Đồ trang sức thuộc di tích khảo cổ học cần giờ trong mạng lưới thương mại Đông Nam Á thời Tiền - Sơ sử qua các tư liệu nghiên cứu
60
CHUYÊN MỤC
SỬ HỌC - KHẢO CỔ HỌC - DÂN TỘC HỌC
ĐỒ TRANG SỨC THUỘC DI TÍCH
KHẢO CỔ HỌC CẦN GIỜ TRONG MẠNG LƯỚI
THƯƠNG MẠI ĐÔNG NAM Á THỜI TIỀN - SƠ SỬ
QUA CÁC TƯ LIỆU NGHIÊN CỨU
NGUYỄN HOÀNG BÁCH LINH*
NGUYỄN THỊ TÚ ANH**
Bài viết hệ thống lại các nghiên cứu đã công bố về loại hình đồ trang sức được
tìm thấy tại các di tích khảo cổ học vùng ven biển Cần Giờ (TPHCM) và so sánh
với các loại hình có sự tương đồng về hình dáng, chất liệu và kỹ thuật tìm thấy tại
các địa điểm khác thuộc khu vực Đông Nam Á lục địa và hải đảo thời tiền - sơ sử,
như: Sa Huỳnh (miền Trung Việt Nam), Fengtian (Đài Loan), Borneo (Philippines),
Khao Sam Kaeo (Thái Lan)… Qua đó, góp phần chứng minh các cộng đồng cư
dân cổ của Cần Giờ đã có sự tiếp xúc, giao lưu văn hóa với các cộng đồng khác
trong khu vực Đông Nam Á và xa hơn; có thể đã từng là một trong những “cảng
thị sơ khai”, nơi trung chuyển của mạng lưới hải thương quốc tế.
Từ khóa: Cần Giờ, khảo cổ học, đồ trang sức, mạng lưới thương mại, Đông Nam Á
Nhận bài ngày: 5/3/2021; đưa vào biên tập: 10/3/2021; phản biện: 18/3/2021; duyệt
đăng: 05/5/2021
1. DẪN NHẬP
bố trên các gò đất nổi cao từ 1m đến
1,5m so với bãi bồi thường xuyên
ngập mặn, diện tích các giồng từ vài
trăm mét vuông đến hàng ngàn mét
vuông. Theo thống kê, có khoảng 26
di tích phân bố chủ yếu trên các giồng
đất đỏ và số ít giồng cát thuộc địa
phận xã Long Hòa (16 địa điểm), thị
trấn Cần Thạnh (6 địa điểm), xã Lý
Nhơn (3 địa điểm) và ở xã An Thới
Đông (1 địa điểm) (dẫn theo Nguyễn
Thị Hậu, 2010). Dấu vết của cộng
Theo kết quả những cuộc khảo sát
năm 1978-1979 và các cuộc khai quật
trong thập niên 1990, hiện vật khảo cổ
được ghi nhận trên hầu khắp các
giồng đất của khu vực huyện Cần Giờ
(TPHCM), các di chỉ này thường phân
* Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ.
**
Trường Đại học Khoa học Xã hội và
Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ
Chí Minh.
NGUYỄN HOÀNG BÁCH LINH - NGUYỄN THỊ TÚ ANH – ĐỒ TRANG SỨC THUỘC…
61
đồng cư dân cổ nơi này là các nền đất cạnh màu xanh đen; 6 tiêu bản khuyên
cháy, lớp than tro, mảnh gốm ken dày;
bên trên là mộ táng dày đặc, với táng
thức mộ chum là chủ đạo, tiêu biểu là
các di chỉ Giồng Cá Vồ, Giồng Phệt,
Giồng Am, Khu Bao Đồng (Nguyễn
Thị Hậu, 1997; Đặng Văn Thắng và
nnk, 1998). Theo Đặng Văn Thắng và
nnk(1998), tại các di tích này, bên
cạnh sự phong phú của đồ gốm cả về
loại hình lẫn số lượng thì đồ trang sức
dạng khuyên tai hai đầu thú và
khuyên tai ba mấu được xem là di vật
tiêu biểu, cho thấy sự gần gũi với
phong cách Sa Huỳnh và tương đồng
với di vật tìm thấy trong các mộ chum
ở Dầu Giây, Phú Hòa, Suối Chồn
(Đồng Nai) trong giai đoạn tiền sử
muộn và sơ sử.
tai hình vành khăn với 5 tiêu bản màu
xanh lá cây và 1 chiếc màu xanh
nước biển; hơn 200 tiêu bản hạt chuỗi
hình khối tròn; 15 tiêu bản vòng tay
còn nguyên cùng một số mảnh vỡ,
trong đó có 3 chiếc màu tím.
- Trang sức bằng kim loại: 65 hạt
chuỗi vàng, một số hạt chuỗi bằng vỏ
nhuyễn thể bọc vàng, 2 mảnh vàng
dát mỏng có trổ lỗ hình tam giác; 6
tiêu bản vòng tay dạng vòng tròn hở
từ chất liệu đồng-sắt.
- Trang sức bằng đất nung: loại hình
khuyên tai gốm với 206 tiêu bản, trong
đó có 1 khuyên tai ba mấu nhọn và 1
khuyên tai hình hoa ba cánh.
Những phát hiện mới về các di tích
mộ táng có quy mô lớn ở khu vực ven
biển với khung niên đại khoảng từ thế
kỷ 5 đến đầu Công nguyên, cùng với
sự phong phú về số lượng và đa dạng
về loại hình của hiện vật tùy táng mà
nổi bật nhất là đồ trang sức, Cần Giờ
được nhận định là một trung tâm sản
xuất và có quan hệ văn hóa rộng rãi
với nhiều di tích lân cận, tham góp
tích cực vào con đường thương mại
đông - tây giữa Ấn Độ - Trung Quốc
qua khu vực Đông Nam Á. Với tầm
quan trọng nói trên, từ những phát
hiện đầu tiên, các di tích thuộc khu
vực Cần Giờ đã nhận được sự quan
tâm nghiên cứu của các nhà khoa học
trong và ngoài nước nhằm làm rõ về
sự hình thành và phát triển và các
quan hệ văn hóa mạnh mẽ của các
- Trang sức chế tác từ đá quý, đá bán
quý: 15 tiêu bản khuyên tai hai đầu
thú, trong đó có 1 chiếc hình khánh,
tất cả còn nguyên; 3 tiêu bản khuyên
tai ba mấu, trong đó có 2 chiếc bị gãy
một phần móc đeo, chiếc còn lại gãy
một mấu; 1 tiêu bản khuyên tai hình
khối tám cạnh màu xanh và bị gãy
móc đeo; 581 hạt chuỗi bằng đá ngọc,
mã não với nhiều hình dáng như hình
ống tiết diện tròn, hình thoi, hình tròn,
một số có vân trắng hoặc đen, một số
hạt màu trắng trong suốt; 9 chiếc vòng
tay và nhiều mảnh vòng.
- Trang sức bằng thủy tinh: 6 tiêu bản
khuyên tai hai đầu thú màu xanh nước
biển và rêu đen, trong đó có 2 mộ tìm
thấy 2 chiếc; 3 tiêu bản khuyên tai ba
mấu gãy móc đeo hoặc mấu trang trí; trung tâm, đô thị sơ khai ven biển của
1 tiêu bản khuyên tai hình khối tám khu vực Đông Nam Á, là tiền đề quan
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
62
trọng để bước vào kỷ nguyên ra đời đại sắt sớm. Điều kiện môi trường tự
các nhà nước đầu tiên ở khu vực.
nhiên và địa hình ven biển của khu
vực Cần Giờ là yếu tố quan trọng đưa
đến nhận định đây là một trong những
địa điểm kết nối cư dân địa phương,
bằng lưu thông hàng hải, không chỉ
với các vùng văn hóa trong khu vực
mà còn với thế giới (Nguyễn Thị Hậu,
1997: 130-32).
2. NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC LIÊN
QUAN ĐẾN ĐỒ TRANG SỨC THUỘC
KHU DI TÍCH KHẢO CỔ HỌC CẦN
GIỜ THỜI TIỀN - SƠ SỬ
Năm 1994, trong bài viết Kết quả phân
tích quang phổ các mẫu thủy tinh và
đá ở Giồng Cá Vồ - huyện Cần Giờ,
TPHCM, Nguyễn Kim Dung và Vũ
Quốc Hiền (1994: 154-156) nhận định:
di chỉ Giồng Cá Vồ và Giồng Phệt
(Cần Giờ) có thể là nơi sản xuất thủy
tinh của cư dân cổ nơi này, khung
niên đại của các mẫu thủy tinh vào
khoảng 2.400 đến 2.100 năm cách
ngày nay. Tuy nhiên, các tác giả chưa
đề cập đến vai trò của hai di tích này
với nghề chế tác thủ công và mối
quan hệ với các di tích khác ở khắp
vùng Đông Nam Á.
Cũng trong nghiên cứu này, Nguyễn
Thị Hậu đã đưa ra các nhận định về
các hoạt động thương mại giữa cư
dân Cần Giờ và cư dân sinh sống sâu
trong lục địa, đến các khu vực thuộc
văn hóa Đồng Nai thời tiền - sơ sử.
Theo đó, nhiều loại hình hàng hóa và
đồ gốm đã được họ vận chuyển xuôi
ngược theo hệ thống sông Đồng Nai
để đến với các chi lưu. Vùng Cần Giờ
đã hình thành và phát triển các mối
quan hệ giao lưu, trao đổi với các di
tích cùng thời kỳ ở miền Trung Việt
Nam ngày nay, với Thái Lan,
Campuchia, đặc biệt là Ấn Độ qua
việc tiếp thu kỹ thuật chế tác đồ thủy
tinh và ngọc. Các dấu vết còn lại cho
phép giả định khu vực Cần Giờ là
“cảng thị sơ khai”, nơi nhập nguyên
liệu thủy tinh và đá để chế tác các loại
hình trang sức. Cũng cần lưu ý rằng,
các di chỉ khảo cổ học ở Cần Giờ
(khoảng thế kỷ 5 - 4 trước Công
nguyên) có niên đại sớm hơn một số
địa điểm có cùng kỹ thuật chế tác các
loại hình di vật này (một số di chỉ ở Ấn
Độ, khoảng thế kỷ 2 Công nguyên)
(Nguyễn Thị Hậu, 1997: 156-157).
Năm 1997, trong nghiên cứu Di tích
mộ chum miền Đông Nam Bộ - Những
phát hiện mới tại Cần Giờ - TPHCM
Nguyễn Thị Hậu trình bày đầy đủ về di
tích cũng như các di vật được tìm thấy
tại Cần Giờ. Đặc biệt, các loại hình
trang sức ở Giồng Phệt và Giồng Cá
Vồ được thống kê cụ thể (Nguyễn Thị
Hậu, 1997: 40-96). Mặc dù tác giả
không thống kê chính xác số lượng
nhưng đồ trang sức làm bằng đá ngọc
và thủy tinh tìm thấy tại Cần Giờ cho
thấy sự tương đồng với các loại hình
di vật tìm thấy trong văn hóa Sa
Huỳnh. Đồng thời tác giả cho rằng,
nhóm hiện vật này được đánh giá
giống với các loại hình di vật được tìm Năm 1998, công trình Khảo cổ học
thấy ở khắp vùng Đông Nam Á thời tiền sử và sơ sử TPHCM được công
NGUYỄN HOÀNG BÁCH LINH - NGUYỄN THỊ TÚ ANH – ĐỒ TRANG SỨC THUỘC…
63
bố bởi Đặng Văn Thắng và cộng sự trang sức ở đây” (Đặng Văn Thắng và
đã tổng hợp tư liệu về các di tích nnk 1998: 301-330).
khảo cổ học được khảo sát, thám sát
và khai quật trên địa bàn thành phố.
Trong đó, những di vật đồ trang sức
tùy táng tìm thấy trong các mộ chum
tại Giồng Phệt, Giồng Cá Vồ được hệ
thống, khảo tả và phân tích chi tiết về
số lượng, loại hình, chất liệu, bên
cạnh những loại hình hiện vật khác
như đồ gốm, công cụ đá, kim loại...
Nhóm tác giả đã đưa ra các nhận
định về quan hệ văn hóa giữa các di
tích tiền - sơ sử của TPHCM với các
di tích thuộc truyền thống văn hóa
Đồng Nai (Dầu Giây, Phú Hòa, Hàng
Gòn) thông qua các loại hình đồ
trang sức như hạt chuỗi thủy tinh,
vàng, vòng tay bằng đá ngọc, khuyên
tai ba mấu, vật đeo hai đầu thú,
khuyên tai hình vành khăn bằng đá
và thủy tinh. Đây cũng là những loại
hình phổ biến trong văn hóa Sa
Huỳnh (trừ đồ trang sức bằng vàng)
cũng như nhiều di tích mộ chum khác
ở khu vực Đông Nam Á, sau tới một
số loại hình đồ gốm. Tuy nhiên,
nguyên nhân được đưa ra để lý giải
cho sự giống nhau về loại hình đồ
trang sức giữa các nhóm di tích nói
trên đó là sự tương đồng trong đời
sống tâm linh, “sự thống nhất trong
đa dạng về mặt tâm lý mỹ cảm” của
cư dân truyền thống mộ chum ở
Đông Nam Á, đồng thời thể hiện sự
giao lưu rộng rãi, “đã mang lại những
sản phẩm có nguồn gốc từ bên ngoài
và tạo nên những sản phẩm có kiểu
dáng du nhập nhưng được sản xuất
Năm 2001, trong bài viết “Jewelry
from Late Prehistoric Sites Recently
Excavated in South Vietnam” (Đồ
trang sức tại một số di tích thuộc giai
đoạn tiền sử muộn được khai quật
gần đây ở miền Nam Việt Nam),
Nguyễn Kim Dung (2001: 107-113)
qua nghiên cứu sự phổ biến các loại
hình đồ trang sức tìm thấy ở nhiều di
tích trong khung niên đại 500 BC - 100
AD tại Nam Bộ như hạt chuỗi, vòng
tay, khuyên tai bằng các chất liệu đá
quý (agate, carnelian, rock crystal,
nephrite), kim loại (đồng, vàng) cũng
như đất nung, đã so sánh sự tương
đồng giữa đồ trang sức tại khu vực
này, đặc biệt nhấn mạnh đến đồ trang
sức tìm thấy tại các di tích vùng Cần
Giờ (Giồng Phệt, Giồng Cá Vồ), với
các di tích đồng đại thuộc văn hóa Sa
Huỳnh (miền Trung) cũng như các
quốc gia lân cận như Thái Lan,
Campuchia, Philippines, Ấn Độ. Các
nội dung này là những ghi nhận và
biên soạn lại các nhận định đã công
bố trong công trình Khảo cổ học tiền
sử và sơ sử TPHCM (1998). Các vấn
đề về mối quan hệ giữa di tích “cảng
thị sơ khai” Cần Giờ và các khu vực
khác qua giao lưu thương mại chưa
được đề cập rõ nét.
Năm 2010, với đề tài Điều tra khảo sát
khảo cổ học phục vụ nhu cầu quy
hoạch, xây dựng và phát triển huyện
Cần Giờ, TPHCM (giai đoạn 2006-
2010), Nguyễn Thị Hậu đã xác lập các
tại chỗ”, “làm nên đặc trưng của đồ đặc trưng cơ bản cũng như các giai
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
64
đoạn phát triển mang tính liên tục của “cảng thị sơ khai”. Trong chuyên khảo
Sa Huỳnh - Lâm Ấp - Champa: thế kỷ
5 trước Công nguyên đến thế kỷ 5 sau
Công nguyên (một số vấn đề khảo cổ
học), Lâm Thị Mỹ Dung (2017: 363-
364) đề cập đến việc sản xuất đồ
trang sức bằng thủy tinh, đá quý, vàng
và kim loại ở Sa Huỳnh, (đặc điểm nổi
bật là càng ở giai đoạn muộn của văn
hóa Sa Huỳnh thì các loại hình đồ
trang sức bằng thủy tinh càng chiếm
ưu thế) trong đó có loại hình di vật
tương tự với khu di tích khảo cổ học
Cần Giờ. Công trình này đã phân tích
các loại hình hạt chuỗi, ví dụ hạt chuỗi
Indo-Pacific(1), hạt chuỗi Collar(2), hạt
chuỗi Etched(3) và hạt chuỗi Banded(4)
đều được nhập khẩu chủ yếu từ Ấn
Độ hay sản xuất tại chỗ với kỹ thuật
Ấn Độ; hạt chuỗi vàng với số lượng
không nhiều, có thể có nguồn gốc từ
khu vực Địa Trung Hải.
hệ thống di tích ở Cần Giờ. Đồng thời,
thông qua so sánh những loại hình
hiện vật tiêu biểu tìm thấy tại Giồng
Phệt - Giồng Cá Vồ, trong đó nổi bật
là đồ trang sức (hạt chuỗi, vật đeo hai
đầu thú...), phác thảo mối quan hệ
văn hóa giữa các di tích này trong bối
cảnh thời tiền - sơ sử miền Nam Việt
Nam, tiêu biểu là văn hóa Đồng Nai,
văn hóa Sa Huỳnh và xa hơn. Qua
các tư liệu có được, Nguyễn Thị Hậu
và cộng sự đã nhận định vai trò của
Cần Giờ là một “cảng thị sơ khai”, “là
trung tâm thủ công sản xuất đồ trang
sức từ các chất liệu vàng, đá quý,
thủy tinh và từ vỏ nhuyễn thể. Tại đây,
đồ trang sức bằng đá giữ vai trò chủ
đạo cả về số lượng, mẫu mã và kỹ
thuật sản xuất”. Hơn nữa, “dễ dàng
nhận ra yếu tố giao lưu kỹ thuật với
Ấn Độ và xa hơn, nhất là trong việc
chế tạo đồ ngọc và thủy tinh”.
Tuy đã xác định về sự xuất hiện của
các hạt chuỗi trong đời sống các cộng
đồng cổ đại, và quá trình trao đổi hàng
hóa giữa cư dân Sa Huỳnh - Cần Giờ
với các thương nhân; nhưng nguồn
nguyên liệu và mạng lưới tiêu thụ sản
phẩm vẫn chưa có giải thích thỏa đáng.
Năm 2017, dựa trên nghiên cứu về
loại hình hiện vật và chất liệu các loại
hình đồ trang sức được tìm thấy tại
các di tích thuộc văn hóa Sa Huỳnh,
đối chiếu với các di vật trang sức cùng
loại được tìm thấy ở Cần Giờ cũng
như nhiều quốc gia Đông Nam Á (điển
hình là Khao Sam Kaeo, Thái Lan),
Nguyễn Kim Dung (2017: 311-332) lý
giải vai trò của mạng lưới trao đổi
hàng hóa trong khoảng 3.000 năm
đến 2.500 năm cách ngày nay ở các
di tích thuộc Việt Nam, và cho rằng vị
trí địa lý là điều kiện quan trọng giúp
các di tích văn hóa Sa Huỳnh và khu
vực Cần Giờ được xem như những
Nhìn chung, sưu tập đồ trang sức tại
các di tích khảo cổ học khu vực ven
biển Cần Giờ đã được các nhà nghiên
cứu tổng hợp, hệ thống và giới thiệu
kỹ lưỡng. Các phương pháp như so
sánh loại hình học, kỹ thuật học và sử
dụng các kết quả phân tích về chất
liệu gần đây của các học giả nước
ngoài, mối quan hệ văn hóa và giao
thương giữa Cần Giờ và các nền văn
NGUYỄN HOÀNG BÁCH LINH - NGUYỄN THỊ TÚ ANH – ĐỒ TRANG SỨC THUỘC…
65
hóa khác ở miền Trung Việt Nam, Đài Prancis (1995: 3-9) đã đánh giá yếu tố
Loan, Philippines, Thái Lan và xa hơn
như Ấn Độ, Trung Quốc vào những
thế kỷ cuối trước Công nguyên đã
được nhận diện. Qua đó, vai trò của
Cần Giờ nổi lên như một “cảng thị sơ
khai”, trạm trung chuyển và trao đổi
các sản phẩm trên con đường thương
mại đông - tây qua khu vực Đông
Nam Á cổ đại. Tuy nhiên, vẫn còn một
số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu sâu
hơn với các di tích tại vùng ven biển
này, chẳng hạn, quy mô trao đổi của
“cảng thị sơ khai” Cần Giờ trong mạng
lưới thương mại biển và với các di
tích nằm sâu trong bán đảo Đông
Dương; nguồn nguyên liệu và kỹ thuật
sản phẩm đồ trang sức; yếu tố ngoại
nhập và truyền thống trong sản xuất
mặt hàng này; đời sống và phương
tiện di chuyển của cư dân bản địa...
Mặt khác, các loại hình di vật trang
sức của Cần Giờ nói riêng được công
bố bằng tiếng nước ngoài chưa nhiều
về số lượng, do vậy ít nhiều gây khó
khăn cho các học giả quốc tế trong
việc tiếp cận nghiên cứu, đặc biệt khi
sử dụng tài liệu để đối chiếu so sánh
với các quốc gia trong khu vực Đông
Nam Á và trên thế giới.
địa lý đặc biệt của Việt Nam nằm ở vị
trí trung tâm của hai nền văn minh Ấn
Độ và Trung Quốc đã tạo điều kiện để
nơi đây tiếp nhận và trở thành trung
tâm giao thoa thương mại và văn hóa
khắp vùng Đông Nam Á và xa hơn,
với ba nền văn hóa tiêu biểu từ bắc
vào nam là Đông Sơn (1.100 - 300 BC),
Sa Huỳnh (1.400 BC - AD 200) và Óc
Eo (100 - 700 AD). Trong đó, văn hóa
Sa Huỳnh đã được nhấn mạnh với ba
loại hình vật đeo đặc trưng là khuyên
tai hình vành khăn, khuyên tai ba mấu
(còn gọi là lingling-o) và vật đeo hai
đầu thú (bicephalic pendants, hay,
double zoomorphic-heads). Các loại
hình đồ trang sức tìm thấy đều bằng
đá và thường là đá ngọc nephrite, vốn
là chất liệu khá phổ biến trong giai
đoạn sớm; ngoài Sa Huỳnh, Giồng
Phệt và Giồng Cá Vồ, đồ trang sức
còn được tìm thấy ở nhiều di tích khác
ở khu vực Đông Nam Á, một số địa
điểm đã tìm thấy các di vật với số
lượng đáng kể như Hồng Kông, Đài
Loan, Philippines, Thái Lan; bên cạnh
đó, những đồ trang sức mô phỏng
bằng đất nung và vỏ nhuyễn thể cũng
được tìm thấy tại các nơi này. Về niên
3. NGHIÊN CỨU QUỐC TẾ VỀ ĐỒ đại và sự phát triển kỹ thuật chế tác
TRANG SỨC TƯƠNG TỰ VỚI NHỮNG
DI VẬT THUỘC KHU DI TÍCH KHẢO
CỔ HỌC CẦN GIỜ TRONG BỐI
CẢNH KHU VỰC ĐÔNG NAM Á
THỜI TIỀN - SƠ SỬ
thủy tinh trong văn hóa Sa Huỳnh,
Francis (2002) nhận định rằng cả ba
loại hình trang sức nói trên với chất
liệu bằng thủy tinh đều thuộc về giai
đoạn muộn. Đáng lưu ý, loại hình
lingling-o làm bằng thủy tinh chưa
được tìm thấy bên ngoài Việt Nam, và
chỉ duy nhất hai tiêu bản vật đeo hai
Năm 1995, trong Beads in Vietnam:
an Initial Report (Hạt chuỗi ở Việt
Nam: một báo cáo ban đầu), Peter
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
66
đầu thú bằng thủy tinh được tìm thấy trưng khác nhau, thể hiện mối tương
tác/giao lưu giữa hai khu vực:
tại hai địa điểm của Philippines (Fox
1970: 123-139). Sự phổ biến của các
loại hình vật đeo này, nhất là ở các di
tích của Philippines, có thể minh
chứng cho mối quan hệ văn hóa giữa
khu vực hải đảo và Việt Nam.
- Vào đầu thời kỳ thứ nhất (Period 1),
tương ứng với những thế kỷ cuối
trước Công nguyên, tại Đông Nam Á
đã tìm thấy một tỷ lệ cao các đồ trang
sức được chế tác bằng kỹ thuật của
Ấn Độ nhưng mang phong cách địa
phương. Điều này được lý giải rằng,
những tầng lớp quý tộc, có địa vị xã
hội ở khu vực Đông Nam Á thời cổ đại
đã đặt hàng các nhà sản xuất Ấn Độ
những sản phẩm chất lượng tốt
nhưng theo phong cách tương ứng
với nhu cầu và các giá trị văn hóa của
riêng họ. Bài viết cũng nhấn mạnh vai
trò tích cực của các cộng đồng cư dân
Đông Nam Á, cụ thể là tầng lớp trên,
trong việc định hình và kiểm soát
mạng lưới giao thương sớm trong khu
vực cũng như mở rộng ảnh hưởng
đến các vùng xa hơn bằng cách tác
động (thậm chí định hướng) đến việc
sản xuất và cung ứng các sản phẩm
xa xỉ, điển hình là Ấn Độ.
Di tích Giồng Cá Vồ đã tìm thấy bằng
chứng về việc sản xuất thủy tinh,
thông qua các nguyên liệu thủy tinh có
màu sắc tương tự loại hình khuyên tai
ba mấu cùng với cát trắng được tìm
thấy trong lòng đất, và Francis (2002)
xem đó là một dấu chỉ của công nghệ
sản xuất thủy tinh của Sa Huỳnh (Sa
Huynh glass industry). Với hạt chuỗi
thủy tinh, mặc dù tại các di tích thuộc
Cần Giờ đã tìm thấy nhiều hạt chuỗi
Indo-Pacific, nhưng không có chứng
cứ về việc sản xuất chuỗi thủy tinh tại
đây mà có thể là được nhập khẩu từ
bên ngoài, có thể là Ấn Độ. Francis lý
giải rằng, thủy tinh có thể đã được sản
xuất và chế tạo thành nhiều loại hình
đồ trang sức tại nhiều địa điểm ở miền
Nam Việt Nam, và nó muộn hơn so
với quá trình chuyển giao công nghệ
làm hạt chuỗi Indo-Pacific tại đây.
- Sang thời kỳ thứ hai (Period 2),
tương ứng giai đoạn trước thế kỷ V
Công nguyên, các trung tâm sản xuất
bắt đầu hình thành ở khu vực Đông
Nam Á, mạng lưới giao thương trao
đổi liên khu vực được tăng cường
mạnh mẽ, thể hiện qua số lượng hiện
vật trang sức tìm thấy ngày càng tăng,
trong đó nổi bật là các loại hạt chuỗi.
Tuy nhiên, phần lớn chúng là những
tiêu bản có chất lượng trung bình hay
thấp, mặc dù không thể bác bỏ rằng,
hình dạng, kiểu dáng và kỹ thuật đều
mô phỏng theo các sản phẩm của Ấn
Năm 2003, trong bài viết Beads,
Social Change and Interaction Between
India and South-East Asia (Hạt chuỗi,
chuyển biến xã hội và sự tương tác
giữa Ấn Độ và Đông Nam Á), Bérénice
Bellina (2003: 285-297) thông qua các
nghiên cứu về kỹ thuật chế tác loại
hình hạt chuỗi từ chất liệu agate và
carnelian tìm thấy trong các di chỉ
khảo cổ ở Ấn Độ và Đông Nam Á đã
phân thành hai thời kỳ với các đặc
NGUYỄN HOÀNG BÁCH LINH - NGUYỄN THỊ TÚ ANH – ĐỒ TRANG SỨC THUỘC…
67
Độ, bên cạnh đó một số ít vẫn có khả Đông Nam Á hải đảo và các vùng
năng nhập khẩu từ Ấn Độ, hoặc sản khác ở lưu vực sông Mekong, mà Óc
xuất tại chỗ bởi lực lượng thợ thủ
công đến từ Ấn Độ.
Eo giữ vai trò như một nhà cung cấp -
sản xuất sản phẩm theo nhu cầu,
đồng thời là trung tâm phân phối và
cảng trung chuyển vào những thế kỷ
đầu Công nguyên.
Việc tìm hiểu phương thức chuyển
giao hay bản chất của sự tương tác,
trao đổi văn hóa trong nội vùng Đông
Nam Á và khu vực này với thế giới
bên ngoài qua các di chỉ cảng thị sớm
(early-port site) như Khao Sam Kaeo
(Thái Lan) hay những bằng chứng
Các hạt chuỗi có hình dáng phức tạp
(hình quả trám, oval dài, hình ống,
hình trụ đa giác... từ nhiều loại chất
liệu) đã cho thấy một trình độ phát
sớm nhất về trao đổi giữa Ấn Độ và triển cao, được tiếp thu từ truyền
Đông Nam Á cũng góp phần dự đoán thống kỹ thuật của Ấn Độ và phương
Tây thông qua con đường thương mãi
đông - tây vào cuối thiên niên kỷ thứ
nhất trước Công nguyên. Theo đó,
thủy tinh nguyên liệu được đưa lên
các tàu buôn Syria, vùng Trung Đông
và đặc biệt là Ấn Độ, chuyển đến các
cảng thị ở khu vực Đông Nam Á
(Kirano, 2005: 808-819).
ảnh hưởng đến nền kinh tế, đô thị hóa
và việc hình thành những nhà nước
cổ đại ở khu vực này.
Năm 2005, trong bài viết Đồ trang sức
thủy tinh ở Việt Nam: Từ một nghiên
cứu về giao lưu văn hóa giữa các di
chỉ cảng chính ở thời đại đồ sắt, Yuko
Hirano đã phân tích các loại hình đồ
trang sức bằng thủy tinh (khuyên tai,
vòng đeo tay và hạt chuỗi) tìm thấy
trong các di chỉ thuộc thời đại đồ sắt
tại khu vực miền Bắc, miền Trung
(thuộc phạm vi văn hóa Đông Sơn và
Sa Huỳnh, tiêu biểu là di chỉ Làng Vạc)
và miền Nam (với di chỉ Giồng Cá Vồ
và di chỉ Óc Eo). Ở miền Bắc và miền
Trung khuyên tai và vòng đeo tay
được đúc, mang các đặc trưng giao
lưu về kỹ thuật với miền Nam Trung
Quốc, các loại hình hạt chuỗi còn lại
được chế tác bằng kỹ thuật kéo. Khu
Nghiên cứu của Hsiao-Chun Hung và
nhiều người khác (2007: 19745-19750)
đã thiết lập “sơ đồ” về sự tồn tại của
một trong những mạng lưới thương
mại biển rộng lớn nhất thông qua duy
nhất vật liệu khoáng sản được khai
thác từ giai đoạn tiền sử. Theo đó,
nephrite xanh xuất phát từ một nguồn
ở phía đông Đài Loan, đã được sử
dụng để tạo ra hai dạng đồ trang sức
rất thông dụng vào khoảng từ 500
năm trước Công nguyên đến 500 năm
đầu Công nguyên là hạt chuỗi và vòng
vực Đông Nam Bộ các đồ trang sức đeo tay. Hai loại hình này có thể đã
thủy tinh phong phú, sáng tạo những được phân phối bằng đường biển đến
điểm khác biệt mang tính địa phương,
và chứng tỏ sự tiếp thu và phát triển
kỹ thuật chế tác của cư dân vùng
vùng Philippines, hoặc theo các tàu
buôn để đến nhiều vùng đất khác
nhau ở Đông Nam Á như đông
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
68
Malaysia, miền Nam Việt Nam và bán thấy, nguyên liệu chế tác các di vật ở
đảo Thái Lan. Các địa điểm đó tạo cả hai quốc gia đều không phải là
thành một vòng cung có đường kính nguồn nguyên liệu tại chỗ (unlocated
3.000km suốt dọc các bờ biển phía nephrite sources), mặc dù chúng đã
nam và phía đông trên khắp vùng biển được dùng để chế tác đồ trang sức từ
của Đông Nam Á. Nhóm nghiên cứu thời đồ đá mới (Hung và nnk, 2007:
của Hsiao-Chun Hung đã xem xét hai 19746). Nghiên cứu này cũng chỉ ra
loại hình trang sức gồm vật đeo ba rằng nhiều di vật chế tác từ đá ngọc
mấu (penannular earring with three phát hiện ở Đại Lãnh, Giồng Cá Vồ
pointed circumferential projections) (Việt Nam) hay tại các di tích ở Khao
được gọi chung là “Lingling-o”(5), và Sam Kaeo (Thái Lan) đều có nguồn
vật đeo (thường được gọi là khuyên nguyên liệu khởi phát từ Đài Loan.
tai) hai đầu thú (double animal-headed Các di chỉ xưởng chế tác rải rác khắp
pendant). Vật đeo ba mấu phổ biến khu vực Đông Nam Á là những vệ tinh,
nhất ở Đông Nam Á cổ đại (khu vực nơi đó chế tác và hoàn thiện sản
đông nam Đài Loan, Philippines, phẩm vật đeo này và đưa chúng đến
Sarawak, miền Trung và miền Nam với người tiêu dùng bản địa. Mặc dù
Việt Nam, miền Trung và miền Nam vậy, nhóm tác giả cũng thừa nhận có
Thái Lan cùng với miền Đông nhiều di vật chất liệu đá nephrite lại có
Campuchia). Điểm chung nhất của nguồn gốc khác với nguồn mỏ đá
các đồ trang sức này là sự tương được tìm thấy ở Đài Loan. Đây cũng
đồng về kiểu dáng, kỹ thuật chế tác và
là câu hỏi mở để tiếp tục nghiên cứu,
kích thước (khoảng 30 - 35mm). Các xác định nguồn đá nephrite trong khu
vật đeo (pendant) hai đầu thú được
tìm thấy ở đảo Lanyu (ngoài khơi phía
đông nam Đài Loan), Philippines,
miền Trung và miền Nam Việt Nam,
miền Trung Thái Lan. Niên đại 14C của
hai loại hình trang sức đặc trưng này
tìm thấy ở khu vực Đông Nam Á vào
khoảng 500 năm trước Công nguyên
đến 500 năm Công nguyên (Hung và
nnk, 2007: 19745).
vực được khai thác và sử dụng để
sản xuất vật dụng và các loại hình
“lingling-o” được tìm thấy ở Việt Nam
và Đông Nam Á.
Năm 2008, bài viết Buôn bán và sự
phát triển của nó trong thời đại đồ sắt
Việt Nam qua nghiên cứu về đồ trang
sức bằng thủy tinh, một lần nữa Yuko
Hirano nhận định khu vực Đông Nam
Á là nơi diễn ra các hoạt động quan
trọng của mạng lưới thương mại thế
giới, đặc biệt vào thời kỳ đồ sắt (cuối
thiên niên kỷ thứ nhất trước Công
nguyên đến vài thế kỷ đầu Công
Về xác định nguồn gốc nguyên liệu, kỹ
thuật EPMA đã triển khai lấy mẫu trên
một loạt các đồ tạo tác từ đá nephrite
với các màu khác nhau được khai
quật từ các di tích khảo cổ học ở nguyên) với các trung tâm thương mại
Philippines và Việt Nam. Kết quả cho tập trung quanh lưu vực sông Mekong.
NGUYỄN HOÀNG BÁCH LINH - NGUYỄN THỊ TÚ ANH – ĐỒ TRANG SỨC THUỘC…
69
Trong đó, đồ trang sức bằng thủy tinh đại đồ đồng ở khu vực Đông Nam Á
là một mặt hàng có giá trị, dần được
ưa chuộng và thay thế vai trò của
trang sức bằng đá. Kế thừa các kết
quả phân tích kỹ thuật học và hóa học
trên các mẫu trang sức thủy tinh ở
khu vực Đông Nam Á, trong đó có các
di tích tại khu vực Cần Giờ, tác giả
góp thêm nhận định cho rằng, nơi đây
không chỉ tiếp nhận kỹ thuật, tiêu biểu
như kỹ thuật cuộn - xoắn, tạo hạt
bằng cách cuốn thủy tinh nóng chảy
quanh một cái que, và kỹ thuât cắt
một ống thủy tinh được kéo dài từ
một khối thủy tinh nóng chảy; kỹ thuật
ép khuôn các loại hình hoa tai; kỹ
thuật xoay tròn và ép đơn giản vòng
tay cũng như làm bóng sản phẩm;
đặc biệt là nhận định về nguyên liệu
sản xuất có thể được nhập từ bên
ngoài (ví dụ như Ấn Độ, Trung Đông).
Điều này chứng tỏ sự tham gia tích
cực của cư dân khu vực trong mạng
lưới thương mại, hình thành các di
chỉ cảng ở vị trí quan trọng trên các
tuyến hải thương trong vùng và quốc
tế, sản xuất và cung cấp các mặt
hàng trang sức phù hợp (Hirano,
2008: 39-43).
được mở rộng thực sự ở thời đại đồ
sắt.
Các kết quả nghiên cứu mới cho thấy,
hai di chỉ vừa nêu đều cung cấp một
số hàng hóa đặc trưng với kỹ thuật
cao, được phân phối rộng rãi trên
khắp các địa điểm tiền sử muộn của
khu vực Đông Nam Á và có thể được
coi là đã dẫn đến việc tạo ra hệ thống
biểu tượng chung đầu tiên trong khu
vực. Điển hình là một số đồ trang sức
bằng đá bán quý từ địa điểm Ban Don
Ta Phet có sự tương đồng về phong
cách và kỹ thuật chế tác với các địa
điểm tiền sử muộn như Khao Sam
Kaeo, các địa điểm thuộc văn hóa Sa
Huỳnh ở miền Trung và miền Nam
Việt Nam như Giồng Cá Vồ, với các
hang động Tabon
ở
Palawan
(Philippines). Chúng bao gồm hạt
chuỗi carnelian hình lục giác dẹt (flat
hexagonal beads) xuất hiện thường
xuyên ở những địa điểm trên, đặc biệt
là tại Khao Sam Kaeo, và cũng được
tìm thấy tại Leang Buidane ở quần
đảo Talaud (phía đông bắc Indonesia)
cũng như nhiều địa điểm Sa Huỳnh ở
miền Trung Việt Nam, chẳng hạn như
Năm 2011, trong bài viết Ban Don Ta Gò Mun. Các hạt chuỗi mã não hình
lục giác phẳng hiếm hơn và có thể
được so sánh với một hạt được tìm
thấy trong các hang động Tabon. Các
hạt chuỗi dạng hình học phức tạp như
hình kim tự tháp kép với mặt cắt hình
lục giác được làm bằng mã não,
carnelian và thạch anh.
Phet and Khao Sam Kaeo: The Earliest
Indian Contacts Re-assessed (Di tích
Ban Don Ta Phet và Khao Sam Kaeo:
tiếp cận lại các mối liên hệ sớm nhất
của Ấn Độ), Ian Glover và Bérénice
Bellina (2011) dựa trên các kết quả
nghiên cứu và nhận định của nhiều
học giả khác, cho rằng việc hình thành
mạng lưới trao đổi nội khối trong thời
Bằng chứng khảo cổ học phát hiện tại
Khao Sam Kaeo (như các loại hình đồ
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
70
trang sức dạng nguyên liệu thô, đá văn hóa với nhau hơn so với các quốc
gia xa xôi, tiêu biểu là cư dân sinh
sống vùng nội địa. Khi xem xét kỹ hơn,
bằng chứng từ Việt Nam và
Philippines cho thấy nguồn gốc của
trao đổi xuyên khu vực sớm nhất là
khoảng 1.500 năm trước Công
nguyên đến khoảng năm 100 Công
Nguyên qua các di vật thuộc thời đại
sắt và các di vật gốm. Với đồ trang
sức, mặc dù có những khác biệt
tương đối lớn, nhưng hai loại hình tiêu
biểu được chế tác từ nephrite có
nguồn gốc từ phía đông Đài Loan là
khuyên tai ba mấu và vật đeo hai đầu
thú, có kích thước và hình dạng gần
như giống hệt nhau, cho thấy truyền
thống sản xuất được chia sẻ và tiêu
chuẩn hóa giữa các khu vực, trong đó
có các di tích ở vùng Cần Giờ.
mảnh, phác vật chưa hoàn thành ở
các giai đoạn khác nhau, đá mài),
Glover và Bellina giả thuyết rằng, địa
điểm này là một “cảng thị sớm” và là
một trung tâm sản xuất đồ trang sức
bằng đá bán quý (phần lớn là mã não
và carnelian), kể cả sản xuất thủy tinh,
được tạo ra với phương pháp và kỹ
thuật của Ấn Độ (cũng có thể là thợ
thủ công từ Ấn Độ đến sống tại đây,
và truyền đạt kiến
thức cho cộng
đồng bản địa) nhằm đáp ứng nhu cầu
cụ thể của mạng lưới giao thương khu
vực Đông Nam Á.
Với loại hình hạt chuỗi thủy tinh, kết
quả phân tích thành phần cho thấy
dường như cả hai loại thủy tinh kali tại
Ban Don Ta Phet đều không liên quan
rõ ràng với thủy tinh kali tại Khao Sam
Kaeo, Giồng Cá Vồ hoặc Arikamedu
(Ấn Độ), mặc dù có sự tương đồng
gần gũi của các hạt đá silic từ hai khu
vực Đông Nam Á, điều này có thể cho
thấy việc sản xuất thủy tinh thô không
tập trung ở Thái Lan hoặc Myanmar
vào giữa thiên niên kỷ thứ nhất trước
Công nguyên (Ian Glover, Bérénice
Bellina, 2011: 17-46).
Năm 2014, trong chuyên khảo
Maritime Silk Roads’s Ornament
Industries: Socio-political Practices
and Cultural Transfers in the South
China Sea (Các ngành công nghiệp
chế tác trang sức trên các tuyến
đường tơ lụa: thực tiễn chính trị - xã
hội và các hình thức chuyển giao văn
hóa ở khu vực Biển Đông), Bérénice
Bellina (2014a: 345-377) đã đề cập
đến các mạng lưới thương mại hàng
hải ở Đông Nam Á, tiền đề của sự
phát triển “con đường tơ lụa trên biển”.
Mạng lưới thương mại này được xem
xét trong khoảng thiên niên kỷ thứ
nhất trước Công nguyên, giai đoạn
diễn ra nhiều sự chuyển giao văn hóa
lớn. Những vấn đề đó được phân tích
dựa vào ngành công nghiệp chế tác
Năm 2013, trong bài viết Coastal
Connectivity: Long-Term Trading
Networks Across the South China Sea
(Kết nối ven biển: mạng lưới giao
thương đường dài trên khắp vùng
biển Đông), Hsiao-chun Hung và
nhiều người khác (2013: 384-404) đã
lý giải rằng, các cộng đồng sinh sống
ven biển khắp vùng Biển Đông dễ
dàng tương tác và chia sẻ các yếu tố
NGUYỄN HOÀNG BÁCH LINH - NGUYỄN THỊ TÚ ANH – ĐỒ TRANG SỨC THUỘC…
71
đồ trang sức, có được qua khai quật Công nguyên) cũng đã được đánh giá
lại, dựa trên việc phân tích kỹ lưỡng
các ngành nghề thủ công và nguồn
nguyên liệu của thời kỳ này, như thủy
tinh, đồ trang sức bằng đá, ngọc, kim
loại và các loại hình gốm. Nghiên cứu
nhấn mạnh mạng lưới trao đổi thời
tiền sử có từ trước ở khu vực Biển
Đông và phương thức mà các xã hội
cổ đại đã tiếp nhận và vận dụng để
trao đổi với các dân tộc lân cận. Trong
đó, khu vực từ bán đảo Thái Lan (Ban
Don Ta Phet, Khao Sam Kaeo, Phu
Khao Thong…) đến vùng ven biển
Việt Nam (miền Nam - Giồng Cá Vồ,
Giồng Phệt; miền Trung - văn hóa Sa
Huỳnh) và Philippines, một số cộng
đồng cư dân đã phát triển và tiếp thu
các yếu tố văn hóa bên ngoài, bản địa
hóa và duy trì yếu tố đó qua nhiều thế
hệ để chúng trở thành truyền thống,
điều đó nhờ vào các mạng lưới giao
dịch thương mại vốn đã được thiết lập
từ thời kỳ đá mới. Mặt hàng được
dùng để trao đổi gồm mặt dây đeo
bằng đá nephrite (lingling-o), nhẫn, vật
đeo hai đầu thú và các loại gốm gần
với truyền thống Sa Huỳnh-Kalanay
(Bellina, 2014b: 23).
khảo cổ học di tích Khao Sam Kaeo
(Thái Lan) từ 2005 đến 2009, các di
vật tại địa điểm này được phân tích và
đối chứng, từ đó mở rộng đến các
mạng lưới tổ chức sản xuất và tiêu thụ
hàng hóa phân bố ở khắp khu vực
biển Đông và sâu trong lục địa Đông
Nam Á, trong đó đề cập đến sự tham
góp của cộng đồng cư dân ven biển
Việt Nam thời cổ đại như Sa Huỳnh và
Cần Giờ, những mắt xích quan trọng
trong mạng lưới chế tác và tiêu thụ
sản phẩm.
Bérénice Bellina cũng chỉ ra yếu tố kỹ
thuật mang tính bản địa cũng như kết
quả có được từ quá trình tương tác
giữa các quốc gia thông qua thương
mại hàng hải. Trong đó, khá nhiều di
vật đồ trang sức vàng, bạc, carnelian
và thủy tinh, phản ánh nhiều nét
tương đồng giữa di tích Khao Sam
Kaeo và Giồng Cá Vồ, các di chỉ của
Philippines, đồng thời mở rộng ra toàn
khu vực Nam Á và Đông Nam Á. Tác
giả đã khẳng định vai trò của thương
mại biển trong vận chuyển, trao đổi
nguyên liệu và kỹ thuật giữa di tích
Khao Sam Kaeo và một vài nơi khác
ở Đông Nam Á, cũng như tác động xã
hội của nó vào khoảng thế kỷ thứ IV
trước Công nguyên.
4. TẠM KẾT
Nhìn chung, các công trình và chuyên
khảo của các học giả trong nước
nghiên cứu về các các loại hình đồ
trang sức tìm thấy tại di tích khảo cổ
học của Cần Giờ rất phong phú bằng
các phương pháp khảo tả, thống kê,
so sánh loại hình học... từ đó đặt ra
các giả thiết về mối quan hệ giữa các
vùng/tiểu vùng văn hóa khảo cổ ở Việt
Nghiên cứu của Bellina (2014) chỉ ra
rằng, Đông Nam Á đã phát triển các
tuyến thương mại rộng lớn từ thời kỳ
đồ đá mới. Cường độ trao đổi giữa các
quốc gia trong khu vực trở nên năng
động hơn từ thời kỳ kim khí (khoảng
giữa thiên niên kỷ thứ nhất trước
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
72
Nam và khu vực trong thời sơ sử. Tuy loại hình học và phân tích về chất liệu,
nhiên, các loại hình di vật trang sức kỹ thuật chế tác đồ đá và thủy tinh từ
bộ sưu tập hiện vật đồ trang sức phát
hiện tại nhiều di tích ở vùng biển Đông
Nam Á vào sơ kỳ đồ sắt đến những
thế kỷ đầu Công nguyên, đã cung cấp
những minh chứng rõ ràng về mạng
lưới trao đổi nguồn nguyên liệu,
truyền thống chế tác và hoàn thiện
các vật đeo được chia sẻ và tiêu
chuẩn hóa giữa các di chỉ xưởng rải
rác khắp khu vực Đông Nam Á; đồng
thời là sự tiếp thu và học hỏi các kỹ
thuật chế tác, nhất là đồ trang sức
bằng thủy tinh, từ Ấn Độ. Tuy nhiên,
do những hạn chế trong việc tiếp cận
tư liệu nghiên cứu về Cần Giờ, cho
nên hầu như rất ít nội dung xem xét kỹ
đến vai trò của “cảng thị sơ khai” Cần
Giờ cũng như mối liên hệ của khu vực
này trong mạng lưới thương mại hàng
hải giai đoạn tiền - sơ sử.
của Cần Giờ nói riêng được công bố
bằng tiếng nước ngoài chưa nhiều về
số lượng, do vậy ít nhiều gây khó
khăn cho các học giả quốc tế trong
việc tiếp cận nghiên cứu, đặc biệt khi
sử dụng tài liệu để đối chiếu so sánh
với các quốc gia trong khu vực Đông
Nam Á và trên thế giới. Trong khi đó,
các công trình nghiên cứu của các
học giả nước ngoài có đề cập và so
sánh giữa các loại hình tượng tự với
các di vật tìm thấy tại Cần Giờ về mặt
niên đại, hình dáng, chất liệu... nhưng
hầu như rất ít nội dung xem xét kỹ đến
vai trò của “cảng thị sơ khai” Cần Giờ
cũng như mối liên hệ của chúng trong
mạng lưới thương mại hàng hải giai
đoạn sơ sử.
Các công trình nghiên cứu của các
học giả nước ngoài, dựa trên so sánh
CHÚ THÍCH
Hình ảnh về bằng chứng sản xuất và phân bố trang sức ở khu vực Đông Nam Á
Hình 1. Phân bố của loại hình khuyên tai ba mấu (lingling-o) ở khu vực
NGUYỄN HOÀNG BÁCH LINH - NGUYỄN THỊ TÚ ANH – ĐỒ TRANG SỨC THUỘC…
Hình 2. Phân bố của loại hình vật đeo (pendant) hai đầu thú ở khu vực Đông Nam Á
73
Hình 3. Phác vật và bằng chứng sản xuất trang sức bằng đá ngọc ở khu vực Đông Nam Á
Nguồn hình 1, 2, 3: Hsiao-chun Hung & Peter Bellwood, 2010.
(1) Hạt chuỗi Indo-Pacific (Indo-Pacific beads) là tên gọi chỉ hạt chuỗi thủy tinh được làm từ
kỹ thuật Lada, có nhiều màu nhưng đơn sắc trên một tiêu bản (monochrome); có nhiều nơi
chế tạo hạt chuỗi loại này ở Đông Nam Á sau khi tiếp xúc với Ấn Độ (Fancis, 2002).
(2) Hạt chuỗi Collar (Collar beads) hay hạt chuỗi thắt ở hai đầu, thường là đá mã não màu đỏ,
đá crystal không màu, trong suốt, được sản xuất nhiều ở phía nam Ấn Độ (Khambatt) hay
vùng Iran. Hạt chuỗi này khi chế tác đòi hỏi nhiều thời gian, kỹ thuật cao, nên không phổ
biến và đắt hơn các loại khác (Fancis, 2002; Bellina, 2007).
(3) Hạt chuỗi Etched (Etched beads) thường bằng đá mã não, đá agate có khắc vạch trắng,
được nhập khẩu từ Ấn Độ mỗi địa điểm tìm thấy chỉ 1, 2 tiêu bản (Glover; Bellina, 2003).
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
74
(4) Hạt chuỗi Banded (Banded beads) tìm thấy không nhiều, chỉ trên dưới 10 tiêu bản mỗi di
tích, có thể được nhập khẩu từ Ấn Độ (Lâm Thị Mỹ Dung, 2017). Loại hạt chuỗi này tìm thấy
trong các di chỉ như Giồng Cá Vồ, Gò Hàng, Gò Ô Chùa và phổ biến trong thời kỳ văn hóa
Óc Eo và muộn hơn.
(5)
Thuật ngữ Lingling-o được nhà khảo cổ học người Mỹ Henry Otley Beyer đề cập vào
những năm 1940 từ phát hiện về sự tương đồng giữa một số mặt đeo bằng đá ngọc ở khu
vực Bantagas với mặt dây chuyền kim loại được cộng đồng dân tộc Ifugao, Bontoc và
Kalinga ở Bắc Cordillera (đảo Luzon) sử dụng. Thuật ngữ này hiện được sử dụng phổ biến
và để chỉ loại hình trang sức dây đeo nói chung.
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
1. Bellina, Bérénice. 2003. “Beads, Social Change and Interaction Between India and
South-East Asia”. Antiquity Volume 77 Issue 296, pp. 285-297. Published online by
Cambridge University Press: 02 January 2015.
2. Bellina, Bérénice. 2007. Cultural Exchange Between India and Southeast Asia:
Production and Distribution of Hard Stone Ornaments (VI c. BC - VI c. AD). Paris:
Éditions de la Maison des sciences de l’Homme.
3. Bellina, Bérénice. 2014a. “Maritime Silk Roads’ Ornament Industries: Socio-Political
Practices and Cultural Transfers in the South China Sea”. Cambridge Archaeological
Journal, No.24, pp. 345-377.
4. Bellina, Bérénice. 2014b. “Southeast Asia and the Early Maritime Silk Road”, In Lost
Kingdoms: Hindu-Buddhist Sculpture of Early Southeast Asia. pp. 22-24, (Ed.) John Guy.
New York: Metropolitan Museum of Art.
5. Đặng Văn Thắng, Vũ Quốc Hiền, Nguyễn Thị Hậu, Ngô Thế Phong, Nguyễn Kim
Dung, Nguyễn Lân Cường. 1998. Khảo cổ học tiền sử và sơ sử TPHCM. TPHCM: Nxb.
Trẻ.
6. Francis, Jr. Peter. 1990. “Glass Beads in Asia Part 2: Indo-Pacific beads”. Asian
Perspect, No.29, pp. 1-23.
7. Francis, Jr. Peter. 2002. Asia's Maritime Bead Trade. 300 B.C. to the Present.
University of Hawai'i Press, Honolulu.
8. Glover, Ian C. and Bellina, Bérénice. 2003. “Alkaline Etched Beads in Southeast Asia”,
In Ornaments from the Past: Beads Studies After Beck, pp. 92-107. (Eds) Ian C. Glover,
Helen Hughes Brock and Julian Henderson. Pubished and Distributed by The Bead
Study Trust.
9. Glover, Ian C. and Bellina, Bérénice. 2011. “Ban Don Ta Phet and Khao Sam Kaeo:
The Earliest Indian Contacts Re-assessed”, In Early Interactions Between South and
Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange, pp. 17-46. ISEAS Publishing.
(Eds) Pierre-Yves Manguin, A. Mani, Geoff Wade. Online Publication Date: October
2015.
10. Hirano, Yuko. 2005. “Đồ trang sức thủy tinh ở Việt Nam: Từ một nghiên cứu về giao
lưu văn hóa giữa các di chỉ cảng chính ở thời đại đồ Sắt”, Trong Một thế kỷ khảo cổ học
Việt Nam - tập I. Viện Khảo cổ học. Hà Nội: Nxb. Khoa học Xã hội, tr. 808-819.
NGUYỄN HOÀNG BÁCH LINH - NGUYỄN THỊ TÚ ANH – ĐỒ TRANG SỨC THUỘC…
75
11. Hirano, Yuko. 2008. “Buôn bán và sự phát triển của nó trong thời đại đồ sắt Việt
Nam qua nghiên cứu về đồ trang sức bằng thủy tinh”. Tạp chí Khảo cổ học, số 4/2008,
tr. 39-45.
12. Hung, Hsiao-chun & Bellwood, Peter. 2010. “Movement of Raw Materials and
Manufactured Goods Across the South China Sea After 500 BCE from Taiwan to
Thailand, and Back”, In 50 Years of Archaeology in Southeast Asia: Essays in Honour of
Ian Glover, pp. 235-245. River Books. (Eds) Berenice Bellina, Elisabeth A Bacus,
Thomas Oliver Pryce, and Jan Wisseman Christie.
13. Hung, Hsiao-Chun; Iizuka, Yoshiyuki; Bellwood, Peter; Nguyen, Kim Dung; Bellina,
Bérénice; Silapanth, Praon; Dizon, Eusebio; Santiago, Rey; Datan, Ipoi and Manton,
Jonathan H. 2007. “Ancient Jades Map 3,000 Years of Prehistoric Exchange in
Southeast Asia”. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States
of America, Vol. 104, No. 50 (Dec. 11, 2007), pp. 19745-19750. Published by: National
Academy of Sciences. Source: <https://www.jstor.org/stable/25450787> JSTOR.
Accessed 3/4/2020.
14. Hung, Hsiao-chun; Nguyen, Kim Dung; Bellwood, Peter; Carson, Mike T. 2013.
“Coastal Connectivity: Long-Term Trading Networks Across the South China Sea”.
Journal of Island & Coastal Archaeology, No. 8, pp. 384-404. Publisher: Routledge.
15. Lâm Thị Mỹ Dung. 2017. Sa Huỳnh - Lâm Ấp - Champa: thế kỷ V trước Công
nguyên đến thế kỷ V sau Công nguyên (một số vấn đề khảo cổ học). Hà Nội: Nxb. Thế
giới.
16. Nguyễn Kim Dung, Vũ Quốc Hiền. 1994. “Kết quả phân tích quang phổ các mẫu
thủy tinh và đá ở Giồng Cá Vồ - huyện Cần Giờ, TPHCM”, Trong Những phát hiện mới
về khảo cổ học năm 1994, tr. 154-156.
17. Nguyễn Kim Dung. 2001. “Jewelry from Late Prehistoric Sites Recently Excavated in
South Vietnam”. Bulletin of the Indo Pacific Prehistoric Association 21, pp. 107-114.
Source:
Accessed 3/4/2020.
18. Nguyễn Kim Dung. 2017. “The Sa Huynh Culture in Ancient Regional Trade
Networks: A Comparative Study of Ornaments”. New Perspectives in Southeast Asian
and Pacific Prehistory, pp. 311-332. (Eds) Philip J. Piper, Hirofumi Matsumura, David
Bulbeck. Published by: ANU Press.
19. Nguyễn Thị Hậu. 1997. Di tích mộ chum miền Đông Nam Bộ - những phát hiện mới
tại Cần Giờ TPHCM. Luận án phó tiến sĩ Khảo cổ học. Thư viện Bảo tàng Lịch sử
TPHCM.
20. Nguyễn Thị Hậu. 2010. Điều tra khảo sát khảo cổ học phục vụ nhu cầu quy hoạch,
xây dựng và phát triển huyện Cần Giờ TPHCM (giai đoạn 2006-2010). Báo cáo nghiệm
thu đề tài, Viện Nghiên cứu Phát triển TPHCM.
16 trang
16040
Free
Bạn đang xem tài liệu "Đồ trang sức thuộc di tích khảo cổ học cần giờ trong mạng lưới thương mại Đông Nam Á thời Tiền - Sơ sử qua các tư liệu nghiên cứu", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- do_trang_suc_thuoc_di_tich_khao_co_hoc_can_gio_trong_mang_lu.pdf
