đại hội Phật giáo lần thứ ba họp ở

Pataliputra (kinh đô vương quốc) nhằm ngăn chặn

sự phân chia giáo phái trong nội bộ Phật giáo.

Trong thời kỳ này, nhiều phái bộ được cử đi các

nơi để truyền bá Phật giáo ở Sri Lanka, Miến

Điện, Thái Lan, Mã Lai và Indonesia. Nhiều nơi

trong nước, nhà vua cho xây cột kỉ niệm – gọi là

cột Ashoka – mô phỏng cột Persepolis, để ghi nhớ

hoạt động của mình, khắc chữ Brahmi, hoặc chữ

Kharosthi và đôi khi bằng chữ Aramaic (Lương

Ninh – Đinh Ngọc Bảo, Đặng Quang Minh,

Nguyễn Gia Phu & Nghiêm Đình Vỳ, 2003, tr. 99

– 101).

Nền nghệ thuật Phật giáo Ấn Độ khi được đề cập

đến trong ba thời kỳ Maurya – Shunga và Andhra,

đó là sự phong phú và đa dạng trong loại hình

nghệ thuật cũng như các chủ đề được thể hiện.

Theo Robert E. Fisher trong Nghệ thuật và kiến

trúc Phật giáo (tr.21) cho biết: chủ đề truyền

thống trong nền nghệ thuật Phật giáo cổ xưa là đề

cao cây cối, nhất là cây bồ đề - hoa sen; ngoài ra

hình ảnh ngai vàng để trống hay bánh xe pháp

luân cũng là một chủ đề quen thuộc. Bên cạnh đó,

những hình ảnh mãng xà vương - voi - sư tử đã

trở nên nổi bật rất sớm. Trong nghệ thuật điêu

khắc Phật giáo nguyên sơ, các Yaksha – nam dạ

xoa và Yakshi – nữ dạ xoa, được xem là những

chúng sinh nổi tiếng với những hình ảnh quen

thuộc và hấp dẫn được chạm khắc trên những

tường rào xung quanh bảo tháp. Các chủ đề vừa

nêu đã được thể hiện sinh động trong các tác

phẩm nghệ thuật Phật giáo với những hình tượng

hết sức lý tưởng và cao cả để hỗ trợ tín đồ với sự

hiểu biết về một đức tin. Có thể nói, nghệ thuật

Phật giáo giai đoạn này đã thành công trong việc

nhắc nhở - củng cố những chân lý bất diệt của

Phật giáo, cùng với sự phát triển và phong cách

của nó đã duy trì toàn bộ lịch sử Phật giáo.

2.1 Cột đá Ashoka

Những sáng tác nghệ thuật Phật giáo xa xưa nhất

còn tồn tại trong thời kỳ Maurya chủ yếu là những

tác phẩm được thực hiện dưới sự trị vì của hoàng

đế Ashoka. Ashoka là một vị vua cải đạo và chấp

nhận điều luật về lòng mộ đạo của Phật giáo như

là luật của Vương quốc. Để ghi nhớ về sự cải đạo

của mình và để mở rộng giáo lý Phật giáo,

Ashoka đã ra lệnh dựng lên nhiều cột đá tưởng

niệm ở những nơi liên quan đến các sự kiện quan

trọng trong cuộc đời của Đức Phật.

2. NGHỆ THUẬT PHẬT GIÁO ẤN ĐỘ

THỜI KỲ MAURYA TỪ 321 ĐẾN 232

TCN

Sau khi vương triều Nanda suy sụp, một vương

triều mới thay thế ở Magadha là Maurya do

Chandragupta lãnh đạo (321 – 297 TCN). Ông đã

dựa vào sự giúp đỡ của Kautalya – một tăng lữ

Balamon trong việc tổ chức cai trị quốc gia, mặt

khác tiến hành chinh chiến mở rộng quyền lực.

Ông đã thu tóm toàn bộ thung lũng sông Indus,

chiếm một phần rộng lớn ở phía Đông Iran, nay là

Afghanistan vào năm 303 TCN. Kế vị ông là

Bindusara đã gần như hoàn thành việc chinh phục

toàn bộ bán đảo Hindustan, ngoại trừ một phần

mỏm cực Nam và Kalinga ở vùng Đông Bắc –

nay là Orissa. Ashoka là con kế ngôi Bindusara,

đã đưa vương triều Maurya phát triển cực thịnh

Đó là những cột đá nguyên khối mang phong cách

mượt mà quý phái, có một ít ảnh hưởng đến nền

mỹ thuật Ấn Độ sau này và kể cả vùng Persia (Ba

Tư). Cột được làm từ đá sa thạch màu kem xinh

đẹp và tầm cỡ đáng kể, trên thân cột được chạm

khắc các sắc lệnh của vua Ashoka, gần chân cột là

chiếc vương miện hình một hay nhiều con thú trên

một đầu cột hình chuông khiến người ta nhớ đến

những chiếc cột đá của đế chế Achaemeid (690

TCN – 328 TCN), hay Đế quốc Ba Tư thứ nhất, là

triều đại đầu tiên của người Ba Tư được biết đến

2

AGU International Journal of Sciences – 2021, Vol. 28 (2), 1 – 12

trong lịch sử với cái tên là Nhà Achaemenid) ở

Persia (Chiêm Tế, 1977, tr.146 – 152).

này người ta cho thấy bộ phận sinh dục khắc

chạm nổi. Nhưng chính phong cách thú vật này

không mang những đặc điểm của tác phẩm ở khu

vực Cận Đông cổ; hơn thế, nó biểu lộ tính cách

đơn giản và nhẹ nhàng, về sau nó đã trở thành một

xu hướng có sức ảnh hưởng trong nền nghệ thuật

Ấn Độ nói chung và trong điêu khắc thú vật nói

riêng [Phụ lục hình 1] (Sherman E. Lee, 2007,

tr.94).

Những đầu cột được chạm trổ tinh vi bởi một tiến

trình đòi hỏi những kỹ năng khéo léo tinh xảo, và

được biết đến với tên gọi “phong cách Maurya tao

nhã”. Kỹ thuật hoàn hảo nhất của những chiếc cột

tuyệt đẹp này là chiếc cột được khai quật ở

Sarnarth hiện nay được lưu giữ trong bảo tàng ở

nơi đó. Đầu cột Sarnarth nằm phía trên là một trụ

ngạch với bốn con thú và bốn bánh xe khắc chạm

nối tiếp nhau, trên đó là bốn con sư tử đang đứng

đâu lưng vào nhau. Sự thể hiện trên trụ ngạch lại

càng đặc biệt hơn. Ngựa là con vật điển hình của

phong cách khắc chạm nổi, có tính tự nhiên gần

gũi. Mặc dù với phong cách thuần túy ở cái bờm

của nó, nhưng sự xử lý ở thân hình cho thấy có rất

ít chủ đích trang trí hơn so với cách xử lý các con

sư tử ở trên. Bốn con thú ở đây được kết hợp với

bốn hướng, có thể xem là vật tượng trưng cho các

vị thần Hindu giáo lúc bấy giờ. Ngựa là con vật

cưỡi của thần Surya, bò được xem là một vị thần

trong Hindu giáo được khắc họa phía trên bên

phải của trụ ngạch, được kết hợp với thần Shiva,

voi là bánh xe của vua trời Đế Thích – Indra, sư tử

của thần Durga [Phụ lục hình 1](C. Scott

Littleton, 2003, tr. 65- 66).

2.2 Dạ xoa nam – Yakshas và Dạ xoa nữ -

Yakshis

Dạ xoa nam – Yakshas hoặc Dạ xoa nữ - Yakshis,

là những tác phẩm được chế tác dưới sự bảo trợ

của hoàng gia theo phong cách trang trọng với

những yếu tố ảnh hưởng từ Persia. Chúng dường

như là những sự tượng trưng của các vị thần thiên

nhiên [Phụ lục hình 1].

Những hình tượng này được đặt ở những địa điểm

thánh tích của Phật giáo và có liên hệ với nghi lễ

Phật giáo hay không hiện nay không thể xác định

được. Hai tượng Yaksha Parkham ở bảo tàng

Mathura và Yakshi Besnagar ở bảo tàng Calcutta

là những tượng tiêu biểu. Đây là những phong

cách kiến trúc đồ sộ, hài hòa cân xứng, với một ý

tưởng kỳ lạ, nó được tạo ra từ một tảng đá lớn,

nguyên khối. Nam dạ xoa Parkham và nữ dạ xoa

Besnagar có thể được người ta cải biến từ truyền

thống điêu khắc gỗ chạm trổ trên những thân cây

to lớn sang những tảng đá đồ sộ. Sự thả lỏng đầu

gối bên trái của Yaksha khiến cho chúng ta ao ước

có một tác phẩm nào đó trước thời kỳ này để so

sánh, do bởi khủy chân cong một cách tự nhiên

gợi nhớ lại sự thả lỏng đầu gối được nhìn thấy ở

phong cách điêu khắc Hy Lạp vào giai đoạn cuối

thời kỳ cổ đại. Đó là một động tác ướm thử đầu

tiên hướng đến một phong cách xử lý linh động và

mộc mạc về những hình nhân. Phần bụng của

Yaksha là một nét quen thuộc về sự mô tả Yaksha

bằng hình tượng, đặc biệt ở Kubera, một vị thần

giàu sang và là người đứng đầu của tất cả loài

Yaksha. Niên đại của dạ xoa Parkham vẫn còn là

một chủ đề gây bàn luận. Có một khuynh hướng

hiện nay của một số học giả cho rằng, nó ra đời

Ngoài ra, đối với những đầu cột có hình chuông

quen thuộc, cột đá ở vùng Rampurva có trụ ngạch

mang hình bông hoa cây cỏ, những motif này trở

nên cực kỳ quan trọng trong nền mỹ thuật Phật

giáo sau này. Nằm trên trụ ngạch là một con bò

thần, thân hình được chạm trổ rõ ràng, những cặp

chân lồi ra khỏi tảng đá với ngụ ý những đôi chân

đứng rời ra không thể chống đỡ nổi sức nặng của

thân bò. Việc xử lý này thật sự rất kỳ lạ, gợi cho

người ta nhớ đến lối diễn tả về con bò thần của

Hittite (Người Hittite là người Anatolian cổ đại đã

thành lập một đế chế tập trung vào Hattusa ở

Anatolia Bắc Trung Đông khoảng năm 1600

TCN. Đế chế này đạt đến đỉnh cao vào giữa thế

kỷ XIV TCN, bao trùm một khu vực rộng lớn

gồm hầu hết Anatolia cũng như các phần của

vùng phía Bắc Levant và Mesopotamia) và Persia,

xử lý khu vực dưới cái bụng là một khối đá, ở chỗ

3

AGU International Journal of Sciences – 2021, Vol. 28 (2), 1 – 12

một niên đại sau hơn niên đại đã được công nhận

trước đó trong thời kỳ Maurya. Theo ý kiến của

Walter Spink, đó là một tác phẩm của thời kỳ

Shunga. Ông đưa ra những chi tiết như chuỗi hạt

nặng nề mang nét đặc trưng của những hình dạng

thời kỳ Shunga (Sherman E Lee, 2007, tr. 95 –

96).

chế Maurya. Dựa vào những ghi chép trong bản

kinh Dhanadeva Ayodhya và Divyavadana, đề cập

nhà vua đã phái một đội quân để khủng bố các

nhà sư Phật giáo đến tận Sakala (nay là Sialkot) ở

vùng Punjab. Triều đại Shunga nối tiếp theo triều

đại Maurya, một dòng tộc thống trị vùng Trung

Bắc Ấn từ năm 176 đến 64 TCN, đây là sự khởi

đầu cho sự phát triển nghệ thuật điêu khắc và kiến

trúc Phật giáo tinh vi mang phong cách miền Bắc

Ấn.

Về hình tượng Yakshi Besnagar với tầm vóc một

bức tượng đồ sộ, sự phát triển to lớn của bộ ngực,

cái eo tương đối nhỏ, cái hông rộng cho thấy một

trong những khuôn mẫu thể hiện cơ bản đặc trưng

của nghệ thuật Ấn Độ. Hình dáng của cơ thể gợi

cho ta thấy chức năng của nó về sự truyền lại nòi

giống, truyền sức sống cho sự sống và yêu thương

(tín ngưỡng phồn thực phổ biến trong văn hóa Ấn

Độ). Về niên đại của pho tượng này cũng gây

tranh cãi lớn. Bức tượng có những chi tiết như cái

khăn choàng đầu, chuỗi hạt đeo cổ, sự xử lý cái

thắt lưng và chiếc váy – đây là những đặc điểm

của các tác phẩm về Yakshi thuộc thế kỷ I ở

Sanchi.

3.1 Điện thờ Chaitya Bhaja ở Maharashtra (TK

I TCN)

ChaityaBhaja – điện thờ Bhaja, là đài tưởng niệm

của Phật giáo nhưng phong cách kiến trúc trình

bày các vị thần tín ngưỡng của trước thời kỳ Ấn

giáo. Chúng ta có thể nhìn thấy một sơ đồ tổng

quát của gian giữa cả một điện thờ là lý do tại sao

đầu thế kỷ IX nó được gọi là nhà thờ lớn của Phật

giáo. Có một gian giữa là chánh điện, hai gian

bên, một hành lang trong tu viện ở phía sau, và

một trần nhà cao hình vòm. Mặc dù hình thức

thiết kế này có thể nhìn bằng mắt, nhưng với chất

liệu và chức năng thì nó khiến ta bị lạc hướng.

Đây là một công trình kiến trúc được xây dựng từ

đá. Trọng tâm của công trình là một đài tưởng

niệm, tháp bảo, cấu trúc này giống mộ tháp hình

bán cầu điển hình của người Ấn Độ. [Phụ lục hình

2]

Có lẽ trong thời kỳ Maurya có ba phong cách

thăng hoa: một phong cách trang trọng của cung

đình; một phong cách theo khuynh hướng thờ

cúng rừng núi bản địa, hơi cứng nhắc và cổ xưa,

với hình ảnh các vị thần cây cỏ, các vị thần sông

suối, hoặc những thần làng; và một phong cách

điêu khắc nổi bật và tinh xảo, mà phần lớn chúng

ta không còn trông thấy nữa ngoại trừ một số đồ

đất nung.

Bảo tháp dùng để tưởng niệm lần nhập Đại Niết

bàn của đức Phật. Đó là biểu tượng của Đức Phật

và giáo lý của Người, và đây là phần trọng tâm

của chánh điện còn tồn tại. Mặt tiền của chánh

điện Bhaja cũng được chạm trổ với những hình

ảnh kiến trúc bắt chước gỗ, nhìn như thể là chánh

điện được bao quanh bởi một thành phố trời của

những thủy đình hình vòm, những hàng rào chấn

song dài, và những cửa sổ có lưới sắt. Người ta có

thể hiểu được ý nghĩa ở một bên của cái đầu, đôi

bông tai, đôi vú, eo, hông của một nữ dạ xoa

Yakshi to lớn. Có hai Yakshi như thế ở Chaitya

Bhaja, những khuôn mẫu của việc sử dụng lần đầu

tiên các vị thần sinh sản để tôn vinh Đức Phật.

Những khuôn mẫu này nhanh chóng được hấp thu

3. NGHỆ THUẬT PHẬT GIÁO ẤN ĐỘ

THỜI KỲ SHUNGA TỪ 176 ĐẾN 64 TCN

Sau khi vua Ashoka qua đời vào năm 232 TCN,

triều Maurya bị suy sụp hẳn và đế quốc rộng lớn

đã phân chia thành những tiểu quốc tự trị. Con

cháu của Ashoka còn cai trị ở vùng Magadha cho

đến năm 176 TCN thì bị vương triều Shunga (176

– 64 TCN), rồi vương triều Kalva (64 – 19 TCN)

thay thế. Những ông vua của các vương triều này

theo đạo Balamon nên đạo Balamon lại được khôi

phục, còn Phật giáo thì bị lu mờ. Pushyamitra

Shunga (185 – 149 TCN) là người sáng lập vương

triều Shunga, ông vốn là một tướng lĩnh của đế

4

AGU International Journal of Sciences – 2021, Vol. 28 (2), 1 – 12

vào nền nghệ thuật Phật giáo hiện hành, và chúng

ta nhận ra những công trình điêu khắc đầy khiêu

gợi trong những đền tưởng niệm của Phật giáo lẫn

đạo Jaina.

(hay còn gọi là Vandanamalikas, là một cổng

trang trí hoặc một vòm độc lập cho các mục đích

nghi lễ được thấy trong các kiến trúc Hindu – Phật

giáo và Jaina) và những mảnh vỡ khác. Bharhut là

một mẫu điển hình tốt đẹp của công trình kiến

trúc bằng đá bắt chước gỗ. Lợi thế của đá là tính

bền vững hơn gỗ. Bảo tháp Bharhut là khuôn mẫu

cổ điển đầu tiên về cách sử dụng các biểu tượng

hình người và động vật, nó được gọi như vậy do

bởi sự trình bày các tượng, những biểu tượng, về

một ý nghĩa nào đó, gợi lên sự hiện diện của Đức

Phật. Bharhut cũng chính là ví dụ điển hình sự

hợp nhất các vị thần sinh sản nam và nữ (Sherman

E Lee, 2007, tr. 101).

Tại Bhaja có rất nhiều những Vihara – tịnh thất

hay tịnh xá được tạc đẽo vào trong vách nằm ở

bên sườn của chánh điện hướng về phía Đông.

Đặc biệt có cốc số mười chín, cổng vòm được

khắc chạm chìm những hình ảnh hết sức thú vị

nhưng chủ đề lấy từ Balamon. Đó là hình ảnh các

thần Veda như Surya – thần mặt trời đang di

chuyển trên chiếc xe ngựa, hay vua trời Đế thích -

người mang đến những cơn bão, sấm, sét và mưa,

cỡi trên chiếc xe bằng những con thú của Ngài,

một con voi nhổ bật những gốc cây và chà đạp

mặt đất. Phía bên dưới là những người đang cúng

bái ở những cây thiêng, trong khi ở gần đó và phía

cao hơn, những người khác đang chạy trốn hỗn

loạn trong cơn bão. Phía bên trái, một buổi trình

diễn ca múa nhạc đang diễn ra trước mắt một nhà

vua, phong cách khắc nổi với vị thần cỡi voi và

một người hầu cận ngồi phía sau, cầm những biểu

tượng của Ngài mang đậm nét thời cổ xưa, đặc

biệt tư thế cứng đờ và tư thế phía trước của vị

thần. Ngay khi đó, người hầu cận, con voi, và

hình ảnh những nhân vật thể hiện một phong cách

phóng túng và sống động, nhấn mạnh tính cách

đường cong, với một hình thức hòa nhập nhẹ

nhàng vào một cái khác, hơi giống đồ đất nung

thời kỳ Maurya. Điều đáng chú ý nhất là không có

những hình ảnh về Đức Phật hoặc bất cứ biểu

tượng nào về Đức Phật, ngoại trừ bảo tháp

(Sherman E Lee, 2007, tr. 99 – 100).

Hình dáng của bảo tháp rất đơn giản, một ngôi mộ

gò chung quanh có hàng rào chấn song rất cao.

Hàng chấn song được phân ra hàng dọc và ngang,

và ở giữa mỗi mối nối của chấn song được phân

ra hàng dọc và ngang có một bánh xe hình hoa sen

hoặc một huy chương chạm nổi trình bày những

tượng bán thân. Đầu tường ở phía trên có motif

hoa sen, trong lúc đó những chiếc cột của cổng ra

vào lặp lại motif cột đầu chuông Maurya, với

những con sư tử chống đỡ đầu cột của cổng ra vào

và hàng rào chấn song của bảo tháp, nằm phía trên

nó là biểu tượng bánh xe pháp của Đức Phật. Một

chi tiết nữa của phong cách điêu khắc trên bảo

tháp cho thấy những nét đặc trưng mà chúng ta có

thể kết hợp với nghệ thuật chạm khắc trên gỗ. Đó

là sự trình bày giấc mơ của hoàng hậu Maya – mẹ

của Đức Phật, nằm mơ thấy một con voi trắng,

báo hiệu sự xuất hiện của Đức Phật trong cuộc đời

bà. Cảnh tượng với phối cảnh nghiêng và người

hầu đang ngồi được thể hiện trong vẻ cứng nhắc

và đơn giản hóa không giống như đá khắc chạm

mà giống gỗ khắc chạm. Những hình ảnh khác

trình bày về tiền thân của Đức Phật, và những

cảnh về các biểu tượng nước – cỏ cây, như là

Makara. Đây là một linh vật hư cấu có nền tảng

Hindu phổ biến trong văn hóa Ấn Độ và lan tỏa

hầu khắp các nền văn minh Ấn Độ hóa ở châu Á.

Makara được tạo bởi nhiều bộ phận của những

con vật có thực khác nhau như voi, cá sấu, hươu,

3.2 Bảo tháp Bharhut – Madhya Pradesh

Đài tưởng niệm thứ hai của thời kỳ này là bảo

tháp ở Bharhut, Madhya Pradesh, ngày nay đã bị

tàn phá rất nhiều, được xây dựng vào cuối thế kỷ

II hoặc đầu thế kỷ I TCN. Những công trình điêu

khắc ở Bharhut được phát hiện trong những cánh

đồng và ngày nay được lưu giữ ở bảo tàng

Calcutta và bảo tàng Allahabad. Tất cả di tích còn

lại của bảo tháp là một phần hàng rào chấn song

tuyệt vời, một trong những chiếc cổng Torana

5

AGU International Journal of Sciences – 2021, Vol. 28 (2), 1 – 12

cá, chim,.. là vật cưỡi của thần biển Varuna và nữ

thần sông Ganga (C. Scott Littleton, 2003, tr.52).

Minh, Nguyễn Gia Phu & Nghiêm Đình Vỹ,

2003, tr. 108 – 109).

Một motif đặc trưng của Bharhut là huy chương

hình hoa sen bao quanh bức tượng bán thân nam

khắc chạm nổi. Ở góc cột của mỗi Torana tại

Bharhut là những hình ảnh khắc chạm nổi các vị

thần linh nam và nữ, nam dạ xoa và nữ dạ xoa.

Một số các Yakshi được hợp nhất thành motif

người phụ nữ và cây cối Shalabhanjika – người

đàn bà cây. Shalabhanjika Chulakoka Devata một

tay cầm một nhánh cây xoài trổ bông, một cánh

tay và chân khác ôm chặt thân cây xoài. Chủ đề

minh họa một niềm tin quen thuộc của người Ấn

cho rằng, bàn chân của một phụ nữ xinh đẹp khi

chạm vào thân cây sẽ khiến cho nó trổ bông, và

nghi lễ này vẫn còn được tin tưởng ở vùng Nam

Ấn Độ. Những Yakshi của vùng Bharhut, đặc biệt

với đôi mắt mở to và tự tin, dáng điệu của chúng

thoải mái không chút che giấu, là hình tượng đầu

tiên của một loạt những nhân vật nữ được thể hiện

đẹp nhất trong phong cách điêu khắc của Ấn Độ

trong nghệ thuật Phật giáo thời kỳ này.

Triều đại Satavahana (220 TCN – 236 SCN),

thống trị toàn bộ khu vực Andhra thuộc Trung và

Nam Ấn Độ, vì thế nền nghệ thuật và cả những

đài tưởng niệm đều có phong cách khác nhau.

4.1 Stupa Sanchi – bảo tháp lớn tưởng niệm

Phật của nhiều thế hệ người Ấn

Công trình ở vùng Trung Ấn thời kỳ Andhra là

Sanchi ở Madhya Pradesh, được xem là những

công trình điêu khắc khá quan trọng của thế kỷ I

TCN đến TK I SCN và là địa điểm điển hình cho

đầu thời kỳ Andhra.

Theo truyền thuyết trước khi Đức Phật nhập

Nirvana, Tôn giả Ananda đã hỏi làm như thế nào

để giữ thánh tích; khi đó Đức Phật không trả lời

mà chỉ lấy áo cà sa gấp lại trải trên đất rồi lấy bát

khuất thực úp lên áo và đặt cây gậy chống lên

trên. Dựa vào câu chuyện thú vị này, người đời

lúc bấy giờ đã xây bảo tháp – nơi thờ thánh tích

của Phật trong vũ trụ, đặt trên một nền cao, trên

đỉnh có đài hình vuông. Loại hình kiến trúc này

được gọi là Stupa, một hình thức mộ táng nhưng

đồng thời cũng là tháp, tiếng Ấn là Dhatu, tức là

nơi đặt thánh tích, di tích hay xá lị Phật.

4. NGHỆ THUẬT PHẬT GIÁO ẤN ĐỘ

THỜI KỲ ANDHRA

- TRIỀU ĐẠI

SATAVAHANAS TỪ 220 TCN – 236 SCN

Khoảng tiếp giáp Công nguyên, miền Trung Ấn

và Nam Ấn có sự phát triển chậm hơn và đang

trong giai đoạn cuối thời kỳ tiền sử. Các bộ lạc ở

phía Đông cao nguyên Dekkan, trên lưu vực sông

Godava đã tập hợp lại lập nên nhà nước, Satakarni

là vị vua đầu tiên sáng lập vương triều

Satavahanas. Sau thời gian mở rộng thế lực,

Satakarni đã thôn tính Kalinga ở phía Bắc, kiểm

soát một vùng rộng lớn từ sông Narmada đến tận

Sanchi, thu phục các bộ lạc phía Nam ở vùng

sông Krisna; từ đó quốc gia của họ có tên là

Andhra. Các đời vua kế vị, Nahapana và

Pulumavi, ở ngôi vào khoảng năm 100 – 150, tiếp

tục mở rộng lãnh thổ về phía Bắc. Vương triều

Satavahanas theo đạo Balomon. Đến thế kỷ III,

vương triều này suy yếu và nước Andhra chia

thành nhiều xứ nhỏ, tiếp tục tồn tại độc lập với

nhau (Lương Ninh, Đinh Ngọc Bảo, Đặng Quang

Những bảo tháp đầu tiên được xây dựng dưới

triều vua Ashoka, tương truyền có 84.000 tháp

Phật ra đời. Có thể coi đây là những công trình

kiến trúc thuần túy tôn giáo đầu tiên của Ấn Độ

còn đến ngày nay, những tháp này tập trung nhiều

ở vùng Sanchi bên bờ sông Nacmada (thuộc

Trung Ấn, nay là bang Madya Prades).

Trải rộng trên một cao nguyên, Sanchi hiện lên uy

nghi và trầm mặc giữa những đỉnh tháp, nhà tu,

miếu mạo, chùa chiền,… Đó là một công trình

kiến trúc độc đáo kết hợp nhuần nhuyễn với nghệ

thuật điêu khắc. Lúc đầu bảo tháp được xây bằng

gạch, sau đó đến thế kỷ II, tháp được ốp thêm

bằng đá cho to rộng hơn. Tháp có chiều cao 15m,

đường kính 35m, bao gồm ba bộ phận chính: một

bán cầu, trên có một vọng lâu và một hàng rào

xung quanh (Lê Phụng Hoàng, Hà Bích Liên &

Trần Hồng Ngọc, 2003, tr. 39).

6

AGU International Journal of Sciences – 2021, Vol. 28 (2), 1 – 12

Trên một nền kiến trúc vuông vức (áo cà sa gấp

bốn của Đức Phật) là một bán cầu khối đặc khổng

lồ xây bằng gạch và đá, hình một cái bát úp sấp,

chỏm hơi dẹt phía trên có xây một vọng lâu hình

vuông được cho là nơi để xá lị Phật. Phần trên

cùng nóc là một cột có gắn ba phiến đá lớn hình

dĩa, tạo thành một chiếc dù nhiều tầng biểu trưng

cho sự tôn nghiêm. Xung quanh bán cầu có một

hàng rào đá bao bọc, gồm 12 thanh cột chống, mở

ra 4 hướng Đông – Tây – Nam – Bắc. Ứng với

bốn hướng là bốn cổng Torana làm bằng đá. [Phụ

lục hình 3]

chìa giả. Ở những công trình kiến trúc đồ sộ của

Phật giáo, chức năng của các Yaksha và Yakshi là

chủ yếu mang tính chất tôn giáo, chứ không về

đặc trưng kiến trúc (Lê Phụng Hoàng, Hà Bích

Liên & Trần Hồng Ngọc, 2003, tr. 40 - 41).

Sanchi trở thành một phong cách nghệ thuật trong

nghệ thuật cổ điển Ấn Độ, thể hiện rõ một quan

niệm thẩm mĩ nhiều nữ tính – sự đầy đặn của hình

thể, cử chỉ mềm mại theo dáng uốn lượn, sự biểu

lộ rõ các khối nổi,… Những đặc điểm đó sau này

ảnh hưởng rất rõ nét trong trường phái nghệ thuật

Mathura.

Từ mỗi cột, ở cửa sổ trên cùng nhất, là một

Triratna- biểu tượng có ba mũi chĩa tượng trưng

cho Phật – Pháp – Tăng. Triratna được chống đỡ

bởi những bánh xe pháp, hoa sen, Yahsha, Yakshi

và ba cửa sổ được chạm trổ công phu minh họa

những câu chuyện về tiền thân của Đức Phật. Sự

minh họa này mang lại một bức tranh hấp dẫn của

văn hóa núi rừng và truyền thuyết dân gian. Một

điều cần lưu ý quan trọng ở Bharhut là Đức Phật

không được thợ điêu khắc tượng trưng bằng hình

người. Biểu tượng vẫn là hình thức vật linh, và

Đức Phật được tượng trưng bằng một bánh xe,

những dấu chân hoặc một số biểu tượng nào đó

(Sherman E Lee, 2007, tr. 105)

4.2 Đại chánh điện Karle

Một công trình quan trọng và đồ sộ khác là Đại

Chánh điện (Chaitya) ở Karle, Maharashtra, có

niên đại rất sớm từ khoảng giữa năm 100 và 120,

có lẽ nó được xây dựng giữa thời kỳ Andhra, hoặc

chính xác hơn của một tiểu vương quốc liên hệ

với Andhra [Phụ lục hình 4]. Nhìn một cách tổng

quát, mặt ngoài của Karle không gây ấn tượng

như mặt ngoài của chánh điện Bhaja, phần lớn

công trình ở Karle làm bằng đá, kể luôn cả một

bình phong ở trên phần lộ thiên còn lưu giữ được.

Chánh điện Karle vốn được đẽo sâu vào trong núi

đá nằm cách phía Đông Nam Bombay khoảng 100

dặm, ở trên đỉnh của dãy đồi phía Tây được dẫn từ

vùng đồng bằng trũng ven biển đến cao nguyên

Dekkan (Sherman E Lee, 2007, tr.107 – 108).

Sanchi Shalabhanjika – rầm chìa Sanchi có một

sự tiến bộ đáng kể về bố cục và kỹ thuật xây dựng

[Phụ lục hình 3]. Đây không chỉ là một bức tranh

chạm khắc đơn thuần trên bề mặt một chiếc cột

đứng, mà thân của những cột trụ của Sanchi

Shalabhanjika vươn lên trong khoảng không, mặc

dù bức tượng vẫn còn mang phong cách hơi cổ

xưa phần lớn bị bó hẹp trong mặt phẳng phía

trước. Tư thế thể hiện một sự phức tạp, tương

phản với góc cạnh thăng bằng của cánh tay là

những cử động uốn éo và khêu gợi của thân hình.

Người ta trông thấy việc sử dụng nhiều hơn về

khoảng không mở rộng. Nhà điêu khắc đã cắt bỏ

đá để cái bóng bức tượng nổi bật lên với khoảng

không mở rộng. Theo chức năng, bức tượng

không chống đỡ cho bất cứ vật gì, nhưng là một

sự mô phỏng theo sự xây dựng bằng gỗ, cùng thời

điểm với nền kiến trúc trang trí và một chiếc rầm

Ý tưởng về hang động được khai quật ở trong núi

đã bộc lộ nét đặc trưng của điêu khắc Ấn Độ, và

sự ảnh hưởng của quốc gia này ở khu vực phía

Đông lục địa châu Á. Ở Ấn Độ, những chánh điện

Chaitya và tịnh thất Vihara thường được đẽo sâu

trong đá. Ở Trung Á, chúng ta nhận thấy những

công trình kiến trúc đẽo sâu vào những mõm đá

đất sét; ở Trung Quốc có rất nhiều chùa hang;

nhưng ở Nhật Bản lại không có phong cách này.

Có thể suy luận rằng, đặc tính thiên tài của người

Ấn Độ cơ bản là điêu khắc, và phẩm chất điêu

khắc cũng mở rộng đến khuynh hướng kiến trúc.

Và, người Ấn không quan niệm kiến trúc như là

một hàng rào bao bọc không gian. Họ nghĩ nó như

7

AGU International Journal of Sciences – 2021, Vol. 28 (2), 1 – 12

một khối được người ta tạo hình, để nhìn và cảm

nhận như là một công trình điêu khắc.

xây dựng ở hai bên hông như người ta thấy ở

những giáo đường phương Tây thời Trung cổ. Độ

cao của chánh điện thể hiện sự phát triển phong

cách cột, với đế đỡ chân cột hình cái chậu và đầu

cột hình chuông. Gian giữa ở Karle là phần ấn

tượng nhất với một độ cao 13,5m. Những bệ chân

cột hình chậu có thể xuất xứ từ công trình kiến

trúc bằng gỗ trước đó, những chiếc cột được đặt

trong các chậu sành để tránh côn trùng phá hoại.

Những đầu cột hình chuông ở Karle chắc chắn

xuất phát từ những chiếc cột của thời Ashoka, ở

phía trên đầu có những con voi và những người

quản tượng giống như ở Sanchi. Nhưng ở đây chỉ

có hai người cưỡi trên mỗi con vật quay mặt ra

ngoài, và chỉ hướng về phần giữa của giáo đường.

Đền thờ đá ở Karle là một công trình kiến trúc

bằng đá granit màu xanh xám đậm, toàn bộ tạo ấn

tượng thật oai nghiêm, tương phản với vẻ ngoài

mộc mạc của Bhaja, nơi này có những chiếc cột

đơn sơ hình lăng trụ không có đế hoặc đầu cột,

vươn lên từ trần nhà và đi thẳng đến mái vòm. Ở

Karle, chúng ta nhận ra những hình ảnh tinh xảo

hơn nhiều và được chạm khắc hết sức phong phú.

Không gian nội thất ở Karle dường như linh hoạt

hơn, mượt mà hơn so với khoảng không bất động

mà chúng ta cảm nhận ở Bhaja.

Những chánh điện Chaitya ở Bhaja và Karle được

đẽo sâu vào trong núi đá, như những khuôn mẫu

của những chánh điện Chaitya vĩ đại đứng riêng

biệt, những chánh điện trước đó được xây dựng

bằng gỗ và sau đó bằng gạch và đá, nhưng ngày

nay chúng hoàn toàn biến mất hoặc bị tàn phá.

Những công trình kiến trúc ngoại lệ này là một

phong cách kiến trúc nội thất thật sự, vì mục đích

sử dụng làm nơi tập hợp và để cho những tín đồ

có thể thực hiện nghi lễ đi vòng quanh bảo tháp ở

phần gần cuối nội thất chánh điện. Nhìn vào sơ đồ

của Karle chúng ta có thể hiểu về cách bố trí của

nó. Đầu tiên là lưu ý chiếc cổng vòm, một cổng

vòm – Narthex phía trong và một cổng vào chia

làm ba lối vào – một dẫn vào hai gian bên, và một

cổng chính dẫn vào chánh điện. Cổng vòm

Narthex ở Karle được chạm khắc ở phía mặt

ngoài với những pano có các hình nhân nam và nữ

được gọi là những người cúng dường. Có nhiều

pano khác với những hình ảnh quen thuộc của đạo

Phật từ thế IV đến thế kỷ VI hoặc VII; nhưng

công trình kiến trúc duy nhất chúng ta quan tâm

lại thuộc thế kỷ I. Chúng có một phong cách cao

quý, dù chúng ta biết chúng thật sự không phải là

những người cúng dường hay những cặp tình

nhân yêu đương – mithuna. Ít khi trong lịch sử mỹ

thuật có những hình dáng của người nam và nữ

được thể hiện thật to lớn và nhiều như thế trên

một phạm vi, với sự lành mạnh về thể chất dường

như tràn ngập trong đó một dòng sinh khí bất tận.

Phẩm chất của Prana – hơi thở, được thỉnh thoảng

đề cập đến trong mối quan hệ với nền điêu khắc

Ấn Độ, được thể hiển rõ ràng trong những hình

ảnh các nhân vật này. Hơi thở và điệu múa, là hai

yếu tố rất quan trọng trong việc quyết định cái

nhìn của phong cách điêu khắc Ấn Độ vì nó ảnh

hưởng đến thế đứng và sự thể hiện thân hình

(Sherman E Lee, 2007, tr. 108 – 110).

4.3 Bảo tháp Amaravati – phong cách Nam Ấn

Ngược về phương Nam, có một loạt những bảo

tháp với chất lượng cao và có phong cách chịu

ảnh hưởng của phong cách vùng Nam Ấn Độ

thuộc những thời kỳ hậu Phật giáo, khi Hindu bắt

đầu lấn át. Sự phát triển của khu vực này bắt đầu

vào thế kỷ V, vùng Nam Ấn kể luôn khu vực

quanh sông Krishna (ngày xưa là Kistna), sâu

trong nội địa cách biển khoảng ba đến bốn dặm.

Bảo tháp Amaravati ở Andhra Pradesh là địa điểm

điển hình của khu vực này, có hai bảo tháp nổi

tiếng khác là Nagarjunakonda và Jaggayyapeta.

Cả ba đều được xây dựng dưới triều đại

Satavahana, triều đại này cũng thống trị vùng

Trung Bắc Ấn và xây dựng bảo tháp Sanchi.

Chánh điện là một khoảng không dài và đơn giản

được xác định bằng những chiếc cột, mở rộng

vòng quanh phía xa của bảo tháp tạo nên một nơi

dùng để đi lại. Không có những nhà nguyện được

Nhìn chung, phong cách Amaravati có thể mang

nét đặc trưng về cơ cấu và năng động hơn bất cứ

8

AGU International Journal of Sciences – 2021, Vol. 28 (2), 1 – 12

những gì chúng ta đã trông thấy trước đó. Tương

phản với nét đặc trưng mang tính cách nào đó với

tác phẩm đương thời Kushan ở miền Bắc, một

tính cách dịu dàng hơn và mượt mà hơn dường

như đã được thăng hoa ở miền Nam.

chạm nổi minh họa những thời kỳ đầu và cuối của

phong cách Amaravati - những phong cách quen

thuộc và phổ biến.

Phong cách sau ở Amaravati là sự đi vòng quanh

thuộc những khuynh hướng của trường phái

Andhra và có lẽ được thể hiện trong vòng tròn nổi

tiếng ở hàng rào chấn song, trình bày hình ảnh

Đức Phật đang thuần phục voi điên. Đây là một

tác phẩm điêu khắc tiến bộ nhất cho đến ngày nay

về cách xử lý không gian và việc trình bày hình

ảnh các nhân vật. Tỷ lệ được xử lý đầy tinh xảo,

đó là hình ảnh con voi thật to và con người thật

nhỏ; hình ảnh những người ở xa được thể hiện

nhỏ hơn những người ở gần. Sự hòa hợp tâm lý

mở rộng từ toàn bộ cảnh tượng cho đến từng phần

của nó, như ở trong một nhóm nhỏ, nơi ấy một

phụ nữ né tránh con voi và được một người phía

sau bà ta làm cho bình tĩnh lại. Có lẽ toàn bộ bố

cục chịu ảnh hưởng của nền hội họa đương thời.

Những tác phẩm như thế này được trình bày ở

những bức tranh tường đầu tiên ở Ajanta,

Maharashtra. Chủ nghĩa tự nhiên tuyệt vời chứa

đựng cảm xúc cao độ, sự tích cực dữ dội, và yên

ả, thật vô cùng lạ thường. Ngoài khía cạnh kiến

trúc và một hoặc hai chiếc dây cương của con voi,

hầu như không có một đường thẳng trong bố cục;

khắp nơi có những đường cong hơi xoắn hoặc gợn

sóng và những hình dáng thật tròn. Không có

những mặt phẳng bẹt, mọi vật đều được xử lý một

cách có trật tự và khêu gợi. Nó là một phong cách

sẽ gây một ảnh hưởng lớn lao, nơi sự phát triển

của phong cách điêu khắc Hindu thuộc miền Nam

Ấn vào thời kỳ Pallava, khoảng 500 – 750 SCN

(Sherman E Lee, 2007, tr 114).

Ba bảo tháp ở vùng Kistna phần lớn bị tàn phá,

nhưng chúng ta có thể tái thiết vẻ bề ngoài của

bảo tháp Amaravati bằng cách dựa trên thiết kế

của bảo tháp Nagarjunakonda và Jaggayyapeta.

Những sự thể hiện hay hình ảnh được bảo quản

hoàn hảo nhất của bảo tháp Amaravati là ở trên

một tảng đá đẹp từ một trong những hàng rào

chấn song sau này, có lẽ thuộc thế kỷ III, cho

chúng ta thấy một cái gò to lớn mà bề mặt được

trát gạch hoặc đá và cuối cùng là vữa stuco (là

loại vữa được tạo ra từ cát – ciment – vôi và

nước) [Phụ lục hình 4]. Các bức tranh khắc chạm

nổi ở chung quanh đế của cái trống và hàng rào

chấn song lan can phía trên cao, được ngắt quãng

bởi một cái tháp năm cột kỳ lạ ở mỗi cổng ra vào.

Các phần này có liên hệ với Torana ở Sanchi

nhưng có hình dáng hoàn toàn khác biệt, con sử tử

trên đầu các chiếc cột. Cuối cùng là một hàng rào

chấn song rất cao, mặt ngoài với vô số vòng hoa

hồng, hoa sen và những tranh khắc chạm nổi các

Yaksha. Ở trung tâm của những cổng ra vào có

những phiến đá đẹp, điêu khắc hình ảnh của Đức

Phật mang hình dáng thú vật lẫn người. Trên nóc

của bảo tháp là một hàng rào chấn song quanh

một cây ở đây được tượng trưng bằng hai chiếc đà

ở hai bên của một cột trụ nằm ở giữa. Ở đây,

chúng ta có thể thấy một chút quen thuộc với

phong cách Kushan của phương Bắc. Những thiên

thần ở hai bên sườn bảo tháp ở trên, với những

đôi chân và đôi cánh tay uốn cong, được xử lý khá

linh động. Ở phía bên hông của một phiến đá xinh

đẹp khác chúng ta có thể thấy hình tượng thú vật

được sử dụng lại, trong một cách mô tả về cuộc

tấn công của Ma Vương - vị chúa tể của sự mê

đắm trần tục, chống lại đức Phật đang tham thiền,

với nỗ lực ngăn chặn sự giác ngộ của Ngài. Ở

những trụ ngạch, Đức Phật được thể hiện một

cách thực tế, sáng tạo mới mẻ hợp nhất với truyền

thống vật linh cổ xưa. Hai bức tranh điêu khắc

5. KẾT LUẬN

Nghệ thuật Phật giáo Ấn Độ các thời kỳ Maurya –

Shunga và Andhra có những đặc điểm hết sức thú

vị. Đầu tiên, đó là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa

kiến trúc và điêu khắc trong từng tác phẩm, chính

yếu tố này đã góp phần làm cho các công trình

kiến trúc Phật giáo đồ sộ có phần thô cứng trở nên

mềm mại uyển chuyển và đầy tính nghệ thuật. Hai

là, nền nghệ thuật Phật giáo nguyên sơ mang tính

9

AGU International Journal of Sciences – 2021, Vol. 28 (2), 1 – 12

TÀI LIỆU THAM KHẢO

biểu tượng cao. Để thể hiện sự tôn kính đối với

Đức Phật, các nhà nghệ sĩ đã sử dụng một số hình

ảnh tượng trưng như hoa sen, cây bồ đề, bánh xe

pháp,… về sau cho đến thời kỳ Andhra, các hình

tượng Đức Phật mới được sử dụng một cách trực

tiếp. Ba là, chủ đề trong Phật giáo có sự vay mượn

từ Balomon giáo và tín ngưỡng phồn thực Ấn Độ

truyền thống. Sự tồn tại của tín ngưỡng phồn thực

trong nền nghệ thuật Phật giáo thời kỳ này có thể

con người muốn đề cập một triết lý của Phật giáo

là sinh – diệt, diệt – sinh, trong sinh có diệt và

ngược lại, để đi đến chỗ giải thoát hoàn toàn cần

có sự tu tập nghiêm túc và đoạn diệt luân hồi sinh

tử. Và sự có mặt của một số vị thần Balamon

trong nghệ thuật điêu khắc Ấn Độ cũng là một

điều dễ hiểu, vì Phật giáo được ra đời trong một

thời điểm mà Balom có một sự ảnh hưởng và chi

phối sâu sắc trong nền văn hóa – chính trị - xã hội

Ấn Độ lúc bấy giờ. Bốn là, phong cách cũng như

kỹ thuật của nghệ thuật Phật giáo trong ba thời kỳ

được tìm hiểu có sự ảnh hưởng to lớn không chỉ

cho nghệ thuật Phật giáo nói riêng mà cho cả nền

mỹ thuật – điêu khắc – kiến trúc Ấn Độ nói chung

sau này. Cuối cùng, đó là sự tương đồng về cách

thức tạo hình nhân vật và động vật trong điêu

khắc Phật giáo Ấn Độ cổ điển với điêu khắc

Persia và Hy Lạp cổ đại.

C Scott Littleton. (2003). Trí tuệ phương Đông.

Hà Nội: Nhà xuất bản Văn hóa thông tin.

Chiêm Tế. (1977). Lịch sử thế giới cổ đại – tập 1

– Các nền văn minh cổ phương Đông. Hà Nội:

Nhà xuất bản Giáo dục.

Drukpa Việt Nam. (2014). Nghệ thuật Mật thừa –

cánh cửa dẫn tới giác ngộ. Hà Nội: Nhà xuất

bản Tôn giáo.

Lê Phụng Hoàng., Hà Bích Liên., & Trần Hồng

Ngọc. (2003). Các công trình kiến trúc nổi

tiếng trong lịch sử thế giới cổ trung đại. Hà

Nội: Nhà xuất bản Giáo dục.

Lương Ninh (chủ biên)., Đinh Ngọc., Đặng

Quang Minh., Nguyễn Gia Phu., & Nghiêm

Đình Vỹ. (2003). Lịch sử thế giới cổ đại. Hà

Nội: Nhà xuất bản Giáo Dục.

Robert E. Fisher. (2000). Nghệ thuật và kiến trúc

Phật giáo (Thích Thiện Minh & Trần Văn

Huân biên dịch). TPHCM: Nhà xuất bản

TPHCM.

Trần Đăng Sinh., & Đào Đức Doãn. (2009). Giáo

trình tôn giáo học. TPHCM: Nhà xuất bản Đại

học sư phạm.

Sherman E. Lee. (2007). Lịch sử mỹ thuật Viễn

Đông (Trần Văn Huân biên dịch). TPHCM:

Nhà xuất bản Mỹ Thuật.

Với những đặc điểm nêu trên, chúng ta có thể

nhận thấy, nền nghệ thuật Phật giáo Ấn Độ thời

kỳ Maurya – Shung – Andhra đã trở thành những

tác phẩm nguyên mẫu điển hình của nền nghệ

thuật Phật giáo Ấn Độ cổ điển, góp phần trong

việc nhắc nhở - củng cố những chân lý bất diệt

của Phật giáo, cùng với sự phát triển và phong

cách của nó đã duy trì toàn bộ lịch sử Phật giáo.

Trần Quang Thuận. (2013). Nguyên nhân thăng

trầm thịnh suy của Phật giáo Ấn Độ. Hà Nội:

Nhà xuất bản Hồng Đức.

Hoàng Tâm Xuyên. (1999). Mười tôn giáo lớn

trên thế giới. Hà Nội: Nhà xuất bản CTQG.

10

AGU International Journal of Sciences – 2021, Vol. 28 (2), 1 – 12

PHỤ LỤC HÌNH 1

(Nguồn: Sherman E. Lee, 2007, tr.94 – 96)

Đầu cột hình sư tử

Đầu cột hình con bò

Yaksha Parkham - Yakshi

Besnaga

PHỤ LỤC HÌNH 2

(Nguồn: Sherman E. Lee, 2007, tr.98)

Mặt tiền Chaitya Bhaja

11

AGU International Journal of Sciences – 2021, Vol. 28 (2), 1 – 12

PHỤ LỤC HÌNH 3

(Nguồn: Sherman E. Lee, 2007, tr.106)

Torana

Sanchi Shalabhanjika

PHỤ LỤC HÌNH 4

(Nguồn: Sherman E. Lee, 2007, tr.109 – 112)

Bảo tháp Amaravati

Chaitya Karle

12

Nghệ thuật phật giáo Ấn Độ thời kỳ Maurya – Shunga – Andhra (thế kỷ IV TCN – thế kỷ III SCN)