Giáo trình Lập trình hướng đối tượng với C++

Ch-¬ng 3

®èi t-îng vµ líp

(Object & Class)

Môc ®Ých ch-¬ng nµy:

1. Kh¸i niÖm vÒ ®ãng gãi d÷ liÖu.

2. Khai b¸o vµ sö dông mét líp.

3. Khai b¸o vµ sö dông ®èi t-îng, con trá ®èi t-îng, tham chiÕu ®èi

t-îng.

4. Hµm thiÕt lËp vµ hµm huû bá.

5. Khai b¸o vµ sö dông hµm thiÕt lËp sao chÐp.

Vai trß cña hµm thiÕt lËp ngÇm ®Þnh.

6.

1. §èi t-îng

§èi t-îng lµ mét kh¸i niÖm trong lËp tr×nh h-íng ®èi t-îng biÓu thÞ sù

liªn kÕt gi÷a d÷ liÖu vµ c¸c thñ tôc (gäi lµ c¸c ph-¬ng thøc) thao t¸c trªn d÷

liÖu ®ã. Ta cã c«ng thøc sau:

§èi t-îng = D÷ liÖu+Ph-¬ng

thøc

ë ®©y chóng ta hiÓu r»ng ®èi t-îng chÝnh lµ c«ng cô hç trî cho sù ®ãng

gãi. Sù ®ãng gãi lµ c¬ chÕ liªn kÕt c¸c lÖnh thao t¸c vµ d÷ liÖu cã liªn quan,

gióp cho c¶ hai ®-îc an toµn tr¸nh ®-îc sù can thiÖp tõ bªn ngoµi vµ viÖc sö

dông sai. Nh×n chung ®Þnh nghÜa mét ®èi t-îng phøc t¹p h¬n so víi ®Þnh

nghÜa c¸c biÕn cÊu tróc th«ng th-êng, bëi lÏ ngoµi viÖc m« t¶ c¸c thµnh phÇn

d÷ liÖu, ta cßn ph¶i x¸c ®Þnh ®-îc c¸c thao t¸c t¸c ®éng lªn ®èi t-îng ®ã.

H×nh 2.1 m« t¶ c¸c ®èi t-îng ®iÓm trªn mÆt ph¼ng:

Mçi ®èi t-îng ®-îc x¸c ®Þnh bëi hai thµnh phÇn to¹ ®é ®-îc biÓu diÔn

bëi hai biÕn nguyªn. C¸c thao t¸c t¸c ®éng lªn ®iÓm bao gåm viÖc x¸c ®Þnh

to¹ ®é mét ®iÓm trªn mÆt ph¼ng to¹ ®é (thÓ hiÖn b»ng viÖc g¸n gi¸ trÞ cho

hai thµnh phÇn to¹ ®é), thay ®æi to¹ ®é vµ hiÓn thÞ kÕt qu¶ lªn trªn mÆt ph¼ng

to¹ ®é (t-¬ng tù nh- viÖc chÊm ®iÓm trªn mÆt ph¼ng ®ã).

Lîi Ých cña viÖc ®ãng gãi lµ khi nh×n tõ bªn ngoµi, mét ®èi t-îng chØ

®-îc biÕt tíi bëi c¸c m« t¶ vÒ c¸c ph-¬ng thøc cña nã, c¸ch thøc cµi ®Æt c¸c

Ng«n ng÷ C++

d÷ liÖu kh«ng quan träng ®èi víi ng-êi sö dông. Víi mét ®èi t-îng ®iÓm,

ng-êi ta chØ quan t©m ®Õn viÖc cã thÓ thùc hiÖn ®-îc thao t¸c g× trªn nã mµ

kh«ng cÇn biÕt c¸c thao t¸c ®ã ®-îc thùc hiÖn nh- thÕ nµo, còng nh- ®iÒu g×

x¶y ra bªn trong b¶n th©n ®èi t-îng ®ã. Ta th-êng nãi ®ã lµ “sù trõu t-îng

ho¸ d÷ liÖu” (khi c¸c chi tiÕt cµi ®Æt cô thÓ ®-îc giÊu ®i).

M« t¶ ®èi t-îng ®iÓm {

//d÷ liÖu

int x,y;

//ph-¬ng thøc

void init(int ox,int oy);

void move(int dx,int dy);

void display();

};

H×nh 3.1 M« t¶ c¸c ®èi t-îng ®iÓm

§ãng gãi cã nhiÒu lîi Ých gãp phÇn n©ng cao chÊt l-îng cña ch-¬ng

tr×nh. Nã lµm cho c«ng viÖc b¶o tr× ch-¬ng tr×nh thuËn l¬i h¬n rÊt nhiÒu: mét

sù thay ®æi cÊu tróc cña mét ®èi t-îng chØ ¶nh h-ëng tíi b¶n th©n ®èi t-îng;

ng-êi sö dông ®èi t-îng kh«ng cÇn biÕt ®Õn thay ®æi nµy (víi lËp tr×nh cÊu

tróc th× ng-êi lËp tr×nh ph¶i tù qu¶n lý sù thay ®æi ®ã). Ch¼ng h¹n cã thÓ

biÓu diÔn to¹ ®é mét ®iÓm d-íi d¹ng sè thùc, khi ®ã chØ cã ng-êi thiÕt kÕ

®èi t-îng ph¶i quan t©m ®Ó söa l¹i ®Þnh nghÜa cña ®èi t-îng trong khi ®ã

ng-êi sö dông kh«ng cÇn hay biÕt vÒ ®iÒu ®ã, miÔn lµ nh÷ng thay ®æi ®ã

kh«ng t¸c ®éng ®Õn viÖc sö dông ®èi t-îng ®iÓm.

T-¬ng tù nh- vËy, ta cã thÓ bæ sung thªm thuéc tÝnh mµu vµ mét sè thao

t¸c lªn mét ®èi t-îng ®iÓm, ®Ó cã ®-îc mét ®èi t-îng ®iÓm mµu. Râ rµng lµ

®ãng gãi cho phÐp ®¬n gi¶n ho¸ viÖc sö dông mét ®èi t-îng.

Trong lËp tr×nh h-íng ®èi t-îng, ®ãng gãi cho phÐp d÷ liÖu cña ®èi

t-îng ®-îc che lÊp khi nh×n tõ bªn ngoµi, nghÜa lµ nÕu ng-êi dïng muèn t¸c

®éng lªn d÷ liÖu cña ®èi t-îng th× ph¶i göi ®Õn ®èi t-îng c¸c th«ng

®iÖp(message). ë ®©y c¸c ph-¬ng thøc ®ãng vai trß lµ giao diÖn b¾t buéc

gi÷a c¸c ®èi t-îng vµ ng-êi sö dông. Ta cã nhËn xÐt: “Lêi gäi ®Õn mét

ph-¬ng thøc lµ truyÒn mét th«ng b¸o ®Õn cho ®èi t-îng”.

C¸c th«ng ®iÖp göi tíi ®èi t-îng nµo sÏ g¾n chÆt víi ®èi t-îng ®ã vµ chØ

®èi t-îng nµo nhËn ®-îc th«ng ®iÖp míi ph¶i thùc hiÖn theo th«ng ®iÖp ®ã;

ch¼ng h¹n c¸c ®èi t-îng ®iÓm ®éc lËp víi nhau, v× vËy th«ng ®iÖp thay ®æi

to¹ ®é ®èi t-îng ®iÓm p chØ lµm ¶nh h-ëng ®Õn c¸c thµnh phÇn to¹ ®é trong

p chø kh«ng thÓ thay ®æi ®-îc néi dung cña mét ®èi t-îng ®iÓm q kh¸c.

-41-

Ng«n ng÷ C++

So víi lËp tr×nh h-íng ®èi t-îng thuÇn tuý, c¸c cµi ®Æt cô thÓ cña ®èi

t-îng trong C++ linh ®éng h¬n mét chót, b»ng c¸ch cho phÐp chØ che dÊu

mét bé phËn d÷ liÖu cña ®èi t-îng vµ më réng h¬n kh¶ n¨ng truy nhËp ®Õn

c¸c thµnh phÇn riªng cña ®èi t-îng. Kh¸i niÖm líp chÝnh lµ c¬ së cho c¸c

linh ®éng nµy.

Líp lµ mét m« t¶ trõu t-îng cña nhãm c¸c ®èi t-îng cã cïng b¶n chÊt.

Trong mét líp ng-êi ta ®-a ra c¸c m« t¶ vÒ tÝnh chÊt cña c¸c thµnh phÇn d÷

liÖu, c¸ch thøc thao t¸c trªn c¸c thµnh phÇn nµy(hµnh vi cña c¸c ®èi t-îng),

ng-îc l¹i mçi mét ®èi t-îng lµ mét thÓ hiÖn cô thÓ cho nh÷ng m« t¶ trõu

t-îng ®ã. Trong c¸c ng«n ng÷ lËp tr×nh, líp ®ãng vai trß mét kiÓu d÷ liÖu

®-îc ng-êi dïng ®Þnh nghÜa vµ viÖc t¹o ra mét ®èi t-îng ®-îc vÝ nh- khai

b¸o mét biÕn cã kiÓu líp.

2. Líp

2.1 Khai b¸o líp

Tõ quan ®iÓm cña lËp tr×nh cÊu tróc, líp lµ mét kiÓu d÷ liÖu tù ®Þnh

nghÜa. Trong lËp tr×nh h-íng ®èi t-îng, ch-¬ng tr×nh nguån ®-îc ph©n bè

trong khai b¸o vµ ®Þnh nghi· cña c¸c líp.

Sau ®©y lµ mét vÝ dô ®iÓn h×nh vÒ có ph¸p khai b¸o líp. Kinh nghiÖm

cho thÊy mäi kiÓu khai b¸o kh¸c ®Òu cã thÓ chuÈn ho¸ ®Ó ®-a vÒ d¹ng nµy.

class <tªn líp> {

private:

public:

<khai b¸o c¸c thµnh phÇn c«ng céng cña tõng ®èi

t-îng>

};

<®Þnh nghi· cña c¸c hµm thµnh phÇn ch-a ®-îc ®Þnh

nghÜa bªn trong khai b¸o líp>

...

C¸c chi tiÕt liªn quan ®Õn khai b¸o líp sÏ lÇn l-ît ®-îc ®Ò cËp ®Õn trong

c¸c phÇn sau. §Ó dÔ h×nh dung xÐt mét vÝ dô vÒ khai b¸o líp ®iÓm trong mÆt

ph¼ng. Trong vÝ dô nµy ta cã ®Ò cËp ®Õn mét vµi khÝa c¹nh liªn quan ®Õn

khai b¸o líp, ®èi t-îng vµ sö dông chóng.

-42-

Ng«n ng÷ C++

VÝ dô 3.1

/*point.cpp*/

#include <iostream.h>

#include <conio.h>

class point {

/*khai b¸o c¸c thµnh phÇn d÷ liÖu riªng*/

private:

int x,y;

/*khai b¸o c¸c hµm thµnh phÇn c«ng céng*/

public:

void init(int ox, int oy);

void move(int dx, int dy);

void display();

};

/*®Þnh nghÜa c¸c hµm thµnh phÇn bªn ngoµi khai b¸o líp*/

void point::init(int ox, int oy) {

cout<<"Ham thanh phan init\n";

x = ox; y = oy; /*x,y lµ c¸c thµnh phÇn cña ®èi t-îng gäi hµm thµnh

phÇn*/

}

void point::move(int dx, int dy) {

cout<<"Ham thanh phan move\n";

x += dx; y += dy;

}

void point::display() {

cout<<"Ham thanh phan display\n";

cout<<"Toa do: "<<x<<" "<<y<<"\n";

}

-43-

Ng«n ng÷ C++

void main() {

clrscr();

point p;

p.init(2,4); /*gäi hµm thµnh phÇn tõ ®èi t-îng*/

p.display();

p.move(1,2);

p.display();

getch();

}

Ham thanh phan init

Ham thanh phan display

Toa do: 2 4

Ham thanh phan move

Ham thanh phan display

Toa do: 3 6

NhËn xÐt

7. Cã thÓ khai b¸o trùc tiÕp c¸c hµm thµnh phÇn bªn trong khai b¸o líp.

Tuy vËy ®iÒu ®ã ®«i khi lµm mÊt mü quan cña ch-¬ng tr×nh nguån, do

vËy ng-êi ta th-êng sö dông c¸ch khai b¸o c¸c hµm thµnh phÇn ë bªn

ngoµi khai b¸o líp. Khi ®ã ta sö dông có ph¸p:

<tªn kiÓu gi¸ trÞ tr¶ l¹i> <tªn líp>::<tªn hµm> (<danh s¸ch tham sè>) {

<néi dung >

}

8. Gäi hµm thµnh phÇn cña líp tõ mét ®èi t-îng chÝnh lµ truyÒn th«ng

®iÖp cho hµm thµnh phÇn ®ã. Có ph¸p nh- sau:

<tªn ®èi t-îng>.<tªn hµm thµnh phÇn>(<danh s¸ch c¸c

tham sè nÕu cã>);

-44-

Ng«n ng÷ C++

2.1.1

T¹o ®èi t-îng

Trong C++, mét ®èi t-îng cã thÓ ®-îc x¸c lËp th«ng quan mét

biÕn/h»ng cã kiÓu líp.

<tªn líp> <tªn ®èi t-îng>;

Do ®ã vïng nhí ®-îc cÊp ph¸t cho mét biÕn kiÓu líp sÏ cho ta mét

khung cña ®èi t-îng bao gåm d÷ liÖu lµ c¸c thÓ hiÖn cô thÓ cña c¸c m« t¶ d÷

liÖu trong khai b¸o líp cïng víi c¸c th«ng ®iÖp göi tíi c¸c hµm thµnh phÇn.

Mçi ®èi t-îng së h÷u mét tËp c¸c biÕn t-¬ng øng víi tªn vµ kiÓu cña

c¸c thµnh phÇn d÷ liÖu ®Þnh nghÜa trong líp. Ta gäi chóng lµ c¸c biÕn thÓ

hiÖn cña ®èi t-îng. Tuy nhiªn tÊt c¶ c¸c ®èi t-îng cïng mét líp chung nhau

®Þnh nghÜa cña c¸c hµm thµnh phÇn.

Líp lµ mét kiÓu d÷ liÖu v× vËy cã thÓ khai b¸o con trá hay tham chiÕu

®Õn mét ®èi t-îng thuéc líp vµ b»ng c¸ch Êy cã thÓ truy nhËp gi¸n tiÕp ®Õn

®èi t-îng. Nh-ng chó ý lµ con trá vµ tham chiÕu kh«ng ph¶i lµ mét thÓ hiÖn

cña líp.

Líp

Khung DL

§èi

D÷ liÖu cô thÓ 1

D÷ liÖu cô thÓ 2

H×nh 3.2 §èi t-îng lµ mét thÓ

C¸c thµnh phÇn d÷ liÖu

2.1.2

Có ph¸p khai b¸o c¸c thµnh phÇn d÷ liÖu gièng nh- khai b¸o biÕn:

<tªn kiÓu> <tªn thµnh phÇn>;

-45-

Ng«n ng÷ C++

Mét thµnh phÇn d÷ liÖu cã thÓ lµ mét biÕn kiÓu c¬ së (int, float, double,

char, char *), kiÓu tr-êng bit, kiÓu liÖt kª (enum) hay c¸c kiÓu do ng-êi dïng

®Þnh nghÜa. ThËm chÝ, thµnh phÇn d÷ liÖu cßn cã thÓ lµ mét ®èi t-îng thuéc

líp ®· ®-îc khai b¸o tr-íc ®ã. Tuy nhiªn kh«ng thÓ dïng trùc tiÕp c¸c líp

®Ó khai b¸o kiÓu thµnh phÇn d÷ liÖu thuéc vµo b¶n th©n líp ®ang ®-îc ®Þnh

nghÜa. Muèn vËy, trong khai b¸o cña mét líp cã thÓ dïng c¸c con trá hoÆc

tham chiÕu ®Õn c¸c ®èi t-îng cña chÝnh líp ®ã.

Trong khai b¸o cña c¸c thµnh phÇn d÷ liÖu, cã thÓ sö dông tõ kho¸

static nh-ng kh«ng ®-îc sö dông c¸c tõ kho¸ auto, register, extern

trong khai b¸o c¸c thµnh phÇn d÷ liÖu. Còng kh«ng thÓ khai b¸o vµ khëi ®Çu

gi¸ trÞ cho c¸c thµnh phÇn ®ã.

2.1.3

C¸c hµm thµnh phÇn

Hµm ®-îc khai b¸o trong ®Þnh nghÜa cña líp ®-îc gäi lµ hµm thµnh

phÇn hay ph-¬ng thøc cña líp (hµm thµnh phÇn lµ thuËt ng÷ cña C++, cßn

ph-¬ng thøc lµ thuËt ng÷ trong lËp tr×nh h-íng ®èi t-îng nãi chung). C¸c

hµm thµnh phÇn cã thÓ truy nhËp ®Õn c¸c thµnh phÇn d÷ liÖu vµ c¸c hµm

thµnh phÇn kh¸c trong líp. Nh- trªn ®· nãi, C++ cho phÐp hµm thµnh phÇn

truy nhËp tíi c¸c thµnh phÇn cña c¸c ®èi t-îng cïng líp, miÔn lµ chóng ®-îc

khai b¸o bªn trong ®Þnh nghÜa hµm (nh- lµ mét ®èi t-îng côc bé hay mét

tham sè h×nh thøc cña hµm thµnh phÇn). PhÇn tiÕp sau sÏ cã c¸c vÝ dô minh

ho¹ cho kh¶ n¨ng nµy.

Trong ch-¬ng tr×nh point.cpp, trong khai b¸o cña líp point cã chøa

c¸c khai b¸o c¸c hµm thµnh phÇn cña líp. C¸c khai b¸o nµy còng tu©n theo

có ph¸p khai b¸o cho c¸c hµm b×nh th-êng. §Þnh nghÜa cña c¸c hµm th× cã

thÓ ®Æt ë bªn trong hay bªn ngoµi khai b¸o líp; Khi ®Þnh nghÜa hµm thµnh

phÇn ®Æt trong khai b¸o líp (nÕu hµm thµnh phÇn ®¬n gi¶n, kh«ng chøa c¸c

1

cÊu tróc lÆp ) kh«ng cã g× kh¸c so víi ®Þnh nghÜa cña hµm th«ng th-êng.

Ch-¬ng tr×nh point1.cpp sau ®©y lµ mét c¸ch viÕt kh¸c cña

point.cpp trong ®ã hµm thµnh phÇn init() ®-îc ®Þnh nghÜa ngay bªn

trong khai b¸o líp.

VÝ dô 3.2

/*point1.cpp*/

1

Hµm thµnh phÇn ®Þnh nghÜa trong khai b¸o líp ®-îc ch-¬ng tr×nh dÞch hiÓu lµ

hµm inline, nªn kh«ng ®-îc qu¸ phøc t¹p.

-46-

Ng«n ng÷ C++

#include <iostream.h>

#include <conio.h>

class point {

/*khai b¸o c¸c thµnh phÇn d÷ liÖu private*/

private:

int x,y;

/*khai b¸o c¸c hµm thµnh phÇn public*/

public:

/*§Þnh nghÜa hµm thµnh phÇn bªn trong khai b¸o líp*/

void init(int ox, int oy){

cout<<"Ham thanh phan init\n";

x = ox; y = oy; /*x,y lµ c¸c thµnh phÇn cña ®èi t-îng gäi hµm

thµnh phÇn*/

}

void move(int dx, int dy);

void display();

};

/*®Þnh nghÜa c¸c hµm thµnh phÇn bªn ngoµi khai b¸o líp*/

void point::move(int dx, int dy) {

cout<<"Ham thanh phan move\n";

x += dx; y += dy;

}

void point::display() {

cout<<"Ham thanh phan display\n";

cout<<"Toa do: "<<x<<" "<<y<<"\n";

}

void main() {

clrscr();

-47-

Ng«n ng÷ C++

point p;

p.init(2,4); /*gäi hµm thµnh phÇn tõ ®èi t-îng*/

p.display();

p.move(1,2);

p.display();

getch();

}

Ham thanh phan init

Ham thanh phan display

Toa do: 2 4

Ham thanh phan move

Ham thanh phan display

Toa do: 3 6

Khi ®Þnh nghÜa hµm thµnh phÇn ë ngoµi líp, dßng tiªu ®Ò cña hµm thµnh

phÇn ph¶i chøa tªn cña líp cã hµm lµ thµnh viªn tiÕp theo lµ to¸n tö ®Þnh

ph¹m vi “::”. §ã lµ c¸ch ®Ó ph©n biÖt hµm thµnh phÇn víi c¸c hµm tù do,

®ång thêi cßn cho phÐp hai líp kh¸c nhau cã thÓ cã c¸c hµm thµnh phÇn

cïng tªn.

Cã thÓ ®Æt ®Þnh nghÜa hµm thµnh phÇn trong cïng tËp tin khai b¸o líp

hoÆc trong mét tËp tin kh¸c. VÝ dô sau ®©y sau ®©y lµ mét c¶i biªn kh¸c tõ

point.cpp, trong ®ã ta ®Æt riªng khai b¸o líp point trong mét tÖp tiªu ®Ò.

TÖp tiªu ®Ò sÏ ®-îc tham chiÕu tíi trong tÖp ch-¬ng tr×nh point2.cpp chøa

®Þnh nghÜa c¸c hµm thµnh phÇn cña líp point.

VÝ dô 3.3

TÖp tiªu ®Ò

/*point.h*/

/* ®©y lµ tËp tin tiªu ®Ò khai b¸o líp point ®-îc gép vµo tÖp point2.cpp */

#ifndef point_h

#define point_h

#include <iostream.h>

-48-

Ng«n ng÷ C++

class point {

/*khai b¸o c¸c thµnh phÇn d÷ liÖu private*/

private:

int x,y;

/*khai b¸o c¸c hµm thµnh phÇn public*/

public:

/*§Þnh nghÜa hµm thµnh phÇn bªn trong khai b¸o líp*/

void init(int ox, int oy);

void move(int dx, int dy);

void display();

};

#endif

TÖp ch-¬ng tr×nh nguån

/*point2.cpp*/

/*TËp tin ch-¬ng tr×nh, ®Þnh nghÜa vµ sö dông c¸c hµm thµnh phÇn trong líp

point ®-îc khai b¸o trong tËp tin tiªu ®Ò point.h */

#include “point.h”/*chÌn ®Þnh nghÜa líp point vµo ch-¬ng tr×nh*/

#include <conio.h>

/*®Þnh nghÜa c¸c hµm thµnh phÇn bªn ngoµi khai b¸o líp*/

void point::init(int ox, int oy) {

cout<<"Ham thanh phan init\n";

x = ox; y = oy; /*x,y lµ c¸c thµnh phÇn cña ®èi t-îng gäi hµm thµnh

phÇn*/

}

void point::move(int dx, int dy) {

cout<<"Ham thanh phan move\n";

x += dx; y += dy;

}

-49-

Ng«n ng÷ C++

void point::display() {

cout<<"Ham thanh phan display\n";

cout<<"Toa do: "<<x<<" "<<y<<"\n";

}

void main() {

clrscr();

point p;

p.init(2,4); /*gäi hµm thµnh phÇn tõ ®èi t-îng*/

p.display();

p.move(1,2);

p.display();

getch();

}

Ham thanh phan init

Ham thanh phan display

Toa do: 2 4

Ham thanh phan move

Ham thanh phan display

Toa do: 3 6

Tham sè ngÇm ®Þnh trong lêi gäi hµm thµnh phÇn

2.1.4

ë ®©y kh«ng nªn nhÇm lÉn kh¸i niÖm nµy víi lêi gäi hµm víi tham sè

cã gi¸ trÞ ngÇm ®Þnh. Lêi gäi hµm thµnh phÇn lu«n cã mét vµ chØ mét tham

sè ngÇm ®Þnh lµ ®èi t-îng thùc hiÖn lêi gäi hµm. Nh- thÕ c¸c biÕn x, y trong

®Þnh nghÜa cña c¸c hµm point::init(), point::display(), hay point::move()

chÝnh lµ c¸c biÕn thÓ hiÖn cña ®èi t-îng dïng lµm tham sè ngÇm ®Þnh trong

lêi gäi hµm. Do vËy lêi gäi hµm thµnh phÇn:

p.init(2,4)

sÏ g¸n 2 cho p.x cßn p.y sÏ cã gi¸ trÞ 4.

-50-

Ng«n ng÷ C++

TÊt nhiªn, theo nguyªn t¾c ®ãng gãi, kh«ng g¸n trÞ cho c¸c thµnh phÇn

d÷ liÖu cña ®èi t-îng mét c¸ch trùc tiÕp.

p.x = 2;

p.y = 4;

H¬n n÷a, kh«ng thÓ thùc hiÖn lêi gäi tíi hµm thµnh phÇn nÕu kh«ng chØ

râ ®èi t-îng ®-îc tham chiÕu. ChØ thÞ:

init(5,2);

trong hµm main sÏ cã thÓ g©y lçi biªn dÞch nÕu trong ch-¬ng tr×nh

kh«ng cã hµm tù do víi tªn init.

2.1.5

Ph¹m vi líp

Ph¹m vi chØ ra phÇn ch-¬ng tr×nh trong ®ã cã thÓ truy xuÊt ®Õn mét ®èi

t-îng nµo ®ã. Trong C cã bèn kiÓu ph¹m vi liªn quan ®Õn c¸ch thøc vµ vÞ trÝ

khai b¸o biÕn: ph¹m vi khèi lÖnh, ph¹m vi tÖp, ph¹m vi ch-¬ng tr×nh vµ

ph¹m vi hµm nguyªn mÉu, trong ®ã th-êng dïng nhÊt lµ ph¹m vi toµn côc

(tÖp, ch-¬ng tr×nh) vµ ph¹m vi côc bé (khèi lÖnh, hµm). Môc ®Ých cña ph¹m

vi lµ ®Ó kiÓm so¸t viÖc truy xuÊt ®Õn c¸c biÕn/h»ng/hµm.

§Ó kiÓm so¸t truy nhËp ®Õn c¸c thµnh phÇn (d÷ liÖu, hµm) cña c¸c líp,

C++ ®-a ra kh¸i niÖm ph¹m vi líp. TÊt c¶ c¸c thµnh phÇn cña mét líp sÏ

®-îc coi lµ thuéc ph¹m vi líp; trong ®Þnh nghÜa hµm thµnh phÇn cña líp cã

thÓ tham chiÕu ®Õn bÊt kú mét thµnh phÇn nµo kh¸c cña cïng líp ®ã. Tu©n

theo ý t-ëng ®ãng gãi, C++ coi tÊt c¶ c¸c thµnh phÇn cña mét líp cã liªn hÖ

víi nhau. Ngoµi ra, C++ cßn cho phÐp më réng ph¹m vi líp ®Õn c¸c líp con

ch¸u, b¹n bÌ vµ hä hµng (Xem thªm ch-¬ng 5 - KÕ thõa vµ c¸c môc tiÕp sau

®Ó hiÓu râ h¬n).

Tõ kho¸ x¸c ®Þnh thuéc tÝnh truy xuÊt

2.1.6

Trong phÇn nµy ta nãi tíi vai trß cña hai tõ kho¸ private vµ public -

dïng ®Ó x¸c ®Þnh thuéc tÝnh truy xuÊt cña c¸c thµnh phÇn líp.

Trong ®Þnh nghÜa cña líp ta cã thÓ x¸c ®Þnh kh¶ n¨ng truy xuÊt thµnh

phÇn cña mét líp nµo ®ã tõ bªn ngoµi ph¹m vi líp. Trong líp point cã hai

thµnh phÇn d÷ liÖu vµ ba thµnh phÇn hµm. C¸c thµnh phÇn d÷ liÖu ®-îc khai

b¸o víi nh·n lµ private, cßn c¸c hµm thµnh víi nh·n public. private vµ

public lµ c¸c tõ kho¸ x¸c ®Þnh thuéc tÝnh truy xuÊt. Mäi thµnh phÇn ®-îc

liÖt kª trong phÇn public ®Òu cã thÓ truy xuÊt trong bÊt kú hµm nµo. Nh÷ng

-51-

Ng«n ng÷ C++

thµnh phÇn ®-îc liÖt kª trong phÇn private chØ ®-îc truy xuÊt bªn trong

ph¹m vi líp, bëi chóng thuéc së h÷u riªng cña líp, trong khi ®ã c¸c thµnh

phÇn public thuéc së h÷u chung cña mäi thµnh phÇn trong ch-¬ng tr×nh.

Víi khai b¸o líp point ta thÊy r»ng c¸c thµnh phÇn private ®-îc tÝnh

tõ chç nã xuÊt hiÖn cho ®Õn tr-íc nh·n public. Trong líp cã thÓ cã nhiÒu

nh·n private vµ public. Mçi nh·n nµy cã ph¹m vi ¶nh h-ëng cho ®Õn khi

gÆp mét nh·n kÕ tiÕp hoÆc hÕt khai b¸o líp. Xem ch-¬ng tr×nh

tamgiac.cpp sau ®©y:

-52-

Ng«n ng÷ C++

VÝ dô 3.4

/*tamgiac.cpp*/

#include <iostream.h>

#include <math.h>

#include <conio.h>

/*khai b¸o líp tam gi¸c*/

class tamgiac{

private:

float a,b,c;/*®é dµi ba c¹nh*/

public:

void nhap();/*nhËp vµo ®é dµi ba c¹nh*/

void in();/*in ra c¸c th«ng tin liªn quan ®Õn tam gi¸c*/

private:

int loaitg();/*cho biÕt kiÓu cña tam gi¸c: 1-d,2-vc,3-c,4-v,5-t*/

float dientich();/*tÝnh diÖn tÝch cña tam gi¸c*/

};

/*®Þnh nghÜa hµm thµnh phÇn*/

void tamgiac::nhap() {

/*nhËp vµo ba c¹nh cña tam gi¸c, cã kiÓm tra ®iÒu kiÖn*/

do {

cout<<"Canh a : "; cin>>a;

cout<<"Canh b : "; cin>>b;

cout<<"Canh c : "; cin>>c;

}while(a+b<=c||b+c<=a||c+a<=b);

}

void tamgiac::in() {

cout<<"Do dai ba canh :"<<a<<" "<<b<<" "<<c<<"\n";

/* gäi hµm thµnh phÇn bªn trong mét hµm thµnh phÇn kh¸c cïng líp */

-53-

Ng«n ng÷ C++

cout<<"Dien tich tam giac : "<<dientich()<<"\n";

switch(loaitg()) {

case 1: cout<<"Tam giac deu\n";break;

case 2: cout<<"Tam giac vuong can\n";break;

case 3: cout<<"Tam giac can\n";break;

case 4: cout<<"Tam giac vuong\n";break;

default:cout<<"Tam giac thuong\n";break;

}

float tamgiac::dientich() {

return (0.25*sqrt((a+b+c)*(a+b-c)*(a-b+c)*(-a+b+c)));

}

int tamgiac::loaitg() {

if (a==b||b==c||c==a)

if (a==b && b==c)

return 1;

else if (a*a==b*b+c*c||b*b==a*a+c*c||c*c==a*a+b*b)

return 2;

else return 3;

else if (a*a==b*b+c*c||b*b==a*a+c*c||c*c==a*a+b*b)

return 4;

else return 5;

}

void main() {

clrscr();

tamgiac tg;

tg.nhap();

tg.in();

-54-

Ng«n ng÷ C++

getch();

}

Canh a : 3

Canh b : 3

Canh c : 3

Do dai ba canh :3 3 3

Dien tich tam giac : 3.897114

Tam giac deu

Canh a : 3

Canh b : 4

Canh c : 5

Do dai ba canh :3 4 5

Dien tich tam giac : 6

Tam giac vuong

C¸c thµnh phÇn trong mét líp cã thÓ ®-îc s¾p xÕp mét c¸ch hÕt søc tuú

ý. Do ®ã cã thÓ s¾p xÕp l¹i c¸c khai b¸o hµm thµnh phÇn ®Ó cho c¸c thµnh

phÇn private ë trªn, cßn c¸c thµnh phÇn public ë d-íi trong khai b¸o líp.

Ch¼ng h¹n cã thÓ ®-a ra mét khai b¸o kh¸c cho líp tamgiac trong

tamgiac.cpp nh- sau:

class tamgiac{

private:

float a,b,c;/*®é dµi ba c¹nh*/

int loaitg();/*cho biÕt kiÓu cña tam gi¸c: 1-d,2-vc,3-c,4-v,5-t*/

float dientich();/*tÝnh diÖn tÝch cña tam gi¸c*/

public:

void nhap();/*nhËp vµo ®é dµi ba c¹nh*/

void in();/*in ra c¸c th«ng tin liªn quan ®Õn tam gi¸c*/

};

-55-

Ng«n ng÷ C++

Ngoµi ra, cßn cã thÓ bá nh·n private ®i v× C++ ngÇm hiÓu r»ng c¸c

ch-a bµn ®Õn tõ kho¸ protected). Tãm l¹i, khai b¸o “sóc tÝch” nhÊt cho líp

tam gi¸c nh- sau:

class tamgiac {

float a,b,c;/*®é dµi ba c¹nh*/

int loaitg();/*cho biÕt kiÓu cña tam gi¸c: 1-d,2-vc,3-c,4-v,5-t*/

float dientich();/*tÝnh diÖn tÝch cña tam gi¸c*/

public:

void nhap();/*nhËp vµo ®é dµi ba c¹nh*/

void in();/*in ra c¸c th«ng tin liªn quan ®Õn tam gi¸c*/

};

-56-

Ng«n ng÷ C++

2.1.7

Gäi mét hµm thµnh phÇn trong mét hµm thµnh phÇn

kh¸c

Khi khai b¸o líp, cã thÓ gäi hµm thµnh phÇn tõ mét hµm thµnh phÇn

kh¸c trong cïng líp ®ã. Khi muèn gäi mét hµm tù do trïng tªn vµ danh s¸ch

tham sè ta ph¶i sö dông to¸n tö ph¹m vi “::”. B¹n ®äc cã thÓ kiÓm nghiÖm

®iÒu nµy b»ng c¸ch ®Þnh nghÜa mét hµm tù do tªn loaitg vµ gäi nã trong

®Þnh nghÜa cña hµm tamgiac::in().

NhËn xÐt

9. NÕu tÊt c¶ c¸c thµnh phÇn cña mét líp lµ public, líp sÏ hoµn toµn t-¬ng

®-¬ng víi mét cÊu tróc, kh«ng cã ph¹m vi líp. C++ còng cho phÐp khai

b¸o c¸c cÊu tróc víi c¸c hµm thµnh phÇn. Hai khai b¸o sau lµ t-¬ng

®-¬ng nhau:

struct point {

int x, y;

class point {

public:

void init(int, int);

void move(int, int);

void display();

};

int x, y;

void init(int, int);

void move(int, int);

void display();

};

10. Ngoµi public vµ private, cßn cã tõ kho¸ protected (®-îc b¶o vÖ)

dïng ®Ó chØ ®Þnh tr¹ng th¸i cña c¸c thµnh phÇn trong mét líp.

Trong ph¹m vi cña líp hiÖn t¹i mét thµnh phÇn protected cã tÝnh

chÊt gièng nh- thµnh phÇn private.

2.2 Kh¶ n¨ng cña c¸c hµm thµnh phÇn

§Þnh nghÜa chång c¸c hµm thµnh phÇn.

2.2.1

C¸c hµm thµnh phÇn cã thÓ cã trïng tªn nh-ng ph¶i kh¸c nhau ë kiÓu

gi¸ trÞ tr¶ vÒ, danh s¸ch kiÓu c¸c tham sè. Hµm thµnh phÇn ®-îc phÐp gäi tíi

c¸c hµm thµnh phÇn kh¸c, thËm chÝ trïng tªn. Ch-¬ng tr×nh point3.cpp sau

VÝ dô 3.5

/*point3.cpp*/

-57-

Ng«n ng÷ C++

#include <iostream.h>

#include <conio.h>

class point {

int x,y;

public:

/*®Þnh nghÜa chång c¸c hµm thµnh phÇn init vµ display*/

void init();

void init (int);

void init (int,int);

void display();

void display(char *);

};

void point::init() {

x=y=0;

}

void point::init(int abs) {

x=abs;y=0;

}

void point::int(int abs,int ord) {

x=abs;

y=ord;

}

void point::display()

{

cout<<"Toa do : "<<x<<" "<<y<<"\n";

}

void point::display(char *mesg) {

cout<<mesg;

-58-

Ng«n ng÷ C++

display();

}

void main() {

clrscr();

point a; a.init();/*point::init()*/

a.display();/*point::display()*/

point b; b.init(5); /*point::init(int )*/

b.display("point b - ");/*point::display(char *)*/

point c; c.init(3,12); /*point::init(int, int)*/

c.display("Hello ----");

getch();

}

Toa do : 0 0

point b - Toa do : 5 0

Hello ----Toa do : 3 12

C¸c tham sè víi gi¸ trÞ ngÇm ®Þnh

2.2.2

Gièng nh- c¸c hµm th«ng th-êng, lêi gäi hµm thµnh phÇn cã thÓ sö

dông gi¸ trÞ ngÇm ®Þnh cho c¸c tham sè. Gi¸ trÞ ngÇm ®Þnh nµy sÏ ®-îc khai

b¸o trong ®Þnh nghÜa hµm thµnh phÇn hay trong khai b¸o (trong khai b¸o líp)

ng¾n gän h¬n nh-ng vÉn gi÷ ®-îc tÊt c¶ c¸c kh¶ n¨ng nh- trong

point3.cpp

VÝ dô 3.6

/*point4.cpp*/

#include <iostream.h>

#include <conio.h>

class point {

int x,y;

-59-

Giáo trình Lập trình hướng đối tượng với C++ - Chương 3: Đối tượng và lớp