Nghệ nhân và không gian tưởng tượng trong diễn xướng sử thi Ê Đê

Nghệ nhân và không gian tưởng tượng

trong diễn xướng sử thi Ê Đê

Kiều Trung Sơn¹, Y Kô Niê²

¹Viện Nghiên cứu Văn hóa, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

Email: [email protected]

²Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk.

Nhận ngày 15 tháng 11 năm 2017. Chấp nhận đăng ngày 6 tháng 12 năm 2017.

Tóm tắt: Sự thể hiện câu chuyện sử thi cần tới khả năng sáng tạo và trí tưởng tượng của nghệ

nhân. Khả năng này biến một câu chuyện dài với nhiều nhân vật, nhiều sự kiện, tồn tại trong trí nhớ

của nghệ nhân trở nên sinh động trong một không gian tưởng tượng, trước khi có thể bộc lộ cho

người nghe. Cách sáng tạo như vậy giống như một thứ năng lượng, giúp cho nghệ nhân có thể hát

kể sử thi hàng đêm, thậm chí nhiều ngày đêm. Nghệ nhân diễn xướng nội dung sử thi không phải

chỉ từ trí nhớ, mà từ trong tiềm thức của họ. Tất cả được trí tưởng tượng kích hoạt, diễn xướng tùy

theo bối cảnh không gian, thời gian và người nghe. Nhờ có không gian tưởng tượng, người hát kể

có thể sáng tạo và ngẫu hứng để gây ấn tượng, tạo sự hấp dẫn từ câu chuyện sử thi tới đối tượng

thưởng thức.

Từ khóa: Sử thi Ê Đê, nghệ nhân diễn xướng, không gian tưởng tượng.

Phân loại ngành: Văn hóa học

Abstract: The performance of epics requires for the performers’ creativity and imagination. This

ability turns a long story with many characters and events existing in the artist's memory to become

vivid in an imaginary space before they are revealed to the listeners. Such creativity is like a force

allowing artists to sing epics every night, even for several consecutive days. Artists perform epic

content not only from memory but also from their sub-consciousness. All are activated by imagination,

depending on the context of space, time and audience. Thanks to the imaginary space, the narrator can

create and improvise to impress and create the appeal of the epic story to the audience.

Keywords: Ede epics, performers, imaginary space.

Subject classification: Cultural studies

87

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

1. Mở đầu

sử thi, nghệ nhân có thể chủ động hát kể

trong thời gian co giãn, tùy theo nhu cầu

Cách đây gần một thế kỷ, sử thi Ê Đê đã của người thưởng thức.

được thế giới biết tới nhờ L. Sabatier³với

sự kiện lần đầu tiên ông công bố tác phẩm

2. Năng lực tưởng tượng của nghệ nhân

hát kể

Truyền thuyết về Đăm Săn năm 1927 tại

Pháp. Sử thi Ê Đê thứ hai Đăm Di, cũng do

một người Pháp, D. Antomarchi, sưu tầm

và giới thiệu trong Tập san trường Viễn

Đông bác cổ năm 1955. Gần đây nhất, sau

Dự án điều tra, sưu tầm, biên dịch và xuất

bản kho tàng sử thi Tây Nguyên do Viện

Nghiên cứu Văn hóa thực hiện, đã xuất

bản 14 tác phẩm sử thi Ê Đê⁴. Tất cả cho

thấy, người Ê Đê sở hữu một kho tàng sử

thi rất đồ sộ.

Trước sự hấp dẫn của sử thi Ê Đê, có

nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, như G.

Condominas, Chu Xuân Diên, Ngọc Anh,

Võ Quang Nhơn, Nguyễn Văn Hoàn,

Nguyễn Hữu Thấu, Phan Đăng Nhật. Dù đó

là nghiên cứu văn học hay nghiên cứu văn

hóa, hầu hết các nghiên cứu về sử thi Ê Đê

dựa vào phương pháp phân tích văn học,

trên nội dung và hình thức văn bản. Tác giả

bài viết này dựa trên quan điểm khác, đó là

coi sử thi như một tác phẩm nghệ thuật diễn

xướng, trong đó, người diễn xướng có vai

trò quyết định. Với quan điểm như vậy,

không thể sử dụng phương pháp phân tích

văn học dựa trên văn bản, mà cần sử dụng

phương pháp phân tích nghệ thuật dựa trên

hoạt động diễn xướng của nghệ nhân. Việc

phân tích nghệ thuật dựa trên hoạt động

diễn xướng có thể tiếp cận từ rất nhiều khía

cạnh khác nhau. Tác giả bài viết này đề cập

tới khía cạnh sáng tạo ngẫu hứng của nghệ

nhân trong nghệ thuật diễn xướng; qua đó

để hiểu lý do tại sao với cùng một nội dung

Nghệ nhân dân gian được đánh giá như báu

vật nhân văn sống, vì họ nắm giữ những giá

trị độc đáo của văn hóa truyền thống, và có

vai trò rất lớn trong việc trao truyền những

giá trị độc đáo đó cho thế hệ kế tiếp. Không

ai có thể đảm nhận vai trò đó ngoài các

nghệ nhân. Người Ê Đê gọi nghệ nhân diễn

xướng sử thi là pô khan (pô: thầy, người

thạo việc), gọi sử thi là klei khan (klei: lời,

bài). Có thể thấy, sử thi tồn tại dưới dạng

truyền miệng, được truyền tải đến người

nghe thông qua hình thức hát, kể, diễn

xướng của nghệ nhân. Quan sát và nghe

nghệ nhân hát kể sử thi, ta sẽ nhận thấy họ

như là nghệ sỹ đa năng: người sáng tạo tác

phẩm, người đạo diễn các tình huống, diễn

viên tài năng (có thể diễn được nhiều giọng

khác nhau, đồng thời cũng là người bình

luận tính cách hay diễn biến câu chuyện...).

Đỗ Hồng Kỳ nhận định: “Nghệ nhân được

gọi là pô khan phải có đủ các khả năng sau:

1. Thuộc hoàn chỉnh nhiều cốt truyện khan,

không lẫn lộn sự kiện, hành động, biến cố

của cốt truyện này với sự kiện, hành động,

biến cố của cốt truyện khác; 2. Ngoài

những lời duê (lối nói vần) có sẵn được

dùng làm khuôn mẫu, người hát kể khan

còn phải biết vận dụng thêm những câu duê

mới để làm phong phú hơn, hay hơn điều

đang nói, nhưng chúng không được xa rời

đối tượng cần thể hiện; 3. Người hát kể phải

88

Kiều Trung Sơn, Y Kô Niê

có giọng hát truyền cảm, biểu đạt đúng các

sắc thái của truyện kể” [6].

Chính vì thế mà người kể phải dùng lối hát

để khỏi bị phân tâm và gián đoạn câu

chuyện. Đây là một không gian rộng, phong

phú, giàu trí tưởng tượng cho người diễn

xướng thành một bản trường ca, được kết

cấu từ những tình tiết câu chuyện với mô

típ gần giống nhau nhưng vẫn được cộng

đồng công nhận.

Không gian hiện thực là sự tương hữu

giữa tưởng tượng và hiện thực, theo nghĩa

hẹp so với không gian tưởng tượng, bao

gồm vật chất và con người ví dụ như gian

khách nhà dài (sang gah), bếp lửa (kpur),

ghế dài (kpan), trống (hgơr), cộng đồng

làng (yang buôn), sự quan hệ tổng thể

người với người, không giới hạn lứa tuổi và

giới tính. Những yếu tố con người, vật chất

tưởng tượng và hiện thực đó tạo ra những

âm thanh, hình ảnh gần gũi, thân thiện, thực

hư trong tâm trí của người hát kể và

người nghe.

Để có được khả năng tạo không gian

tưởng tượng như vậy, người diễn xướng sử

thi Ê Đê ngoài năng khiếu bẩm sinh, còn

được trao truyền trong dòng tộc. Bởi từ bé

họ đã được đắm mình trong lời kể của ông,

cha ở các lễ hội, lúc lên rẫy… Ngoài ra, họ

còn học, ghi nhớ những tác phẩm sử thi

khác từ những người diễn xướng giỏi trong

buôn, trong vùng. Không những thế, trong

quá trình diễn xướng sử thi, người diễn

xướng còn sáng tạo thêm những đoạn,

chương cho phù hợp với dân tộc, với địa

phương, nhất là phù hợp với phong tục tập

quán của cộng đồng mình. Chính vì vậy,

những nghệ nhân hát kể khan Ê Đê thường

Chúng tôi hoàn toàn đồng tình với nhận

định trên, nhưng cần bổ sung thêm một

năng lực rất đặc trưng của nghệ nhân kể

khan Ê Đê, đó là khả năng sáng tạo và trí

tưởng tượng. Khả năng này là cơ sở, là

phương thức cho cả một câu chuyện dài tồn

tại trong trí nhớ của nghệ nhân, có thể bộc

lộ ra một cách sinh động trước người nghe.

Khi diễn xướng, nghệ nhân như sống trong

không gian riêng của họ, một không gian

tưởng tượng. Chính không gian này mở ra

câu chuyện sử thi, dẫn dắt câu chuyện sử

thi. Câu chuyện qua không gian tưởng

tượng, từ lời diễn xướng của nghệ nhân,

luôn tạo sức hấp dẫn, lôi cuốn người nghe.

Theo quan niệm của người Ê Đê, không

gian diễn xướng sử thi được chia thành hai

loại: không gian riêng và không gian chung.

Không gian riêng là “không gian tưởng

tượng” dành cho người hát kể có thể sáng

tạo, và ngẫu hứng trong câu chuyện của

mình để gây ấn tượng, tạo sự hấp dẫn cho

người nghe. Không gian chung là “không

gian hiện thực” dành cho người nghe, với

sự tham dự của tất cả mọi người cùng một

sở thích, hâm mộ, để được thưởng thức, học

hỏi và làm theo.

Không gian tưởng tượng là không gian

ảo thuộc về người kể chuyện, bao gồm các

nhân tố thiên nhiên (như trời đất, sông suối,

rừng núi, cỏ cây, vật chất), con người, các

vị thần, những loài vật và cây cối vô hình

không có trong thực tại… Lúc hát, người kể

nhập hồn vào thế giới hư ảo, hát kể lại cho được mọi người yêu mến, quý phục, cộng

đồng xem họ là người được thần linh

(Yang) ban cho những khả năng này.

người nghe những gì mình thấy được. Tất

cả mọi người tôn trọng không gian này.

89

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

3. Thiên nhiên và cộng đồng trong không trĩu cành, đàn trâu nhiều như những hòn đá

gian tưởng tượng

lô nhô. Con voi rống như sấm, dân làng

đông đúc như những hạt mưa”. Đối với

người Ê Đê, đây là một buôn làng lý tưởng

có trong sử thi, ai nghe cũng đều mơ ước

về nó.

Không gian tưởng tượng của người diễn

xướng về thiên nhiên, vạn vật trong sử thi

đều rất đẹp. Cái đẹp trong sử thi được biểu

hiện qua muôn vàn những sự vật, hiện

tượng tồn tại xung quanh ta. Có những cái

đẹp của thế giới tự nhiên do tạo hóa sinh ra

(như sông, núi, biển, trời, trăng, sao,…).

Trong sử thi thường nhắc nhiều về những

cánh rừng bạt ngàn, rõ nét nhất là cảnh

buôn làng giàu có của các tù trưởng, những

người hùng nổi tiếng khắp vùng như Đăm

Săn, Khing Ju… Trong trí tưởng tượng của

người kể, những cánh rừng đi săn bắn, nơi

làm rẫy và bến nước đều ở hướng đông.

Đây là hướng mỗi buổi sáng thức dậy và đi

lên rẫy đều nhìn thấy mặt trời ló trên đỉnh

núi, họ quan niệm đây là sự sống, sự sinh

sôi, nẩy nở khi tiếp nhận ánh sáng của nữ

thần mặt trời mỗi ngày. Ánh mặt trời là sự

báo ứng của những điều tốt lành, là sự hy

vọng trở thành hiện thực. Ví dụ như trong

sử thi Khing Ju có đoạn kể: “Đến sáng hôm

sau, khi mặt trời lên khỏi ngọn núi, Prong

Mưng Dăng lấy nước trong bầu rửa mặt.

Sau đó, vít cần rượu và tiếp tục uống. Càng

uống nước trong ché càng đầy, có lúc nước

tràn ra ngoài”. Đây là điều tốt lành báo ứng

cho Prong Mưng Dăng dắt bà đỡ đẻ về gấp

cho em gái mình H’Ling kịp sinh con, trong

khi Prong Mưng Dăng đang mải mê tỏ tình

với H’Bia Ling Pang.

Trong mỗi buôn làng đều có giai tầng xã

hội, từ những người có chức sắc cho đến

người hùng mạnh đầy quyền lực đều có

những ngôi nhà sàn dài hơn và khang trang

hơn hẳn những người trung bình. Những

ngôi nhà rộng dài luôn thể hiện sự hùng

mạnh của cả dòng họ, con đàn cháu đống,

của cải hơn người và uy quyền trong cộng

đồng. Với bất cứ sử thi nào, khi một nhân

vật đi tìm ai và hỏi người nào đó trong làng

thì sẽ có câu trả lời khéo léo. Đó là: “Nhìn

cột nhà sàn nó dài hơn nhà khác, có nhiều

cái bành voi để ngoài hiên, cầu thang rộng

bằng trải ba chiếc chiếu. Cầu thang rộng

đến nỗi những chàng trai xuống một lúc

năm, các cô gái thì xuống được ba người,

con heo, con chó chạy đầy dưới sân”. Câu

trả lời này làm cho người nghe tưởng tượng

về ngôi nhà đó đẹp, dài, rộng hơn hẳn

những ngôi nhà trong buôn mình. Riêng nội

thất trong nhà, người kể luôn tạo ra những

lời kể bằng ngôn từ tượng hình. Ví dụ: “Cột

nhà trong chạm trổ rất đẹp, sàn nhà láng

bóng. Gian trong cột bằng chỉ đỏ, gian

ngoài cột bằng chỉ vàng”. Những hình ảnh

gần như có thực với không gian hiện thực.

Ví dụ: “Từ trong bành voi, Mtao Grư đạp

lên đầu voi nhảy xuống sàn hiên, từ sàn

hiên nhảy qua ngạch cửa, từ ghế Jhưng (ghế

chủ nhà), nhảy đến chỗ ngồi đánh Jhar

(chiêng lớn tiếng ngân vang), từ chỗ đánh

Jhar đến chỗ đánh chiêng (ghế kpan), từ

chỗ đánh chiêng nhảy đến chỗ đánh hgơr

(trống cái)”. Hình ảnh này làm người nghe

Nghệ nhân khi kể về một buôn làng giàu

đẹp và sang trọng không nơi nào sánh bằng

thì kể gần như giống nhau. Ví dụ: “đến gần

rìa buôn trên ngọn đồi thoai thoải, thấy bến

nước đẹp được chắn bằng tảng đá lớn dựa

vào vách núi. Đàn bò nhiều như quả cà chín

90

Kiều Trung Sơn, Y Kô Niê

hình dung ra những hành động nhẹ nhàng, Ví dụ: “Đêm ngủ họ mơ, ngày ngủ họ thấy

nhanh nhẹn của Mtao Grư đi vào qua các vị loáng thoáng nghe tiếng lộc cộc, Aê Du

cầm gậy bằng cây mây, Aê Diê cầm gậy

bằng cây song”. Vị thần Aê Du, Aê Diê là

hai vị thần tối cao ngự ở trên trời, cai quản

loài người và ban cho sự no đủ. Thần Aê

Du tạo ra con gái xinh đẹp, giỏi giang và

cai quản sinh mạng của một đời người từ

khi ra đời cho đến lúc chết. Thần Aê Diê

tạo ra con trai nhanh nhẹn, khỏe mạnh, giỏi

săn bắn, làm nhà, phát rẫy, cai quản cuộc

sống chàng trai cho đến chết. Trong lời nói

vần hoặc trong các bài dân ca luôn nhắc về

hai vị thần này. Ví dụ: “Thần Aê Du sinh ra

con gái xinh đẹp, thần Aê Diê sinh ra con

trai khỏe mạnh”. Trong sử thi Đăm Săn, vị

thần Aê Du, Aê Diê giúp đỡ và tác động

mạnh đến cuộc hôn nhân để cho H’Ni,

H’Bhi và Đăm Săn trở thành vợ chồng tài

sắc không ai sánh bằng, vị thần xuất hiện và

chỉ bảo thông qua giấc mơ. Ví dụ có đoạn

kể: “Ơ các cháu, các cháu như con bê non,

con nghé nhỏ, ung nhọt mới nổi dưới da,

con cái mồ côi nghèo khó. Bây giờ ta cho

hai cháu lấy Đăm Săn, sau này các cháu sẽ

trở thành giàu có”.

Đặc biệt, sử thi Ê Đê ít nhắc đến các vị

thần trên các tầng trời và dưới đất (như:

thần mây, thần gió, thần sông, thần nước và

thần cây cối…). Riêng ở sử thi “Anh em

Klu, Kla” có ngụ ý lấy danh các vị thần như

Mtao Angin (tù trưởng gió). Còn phái đẹp

mang tên các vị thần như H’Bia Grăm, tức

là nữ thần Sấm sét; H’Bia Kmla là nữ thần

tia chớp; H’Bia Angin là nữ thần gió bão…

Người diễn xướng ghép tên các nhân vật

trên với hiện tượng gió, sấm sét, tia chớp để

cho gần gũi với người nghe, nhưng trong trí

tưởng tượng của người nghe đều biết rõ các

nhân vật đó là thần linh vì những hành động

trí đặt chiêng, chỗ để của những vật dụng

(như jhưng, kpan, thứ tự từ gian ngoài đi

vào gian trong). Qua tình tiết của câu

chuyện, người nghe đã hình dung đây là

một nhà giàu có nhất trong buôn làng.

Đối với người nghèo khổ (sống riêng lẻ,

sống tự do ngoài buôn, không có cổng,

không có hàng rào chắn vững chắc như ở

buôn Mtao), trong sử thi, nhân vật nghèo

khổ thường nhắc nhiều lần là bà Sun

(Aduôn Sun). Có những đoạn mô tả ngôi

nhà rách rưới, nghèo nàn qua lời thoại giữa

bà Sun và nhân vật chính. Ví dụ: “Bà chỉ

sống một mình với lũ chuột hôi hám, nhà bà

rách rưới, cây cột xiêu vẹo, cây xà cong

queo như nhà của con chó nằm”. Lời nói

thật thà, chất phác, cam chịu cảnh nghèo

nàn nhưng giàu tình cảm và sự mến khách

của những người nghèo khổ. Họ cho biết

hoàn cảnh của mình, nếu khách là người

giản dị thì ghé vào, nếu khách là người

phân biệt đối xử thì bỏ đi, vì họ là những

người nghèo sống rải rác ở ngoài, là tầng

lớp thấp nhất trong xã hội của người

Ê Đê.

4. Các vị thần, con người và lễ hội trong

không gian tưởng tượng

Trong sử thi Ê Đê các vị thần xuất hiện

không đậm nét, nhân vật thần linh chỉ giúp

đỡ và can thiệp những vấn đề quan trọng,

nhưng đa phần mang tính chất thần thoại

nhiều hơn. Hai vị thần linh gây ấn tượng

mạnh mẽ, tác động về hình ảnh đẹp trong trí

tưởng tượng của người diễn xướng và

người nghe là hai vị thần Aê Du, Aê Diê.

91

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

tạo ra có uy lực đúng với hiện tượng của hình ảnh như vậy trong hoa văn truyền

trời đất.

thống của người Ê Đê. Ví dụ có đoạn kể:

Bên cạnh cái đẹp của thiên nhiên và “Cái váy phía trên có thêu hình con rắn hổ

phong cảnh, trong sử thi còn liên quan đến mang, phía dưới thêu hình con rắn cạp

cái đẹp của con người. Ngoại hình của cơ nong, thêu hình con kỳ nhông uốn lượn

thể cũng là một phần để đánh giá cái đẹp xung quanh, nó đáng giá một con trâu. Váy

chuẩn. Người Ê Đê thường ví vẻ đẹp của của người Kur, người Lào cũng không đẹp

người con gái như những loài hoa quen bằng”. Người kể muốn tôn vinh một người

thuộc có ở khắp nơi, ví người con trai như con gái giỏi giang, khéo léo và tài hoa, để

các loài cây thân thẳng, gốc vững, cứng khi nghe qua đoạn mô tả này, các cô gái

chắc. Trong khi mai mối H’Bia Yâo với hiện đang ngồi nghe kể đều có sự khát khao

Khing Ju, người kể đã mô tả cô gái này như trong tương lai, mình cũng có thể thêu, dệt

sau: “Mặt H’Bia Yâo trắng như hoa ktang được những cái váy đẹp như thế.

(thân cây màu vàng dùng làm cột cúng

Tuy trang phục đơn giản, đồ trang sức

trong nhà), cằm sáng như hoa plei (thân cây còn thô sơ, với điều kiện chế tác hạn chế,

cứng và thẳng thường dùng làm cột nhà), trong trí tưởng tượng của người kể, con

thân cô ta đẹp hơn mọi người trong vùng. người thời kỳ bấy giờ đã có trình độ thẩm

Đôi chân vàng như chân con chim ktrâo mỹ, óc tưởng tượng cao, đã quan tâm nhiều

(chim cu đất), móng chân tay như móng tới vấn đề làm đẹp cho cơ thể. Đó là những

diều hâu, môi miệng đầy đặn xinh xắn hơn cái đẹp mà người kể đã tạo ra những hình

người”. Cái đẹp của con trai trưởng thành ảnh độc đáo, sinh động cho người nghe.

được người kể phác họa trong đoạn sử thi Với tư cách là chủ thể ngôn ngữ thẩm mỹ,

Khing Ju như sau: “Hãy nhìn cặp chân nó người kể luôn đi tìm cái đẹp, khám phá cái

chắc khỏe như gốc cây sung, xương đùi như đẹp, và cao hơn là, sáng tạo cái đẹp trong

rễ cây kniêng (thường lấy vỏ để ăn trầu), sử thi. Người kể luôn quan sát và đánh giá

các ngón chân cứng cáp như lông nhím, mặt các sự vật, hiện tượng xung quanh mình

sáng như trăng sao trên trời”.

theo tiêu chí đẹp hay không đẹp. Cứ thế,

Ngoài ra, qua cách mô tả về ứng xử và nhu cầu cái đẹp trong tâm trí người kể là vô

dáng vóc của con người, người kể còn chú tận, làm cho người nghe khát khao vươn tới

trọng đến sự lịch thiệp, trang nhã trong cái đẹp khôn cùng.

trang phục, để tạo sự quý phái, uy quyền

Trong sử thi, phần nghi lễ (cúng thần

trong cộng đồng. Trang phục này không linh) không được kể chi tiết, mà chủ yếu

mặc vào ngày thường, chỉ được mặc vào mô tả nhiều nhất là cảnh lễ hội (ăn năm,

dịp lễ hội và đón tiếp khách đến nhà. Trong uống tháng). Tuy nhiên, trong tục lệ đi săn

lời thoại của bà Sun với H’Bia Ling Pang bắn, người Ê Đê vẫn tổ chức việc cầu khấn

có kể: “Nếu khách người Yuăn, cháu hãy thần linh, cầu xin các vị thần phù hộ cho sự

bỏ váy cũ mặc váy mới, bỏ bông tai bằng may mắn, suôn sẻ, khi phạm phải những

gỗ đeo bông tai bằng ngà”. Cách mô tả điều kiêng cữ.

những nét hoa văn rất trừu tượng và phong

Phần hội trong sử thi là Hội ăn năm,

phú, thực tế không ai có thể thêu, dệt những uống tháng, bắt đầu bằng những tiếng

92

Kiều Trung Sơn, Y Kô Niê

chiêng. Ví dụ: “đánh cồng thật vang, tiếng trưởng giàu có, muốn thể hiện sức mạnh

cồng lan ra ngoài. Đánh chiêng mung, của mình thì phải đi săn lùng những người

chiêng mai, chiêng pha vàng, pha bạc. Đánh

ở dưới sợ đụng ngạch cửa, đánh ở trên sợ

đụng cây xà dọc. Tiếng chiêng làm khỉ,

vượn quên bám cành cây, ma quỷ quên việc

làm hại người, chuột, sóc quên ăn lúa, bắp.

Tiếng chiêng làm con hoẵng ngừng chạy,

con hươu vểnh tai lắng nghe quên cả ăn

cỏ”. Người kể mô tả cảnh ăn uống linh

đình, bảy con trâu đuợc thui trong một

ngày, bảy con bò đuợc giết trong một đêm.

Đốt gà hết một rọ, giết heo hết một chuồng.

Chiêng không rời khỏi xà dọc, nhà Đăm

Săn ăn năm, uống tháng không biết ngày

đêm… Trong sử thi, cấu trúc thể hiện phần

hội này như một khuôn mẫu, nhưng nó

không giống nhau trong cách diễn đạt của

mỗi nghệ nhân, nghệ nhân giỏi thì diễn

xướng ngẫu hứng tuỳ theo vốn từ nối vần

của mình, để khơi gợi trí tưởng tượng khác

nhau cho người nghe, tạo một không gian

rộng lan tỏa từ trong ra ngoài, vang xa khắp

cả núi rừng, sông suối, đến muông thú cũng

phải lắng nghe.

phụ nữ đẹp, giỏi hơn người để chiếm đoạt,

dù phải trả giá bằng chính mạng sống của

mình. Những người phụ nữ xinh đẹp giỏi

giang thường là vợ của những kẻ có sức

mạnh, một nhân vật đặc biệt trong vùng

được dân làng quý mến tôn sùng. Trong sử

thi Đăm Săn có đoạn kể: “Ở một ngày, nghỉ

một đêm, tới cuối buổi sáng, tin đồn đến

thần đại bàng, đến làng tây, buôn đông, rồi

đến tai Mtao Anur, rằng Đăm Săn có vợ là

H’Ni, H’Bhi vô cùng xinh đẹp, không có cô

gái nào trên xứ này xinh đẹp bằng”. Đây là

một cấu trúc tình tiết theo khuôn mẫu trong

sử thi, mà người kể đặt vấn đề nguyên nhân

gây ra chiến tranh giữa hai thế lực hùng

mạnh Đăm Săn và Mtao Anur. Mtao Anur

cũng đã biết chắc Đăm Săn là chồng của hai

phụ nữ kia, là người hùng của một xứ,

nhưng vì lòng háo sắc nên cố ý gây chuyện

và quyết tâm chiếm đoạt. Ví dụ có đoạn kể:

“Nào chúng ta đi đến đó! Sừng tê giác ta

phải giành, ngà voi ta phải nhổ, vợ người

giàu có ta phải cướp. Ta đi cướp vợ thằng

Đăm Săn!”. Nguyên nhân gây ra cuộc chiến

tranh trong sử thi hầu như gần giống nhau,

vì người kể không có vốn từ để diễn tả

nguyên nhân này khác nguyên nhân kia,

toàn bộ nội dung của phần này người kể

dùng ngôn ngữ kể chuyện và ngôn ngữ đối

thoại không dùng lời nói vần. Mục đích của

người kể chủ yếu tạo sự phẫn nộ, tức giận

cho người nghe để lên án những điều trái

với luân thường đạo lý, trái với luật tục mà

Mtao đang phạm phải. Tình tiết câu chuyện

Mtao Anur đến cướp H’Ni rất đơn giản,

dùng lời dụ dỗ để cho H’Ni ra khỏi buồng

kín không được. Bỏ về và quay lại giả vờ

quên túi đựng thuốc lá, gọi H’Ni đưa hộ, lợi

5. Cuộc chiến sinh tồn trong không gian

tưởng tượng

Trong sử thi, cuộc chiến đấu quyết tử không

phải tranh giành đất đai, hay chiếm hữu nô

lệ, mà là một cuộc chiến giữa cá nhân với

nhau, chủ yếu là cuộc chiến tranh giành phụ

nữ và để phô trương sức mạnh quyền lực

của mình. Quyền lực ở đây là chiếm đoạt

phụ nữ (càng nhiều vợ đẹp, vợ giỏi giang

càng được nổi tiếng một vùng). Những hình

thù trên trang phục, hình thù càng lạ mắt thì

sự giàu có càng được tôn vinh. Một tù

93

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

đao không mỏi tay”. Có một đặc điểm khá

thú vị nữa mà chúng tôi nhận ra khi tiếp xúc

với các nghệ nhân diễn xướng sử thi, đó là,

đa số họ không biết chữ. Mặc dù không biết

chữ, nhưng họ có thể nhớ được rất nhiều

bài sử thi, thậm chí có người nhớ tới vài

chục tác phẩm, mà mỗi tác phẩm có thể kể

trong 1-2 đêm, hoặc 4-5 đêm còn tùy theo

trí tưởng tượng, trạng thái thăng hoa của

người kể. Hát được lâu và dài như vậy là vì

họ có giọng hát khoẻ, vang, biết nhiều làn

điệu của thể loại hát nói (lời nói vần - klei

duê) để vận dụng cho phù hợp với các hoàn

cảnh, các nhân vật trong tác phẩm, biết cách

diễn bằng động tác, bằng nét mặt. Ngoài ra,

người diễn xướng sử thi thường là những

người có bề dày tri thức dân gian để có thể

diễn giải một cách tinh tế những nội dung

và sắc thái của sử thi đó.

dụng thời cơ kéo H’Ni lên bành voi, hắn đã

cướp được vợ Đăm Săn.

Cuộc chiến này gần như là một cuộc đấu

kiếm, người nào thua trận thì buộc phải mất

mạng, được cả cộng đồng chứng kiến và

chấp nhận phục tùng kẻ chiến thắng. Trận

đấu tay đôi này là một không gian tưởng

tượng hấp dẫn cho người kể, dùng ngôn

ngữ ngẫu hứng, nhưng vẫn theo khuôn mẫu

chung của cốt truyện. Tính nhân đạo trong

cuộc chiến là không xông vào nhà đánh

nhau, không hỗn chiến, mà chờ dưới sân

gọi đích danh kẻ thù xuống cầu thang và kể

tội. Trước khi giao chiến, Đăm Săn gọi

Mtao Anur: “Sao ông còn muốn H’Ni về

làm vợ. Nó đã vướng khung dệt ở đùi, đã

vướng cây dập chỉ ở tay. Lúc H’Ni chưa

vướng khung dệt sao ông không đến hỏi, để

có người nấu cơm, dệt khố áo cho ông?”.

Cuộc chiến không gây sự căng thẳng cho

người nghe; nó tạo ra sự hài hước, khiến

người nghe buồn cười hơn hồi hộp, như

trong trận đấu kiếm giữa Đăm Săn và Mtao

Anur. Khi bước xuống cầu thang, Mtao

Anur hùng dũng tuyên bố: “Cháu là người

tài giỏi! Nhưng bác không sợ, cháu đừng

dọa bác!”. Sau đó, người kể diễn tả điệu bộ

vụng về của Mtao Anur: “Mtao Anur múa

bên phải, nhảy bên trái làm mọi người ngó

theo. Ông ta nhảy như con diều hâu, múa

như con đại bàng, đôi chân nặng trịch như

có ai cột đá, đôi tay rã rời như không cầm

nổi cái khiên, bàn tay run như không cầm

nổi cái kiếm. Cái khiên như sắp rơi xuống

đất, thanh kiếm như sắp tụt khỏi tay”.

Tương phản với hành động của Mtao Anur

có đoạn kể: “Đăm Săn múa khiên đao…

tiếng khiên vù vù như tiếng sấm rền, làm

cây trên núi phải đổ, cây sung dọc bờ suối

phải ngã… múa khiên không biết mệt, múa

6. Kết luận

Sự sáng tạo nào của con người cũng cần tới

trí tưởng tượng. Sự sáng tạo trong diễn

xướng sử thi cũng xuất phát từ trí tưởng

tượng của nghệ nhân, hình thành một không

gian sử thi tưởng tượng trong đầu họ. Cách

sáng tạo đó giống như một thứ năng lượng

giúp cho nghệ nhân có thể hát kể sử thi

hàng đêm, hoặc thậm chí nhiều ngày đêm.

Nội dung sử thi trong đầu nghệ nhân không

giống hệt như nội dung tác phẩm sử thi mà

chúng ta đang đọc từ một cuốn sách. Nghệ

nhân thể hiện nội dung sử thi không phải

chỉ từ trí nhớ (rất khó có thể nhớ tới hàng

chục ngàn từ, mô tả vô vàn tình tiết, sự

kiện), mà từ trong tiềm thức được trí tưởng

tượng kích hoạt, hình thành một không gian

sử thi tưởng tượng trong đầu. Trong diễn

xướng sử thi Ê Đê, không gian tưởng tượng

94

Kiều Trung Sơn, Y Kô Niê

và không gian hiện thực là hai không gian kể, hình ảnh về con người, phong cảnh,

riêng biệt, nhưng hòa quyện với nhau bởi muông thú và buôn làng càng hiện ra với

giọng điệu diễn cảm của người hát kể và sự nhiều sắc thái thì câu chuyện càng hấp dẫn,

tập trung của những người nghe, đôi khi càng có thể kéo dài để đáp ứng nhu cầu của

chìm đắm trong không gian tưởng tượng, người nghe.

sau đó hứng khởi trở lại với không gian

hiện thực. Đối với người hát kể, họ hóa

thân vào không gian tưởng tượng theo tình Chú thích

tiết trong cấu trúc của từng trường đoạn câu

³Léopold Sabatier, người Pháp, đã từng làm công sứ

Đắk Lắk từ những năm thuộc thập kỷ 20 của thế kỷ

XX. Theo Phan Đăng Nhật, Sabatier là người có

công sưu tầm, nghiên cứu văn hóa dân gian Tây

Nguyên, cụ thể là dân tộc Ê Đê. Ông đã có công sưu

tầm, dịch và công bố sử thi Đăm Săn và in hai

lần, lần đầu ở Paris, năm 1927, lần sau ở Hà Nội,

năm 1933.

chuyện, tạo sự cảm hứng để thể hiện tính

cách từng nhân vật, diễn tả quang cảnh theo

câu nối vần dễ nghe và dễ nhớ, thậm chí có

hai hoặc ba người kể phụ để tăng sự hấp

dẫn và hài hước trong đoạn đối thoại giữa

các nhân vật (những đoạn không dùng lối

hát). Đối với người tham dự không kể lứa

tuổi, giới tính, khi ngồi nghe họ luôn tập

trung thả hồn vào sự tưởng tượng và sự

hiểu biết của riêng mình trong từng câu từ,

từng tình tiết có khi lặp đi lặp lại để nhấn

mạnh. Không ai nhắc nhở ai, tất cả mọi

người bị cuốn hút gần như mê hoặc bởi một

giọng hát kể đều đều, có lúc trầm lúc bổng.

Hai không gian này là sự kết nối giữa tiềm

thức và thực tại, để tạo ra một không gian

diễn xướng cho người nghe dễ liên hệ trong

đời sống thực tế, chủ yếu để phân biệt thiện

và ác, lời khuyên răn dạy bảo tạo nên sức

mạnh tập thể, gắn kết cộng đồng để bảo vệ

buôn làng và môi trường xung quanh. Một

nghệ nhân kể sử thi giỏi là một nghệ nhân

giàu về tri thức dân gian, có trí tưởng tượng

phong phú trên cấu trúc câu chuyện đã có

sẵn, và có vốn từ đa dạng để nối vần các

cụm từ hoặc nối các câu. Cùng một tác

phẩm sử thi, nhưng mỗi nghệ nhân hát kể

khác nhau bởi không gian tưởng tượng

trong diễn xướng của họ khác nhau, và

cũng bởi không gian tưởng tượng đó tương

tác với những không gian hiện thực khác

nhau (bối cảnh diễn xướng khác nhau).

Trong không gian tưởng tượng của người

4

Theo Danh mục 107 tác phẩm của Bộ Kho tàng sử

thi Tây Nguyên do Nxb Khoa học xã hội công bố

(2004 - 2011).

Tài liệu tham khảo

[1] Đào Tử Chí (1959), Bài ca chàng Đăm Săn,

Nxb Văn hóa, Hà Nội.

[2] Chu Xuân Diên (1960), “Tìm hiểu giá trị bài ca

chàng Đăm Săn”, Tập san Nghiên cứu Văn

học, số 3.

[3] Tô Đông Hải (1998), “Có một hình thái diễn

xướng sử thi “sống”ở Tây Nguyên”, Sử thi Tây

Nguyên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

[4] Nguyễn Văn Hoàn, Nguyễn Hữu Thấu, Hà

Công Tài (1988), Đăm Săn - Sử thi Ê Đê, Nxb

Khoa học xã hội, Hà Nội.

[5] Đỗ Hồng Kỳ (2001), “Phương thức tự sự chủ

yếu của sử thi Đăm Săn”, Tạp chí Văn hóa

dân gian, số 5.

[6] Đỗ Hồng Kỳ (2008), Văn học dân gian Ê Đê,

M’nông, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

[7] Phan Đăng Nhật (1991), Sử thi Ê Đê, Nxb

Khoa học xã hội, Hà Nội.

[8] Kiều Trung Sơn (2012), “Nhìn lại khái niệm diễn

xướng”, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 5 (143).

[9] V.E. Guxep (1998), Mỹ học Folklore, Nxb Đà

Nẵng, Đà Nẵng.

[10] Y Điêng, Y Yung (1963), Trường ca Tây

Nguyên, Nxb Văn học, Hà Nội.

95