Giáo trình Hóa học vô cơ - Chương 1: Danh pháp hóa học vô cơ

DANH PHAÙP HOÙA HOÏC VOÂ CÔ

I. DANH PHAÙP TRUYEÀN THOÁNG

1. QUY ÖÔÙC GOÏI TEÂN CUÛA HÔÏP CHAÁT BAÄC 2

+n

-m

(A_mB_n)

Phaàn A⁺ⁿ: goïi theo teân ñòa phöông, keøm theo soá

oxy hoùa vieát baèng kyù hieäu La Maõ ñeå trong ngoaëc

ñôn (neáu A coù hôn 1 soá oxy hoùa thoâng duïng)

Phaàn B^-m: goïi theo teân goác Latin + ua.

Ví duï: FeCl₂: Clorua saét(II) (saét coù hai soá oxy

hoùa thoâng duïng laø +2 vaø +3)

AlCl₃: Clorua nhoâm (maëc duø nhoâm coøn

coù soá oxy hoùa +1 nhöng khoâng thoâng duïng)

Ghi chuù: Rieâng caùc hôïp chaát baäc hai vôùi oxy thì

khoâng + ua maø + yt

FeO : oxyt saét(II)

Al(OH)₃: hydroxyt nhoâm

1

2. QUY ÖÔÙC GOÏI TEÂN CAÙC HÔÏP CHAÁT PHÖÙC TAÏP

2.1 Goïi teân anion phöùc taïp chöùa oxy laø goác cuûa

axit chöùa oxy.

2.1.1 Tröôøng hôïp chaát taïo axit coù hai möùc oxy

hoùa döông thoâng duïng:

a) Möùc oxy hoùa treân:

axit – goác Latin + ic , muoái – goác Latin + at

b) Möùc oxy hoùa döôùi:

Axit – goác Latin + ô, muoái – goác Latin + it

Ví duï:

H₂SO₄: axit sulfuric ; Na₂SO₄: sulfat natri

H₂SO₃: axit sulfurô; Na₂SO₃: sulfit natri

2.1.2 Tröôøng hôïp chaát taïo axit coù nhieàu möùc oxy

hoùa döông thoâng duïng.

a) Möùc oxy hoùa lôùn nhaát

Axit : Per + goác Latin + ic;

Muoái: Per+ goác Latin + at

b) Möùc oxy hoùa lôùn keá caän:

Axit : goác Latin + ic; Muoái : goác Latin + at

c) Möùc oxy hoùa thaáp hôn:

Axit : goác Latin + ô ; Muoái: goác Latin + it

d) Möùc oxy hoùa thaáp nhaát:

Axit: hypo + goác Latin + ô;

Muoái: hypo + goác Latin + it

2

Ví duï:

HClO₄: axit percloric; NaClO₄: perclorat natri

HClO₃: axit cloric ; NaClO₃: clorat natri

HClO₂: axit clorô ; NaClO₂: clorit natri

HClO: axit hypoclorô; NaClO: hypoclorit natri

2.1.3 Tröôøng hôïp nguyeân toá ôû moät möùc oxy hoùa

taïo ra nhieàu axit coù soá phaân töû nöôùc khaùc nhau

Axit coù soá löôïng phaân töû nöôùc ít nhaát theâm tieáp

ñaàu ngöõ meta, axit coù soá löôïng phaân töû nöôùc

nhieàu nhaát theâm tieáp ñaàu ngöõ octo.

Ví duï:

HPO₃: axit meta phophoric

H₃PO₄: axit octophotphoric

Axit trong phaân töû coù hai nguyeân töû cuûa nguyeân

toá taïo axit thì theâm tieáp ñaàu ngöõ di

Ví duï:

H₄P₂O₇: axit diphotphoric.

2.1.4 tröôøng hôïp coù taïo lieân keát O – O trong

phaân töû axit

Theâm tieáp ñaàu ngöõ peroxo hay per

Ví duï:

H₂S₂O₈: axit persulfuric

H₂SO₅axit peroxosulfuric (axit monopersulfuric)

3

2.1.4 Tröôøng hôïp thay nguyeân töû oxy baèng

nguyeân töû löu huyønh taïo lieân keát S - S

Trong ña soá tröôøng hôïp theâm tieáp ñaàu ngöõ tio

hoaëc ditio

Ví duï:

H₂S₂O₃: axit tiosulfuric

H₂S₂O₂: axit tiosulfurô

H₂S₂O₄: axit ditiosulfurô

(H₂S₂O₅: axit disulfurô – khoâng coù lieân keát S – S)

2.2 Goïi teân caùc anion coøn chöùa hydro

theâm hydro tröôùc teân anion hay theâm tieáp ñaàu

ngöõ bi.

Ví duï:

-

H₂PO₄: ion dihydrophotphat

-

HCO₃: ion bicarbonat

4

2.3 Goïi teân caùc cation phöùc taïp

thöôøng theâm ñuoâi yl hay ni vaøo caùc danh phaùp

La tin cuûa nguyeân toá hay danh phaùp cuûa hôïp

chaát taïo ion phöùc taïp

Ví duï:

H₃O⁺: ion oxoni

+

NF₄: ion tetraflorammoni

+

NH₄: ion ammoni

+

NO₂: ion nitroyl

NO⁺: ion nitrozyl

VO²⁺: ion vanadyl

2+

UO₂: ion uranyl

+

O₂: ion dioxigenyl

2.4 Danh phaùp truyeàn thoáng ñaët teân rieâng cho

raát nhieàu hôïp chaát ñôn giaûn. (Hieän nay caùc teân

naøy trôû neân raát thoâng duïng.)

Ví duï: HF : florua hydro

HF (aqua) : axit hydroflohydric

B₂H₆: diboran

PH₃: photphin

SiH₄: monosilan

H₂O: nöôùc

H₂S_n: polisulfan

NH₃: ammoniac …

5

II. DANH PHAÙP PHÖÙC CHAÁT

1. ÑÒNH NGHÓA PHÖÙC CHAÁT

2. CAÁU TAÏO CUÛA PHÖÙC CHAÁT

Phöùc chaát coù caáu taïo: - Chaát taïo phöùc

- Phoái töû

Ví duï: Fe(CO)₅: Fe laø chaát taïo phöùc

CO laø phoái töû

Trong tröôøng hôïp phöùc chaát laø ion thì hôïp chaát

phöùc goàm: - Caàu noäi laø ion phöùc

- Caàu ngoaïi laø ion ñôn giaûn

Ví duï: Na₃[Fe(CN)₆] coù :

- caàu noäi laø ion phöùc [Fe(CN)₆]^3-

- Caàu ngoaïi laø ion Na⁺

[Cu(NH₃)₄](OH)₂coù ;

- Caàu noäi laø ion [Cu(NH₃)₄]²⁺

- Caàu ngoaïi laø ion OH^-

3. CAÙCH GOÏI TEÂN CATION

3.1 Cation ñôn giaûn:

Goïi theo teân ñòa phöông vôùi soá oxy hoùa trong ngoaëc

ñôn (neáu caàn) – Gioáng caùch goïi teân truyeàn thoáng

3.2 Cation phöùc:

Goïi teân phoái töû goïi theo quy öôùc danh phaùp phoái töû.

Goïi teân ion taïo phöùc theo teân ñòa phöông keøm theo soá

oxy hoùa ñaët trong ngoaëc ñôn (neáu caàn)

Ví duï:

[Cu(NH₃)₄]²⁺: tetraamminñoàng(II)

6

4. CAÙCH GOÏI TEÂN ANION

4.1 Anion ñôn giaûn:

Caùch goïi teân nhö danh phaùp truyeàn thoáng cho nguyeân

toá soá oxy hoùa aâm cuûa hôïp chaát baäc hai.

4.2 Anion phöùc:

Goïi teân phoái töû goïi theo quy öôùc danh phaùp phoái töû.

Goïi teân ion taïo phöùc theo goác Latin cuûa nguyeân toá +

at vaø keøm theo soá oxy hoùa ñaët trong ngoaëc ñôn (neáu

caàn)

Ví duï:

[Fe(CN)₆]^3-: hexacyanoferrat(III)

7

5. CAÙCH THIEÁT LAÄP TEÂN PHOÁI TÖÛ

5.1 Phoái töû laø anion

Anion coù ñuoâi ua hay yt: boû ua, yt sau ñoù + o

Ví duï: Cl^-: clorua

O^2-: oxyt

clor

ox

cloro

oxo

Anion coù ñuoâi at hay it: + o

Ví duï:

2-

S₂O₃: tiosulfat

tiosulfato

nitrito

-

NO₂: nitrit

5.2 Phoái töû laø phaân töû trung hoøa

Hôïp chaát höõu cô laø phoái töû: giöõ nguyeân teân goïi

Ví duï : (C₅H₄N)₂; bipyridyl

Hôïp chaát voâ cô laø phoái töû:

Thöôøng coù teân goïi rieâng.

Ví duï:

bipyridyl

H₂O: nöôùc

aquo

NH₃: ammoniac

CO: monooxyt carbon

…..

ammin

carbonyl

Thöù töï goïi teân phöùc töø phaûi qua traùi, goïi teân phoái töû

tröôùc, goïi teân nguyeân toá taïo phöùc sau. Teân caàu noäi

phöùc phaûi vieát lieàn.

Ví duï: Fe(CO)₅– pentacarbonylsaét(0)

[Pt(NH₃)₃Cl]Cl₃– clorua clorotriamminplatin(IV)

Na[CuCl₃] – triclorocuprat(II) natri

Fe₄[Fe(CN)₆]₃– hexacyanoferrat(II) saét(III)

8

III. DANH PHAÙP QUOÁC TEÁ ( IUPAC)

Nguyeân taéc:

a) Goïi teân hôïp chaát baäc 2 theo danh phaùp

truyeàn thoáng.

b)Goïi teân hôïp chaát phöùc taïp theo danh phaùp

phöùc chaát.

c)Trong tröôøng hôïp chaát phöùc taïp ñaõ coù teân

rieâng thoâng duïng vaø tieän lôïi theo danh phaùp

truyeàn thoáng thì coù theå giöõ nguyeân teân goïi

naøy.

Ví duï:

SO₃goïi theo 3 caùch: - Anhydrit sulfuric

- Oxyt löu huyønh (VI)

- Trioxyt löu huyønh

Teân goïi cuoái thoâng duïng nhaát (IUPAC)

Na₂SO₄: goïi laø sulfat natri, khoâng goïi laø

tetraoxosulfat(VI) natri.

Trong tröôøng hôïp danh phaùp truyeàn thoáng

khoâng thuaän tieän hôn danh phaùp phöùc thì goïi

theo danh phaùp phöùc:

Ví duï:

2-

S₂O₅: Danh phaùp truyeàn thoáng: ion pyrosulfit

hay ion metabisulfit.

Danh phaùp IUPAC: ion pentaoxodisulfat(VI)

9