Dịch vụ Phật giáo ở Việt Nam hiện nay

Nguyễn Thị Minh Ngọc¹

¹Viện Xã hội học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

Email: [email protected]

Nhận ngày 10 tháng 10 năm 2017. Chấp nhận đăng ngày 20 tháng 11 năm 2017.

Tóm tắt: Tôn giáo Việt Nam có những đặc trưng riêng biệt, dù vẫn đi theo các xu thế phát triển

chung của tôn giáo thế giới. Một trong những nét đặc trưng đó là sự phát triển của hệ thống dịch vụ

tôn giáo, trong đó phải kể đến dịch vụ Phật giáo. Các hình thức dịch vụ tâm linh cơ bản của Phật

giáo là: cầu an, cúng sao giải hạn, cầu siêu, đưa vong lên chùa, nghi lễ đám tang, bán khoán, nhập

trạch, động thổ, bốc bát hương, v.v.. Đa số những người tham gia vào dịch vụ Phật giáo đều cảm

thấy hài lòng với sự cung ứng các dịch vụ này của các cơ sở Phật giáo. Tuy nhiên, cũng có không ít

những ý kiến trái chiều về giá trị đích thực của loại hình dịch vụ Phật giáo.

Từ khoá: Dịch vụ, tôn giáo, Phật giáo, tâm linh, Việt Nam.

Phân loại ngành: Tôn giáo học

Abstract: In Vietnam, religions have their own particularities, although they do follow the general

development tendency of the world religions. One of the particularities is the development of the

system of religious services, of which one cannot fail to mention Buddhist services. The Buddhist

spiritual services consist of the following basic types: ceremonies to pray for safety and protection;

worship of astrological signs for relieving a run of bad luck; masses to bring peace to the souls of

the dead; ceremonies to bring their souls to the pagoda; funeral rites; ceremonies to consecrate

one's child's life to Buddha, Mother Goddesses…, to move into a new house, those of ground

breaking, and for making up a censer, etc. Most of the people taking part in the services feel

satisfied with the service provision by Buddhist establishments. There remain, however, many

contradictory opinions on the authentic value of Buddhist services.

Keywords: Service, religion, Buddhist, spiritual, Vietnam.

Subject classification: Religious studies

42

Nguyễn Thị Minh Ngọc

1. Giới thiệu

âm lịch. Thông thường, lễ cầu an và cúng

sao giải hạn được tiến hành vào trước rằm

tháng Giêng âm lịch hàng năm. Quy trình

cúng sao giải hạn rất khác biệt tại các chùa.

Một số chùa quy định một ngày cố định

hàng năm để cúng sao giải hạn (ví dụ chùa

Phúc Khánh, Hà Nội, lễ cầu an vào tối ngày

14 tháng Giêng âm lịch; cúng sao La Hầu

vào ngày 8 tháng Giêng âm lịch; cúng sao

Thái Bạch vào ngày 15 tháng Giêng âm

lịch; cúng sao Kế Đô vào ngày 18 tháng

Giêng âm lịch). Một số chùa không phân

biệt ngày cúng cầu an và cúng sao giải hạn.

Ví dụ, ở chùa Quang Ân, Hà Nội, hàng năm

ngày 6 tháng Giêng âm lịch, ngày 10 tháng

Giêng âm lịch là những ngày thực hiện lễ

cúng cầu an và cúng sao giải hạn. Một số

chùa khác, đặc biệt những chùa không phải

là tổ đình lớn, có nhiều phật tử, và những

chùa vùng ven đô, nông thôn, không quy

định ngày cụ thể hàng năm để tổ chức các

khoá lễ này. Nhóm này có thể tổ chức một

ngày trước rằm, không cố định theo từng

năm, để thực hiện lễ cầu an và cúng sao giải

hạn. Đồng thời, nhóm này có thể thực hiện

lễ cầu an và cúng sao giải hạn vào bất kỳ

ngày nào trong tháng Giêng theo yêu cầu

của gia đình phật tử hay nhóm gia đình phật

tử. Trong trường hợp đó, nghi lễ cầu an và

cúng sao giải hạn gần như được gộp làm

một. Lễ cúng cầu an hay cúng sao thông

thường được tổ chức vào buổi tối.

Xã hội hiện đại với xu thế toàn cầu hoá,

hiện đại hoá và thế tục hoá đang tác động

mạnh mẽ đến đời sống tôn giáo trên toàn

thế giới; tạo nên sự phong phú đa sắc màu

cho bức tranh tôn giáo. Tôn giáo Việt Nam

cũng không đi ra ngoài những xu thế phát

triển chung đó. Dịch vụ là một loại hoạt

động không trực tiếp sản xuất ra của cải vật

chất cho xã hội; là một dạng hoạt động

nhằm thỏa mãn trực tiếp những nhu cầu của

từng cá nhân, nhóm xã hội, cộng đồng dân

cư. Dịch vụ Phật giáo là dạng hoạt động

cung ứng các nghi lễ Phật giáo nhằm thoả

mãn nhu cầu tâm linh của phật tử và cộng

đồng những người có tâm thức hướng về

Phật giáo, tin theo Phật giáo. Dịch vụ Phật

giáo, trong đó có dịch vụ về tâm linh, ở Việt

Nam đang phát triển mạnh. Các loại hình

dịch vụ tâm linh chủ yếu của Phật giáo ở

Việt Nam bao gồm: cầu an, cúng sao giải

hạn, cầu siêu, đưa vong lên chùa, nghi lễ

đám tang, bán khoán và chạy đàn... Bài viết

này phân tích hoạt động của các dịch vụ

Phật giáo nói trên ở Việt Nam và thái độ

của người dân đối với các dịch vụ đó.

2. Các dịch vụ Phật giáo

2.1. Cầu an, cúng sao giải hạn

Nhóm chùa có sự tách bạch nghi lễ cầu

an và cúng sao giải hạn cũng có sự khác

biệt về nghi thức thực hiện các khoá lễ này.

Điểm chung là, nghi lễ cầu an chỉ được

thực hiện một lần trước hoặc trong ngày

rằm tháng Giêng. Về nghi thức cúng sao

giải hạn, có chùa dù tách khỏi nghi thức cầu

an nhưng cũng chỉ thực hiện một lần vào

đầu năm. Một nhóm nghi thức khác trong

Cầu an, cúng sao giải hạn là những nghi lễ

thực hiện với mục đích mang lại sự bình an

cho người tham dự. Phật giáo nguyên thuỷ

không có lễ cầu an. Cúng sao giải hạn là

nghi lễ không thuộc nghi lễ Phật giáo. Tuy

nhiên, trước nhu cầu của phật tử và người

dân, gần đây, hầu hết các chùa đều cung

ứng dịch vụ nghi lễ này vào tháng Giêng

43

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

việc cúng sao cầu giải hạn được tổ chức thông thường người có sao hạn trực tiếp

riêng biệt cho từng sao theo từng ngày cố tham dự khoá lễ, tuy nhiên, ở nhiều gia

định phụ thuộc vào yếu tố của sao, được tổ đình, người phụ nữ đứng ra đi tham gia

chức hàng tháng (ngày đầu năm được khoá lễ thay cho người có sao hạn. Điều

khuyến nghị là ngày quan trọng nhất).

này cho thấy, nếu nhìn từ góc độ an ninh

Cầu an là nghi thức thực hiện cho mọi tinh thần, hay giải toả tâm lý thì tôn giáo

người, còn cúng sao giải hạn chỉ được tiến thực hiện chức năng an ninh tinh thần cho

hành cho những người được cho là gặp phải phụ nữ tốt hơn nam giới. Nhu cầu cúng cầu

các sao xấu trong năm (như các sao La Hầu, an, cúng sao giải hạn đầu năm là nhu cầu

Kế Đô, Thái Bạch). Do có sự khác biệt về của người phụ nữ hơn là nam giới, đặc biệt

tính chất của hai khoá lễ cầu an và cúng sao là nhu cầu của người phụ nữ ở vị trí chủ gia

giải hạn, nên đối với nhóm chùa có sự tách đình. Phụ nữ chủ động đăng ký, trực tiếp

biệt hai khoá lễ này thì quy trình thực hiện tham gia thực hành nghi lễ cầu an và cúng

của lễ cầu an và cúng sao giải hạn có khác sao giải hạn cho bản thân và người thân

biệt. Trong lễ cầu an, những chùa thuộc trong gia đình chiếm tỉ lệ cao. Nhiều người

nhóm này chỉ thực hiện những nghi lễ để đàn ông coi đây là việc của vợ hoặc mẹ và

mang lại sự may mắn, tài lộc, bình an, sức họ cũng hoàn toàn không biết. Một người

khoẻ cho mọi thành viên đăng ký tham dự. (nam, 60 tuổi, nghỉ hưu) nói: “tôi chưa bao

Lễ cúng sao có sự lý giải về ý nghĩa của giờ tham gia lễ cầu an hay cúng sao giải

sao, tác động xấu của sao đến những người hạn cả. Bà nhà tôi tôi thấy cứ đầu năm lại

gặp phải sao này, những ngày cần tránh đối nói là ra chùa đăng ký cho cả nhà rồi. Nhiều

với sao này. Sau đó là nghi thức cầu an để lúc về bà ấy dặn năm nay tôi sao gì tháng

những người gặp phải sao xấu hạn chế tối nào cẩn thận tôi cũng có nhớ đâu. Mình

đa những ảnh hưởng tiêu cực của sao, được cũng thành tâm thôi mà”[2]. Trong bối cảnh

bình an, tài lộc, thăng tiến công danh, sức kinh tế thị trường, cúng sao giải hạn cũng

khoẻ. Các chùa không có sự tách bạch hai có nhiều biến thể. Một số người dùng hình

khoá lễ; vẫn thực hiện các nghi lễ cầu bình thức chuyển khoản tiền lễ vào tài khoản của

an, sức khoẻ, tài lộc cho mọi người; đồng chùa hoặc sư trụ trì, sau đó thông báo đầy

thời xướng tên các sao để cầu mong người đủ thông tin bản thân và các thành viên

gặp phải sao đó tránh được những tác động trong gia đình; đến ngày, nhà chùa tự động

tiêu cực một cách tối đa.

thực hiện khoá lễ. Một người (nam, 32 tuổi,

Cho đến nay chưa có quy định nào đối cán bộ văn phòng) nói: “Em từ mấy năm

với tín đồ về cách thức tham gia khoá lễ cầu nay toàn chuyển khoản cho thầy trụ trì,

an và cúng sao giải hạn để đạt được kết quả mình là người quen mà, nên báo thông tin

tốt nhất (kết quả mà họ kỳ vọng). Về lễ về mọi người trong gia đình, ngày thầy làm

cúng sao giải hạn, thường đại diện gia đình lễ, thầy gọi điện thoại nói nhớ thắp hương ở

đến dự khoá lễ tại chùa, đa phần phụ nữ đi nhà nhé, nhưng lần thì nhớ lần thì bận cũng

đại diện cho gia đình thực hiện nghi lễ này. có làm được đâu. Mình đã chuyển tiền cho

Tỉ lệ gia đình mà nam giới tham dự hay thầy làm là yên tâm rồi” [2]. Điều này cho

toàn bộ người trong gia đình cùng tham dự thấy, ý nghĩa đích thực của việc cầu an,

không nhiều. Đối với cúng sao giải hạn, cúng sao giải hạn không được nhiều người

44

Nguyễn Thị Minh Ngọc

quan tâm. Mục đích của họ khi thực hiện chùa cung ứng dịch vụ này. Trường hợp nhà

khoá lễ này là muốn được Phật độ cho may chùa không đáp ứng, tín đồ vì mong muốn

mắn, khoẻ mạnh, công danh thăng tiến, giải được thực hiện nghi lễ sẽ chuyển sinh hoạt

trừ vận hạn trong năm.

sang chùa khác, thậm chí những tín đồ có

Thực tế, cúng sao giải hạn không phải là điều kiện còn sang các địa bàn khác, tỉnh

khoá lễ của Phật giáo. Cúng sao giải hạn là khác (nơi có cung ứng dịch vụ cầu an và

nghi lễ Đạo giáo. Tại một số quốc gia và cúng sao giải hạn). Một sư trụ trì chùa tại

Đắk Lắk nói: “hiện một hai năm nay trên

địa bàn đã bắt đầu một số chùa thực hiện

cúng sao giải hạn và cầu an đầu năm.

Chúng tôi không biết thế nào là đúng vì

chưa có quy định cụ thể nào của Giáo hội.

Chuyện thu tiền phục vụ khoá lễ rồi thực

hiện khoá lễ theo quy trình nào cũng là

chuyện vô cùng phức tạp. Năm đầu quy

định số tiền cố định, dẫn đến phật tử có ý

kiến. Sau không quy định số tiền để tuỳ

tâm, cũng rất phức tạp” [2].

vùng lãnh thổ mà Đạo giáo phát triển như

Đài Loan, cúng sao giải hạn được thực hiện

tại các cơ sở Đạo giáo với tất cả 9 sao, cả

tốt và xấu. Đạo giáo quan niệm rằng, mỗi

năm, mỗi cá nhân, tuỳ theo tuổi của mình,

chịu sự chi phối mạnh mẽ của một trong

cửu tinh (9 sao). Do vậy, cúng sao mang ý

nghĩa rằng người được sao tốt chiếu nếu

cúng vị thần sao đó thì được hưởng cái tốt

đó một cách trọn vẹn, còn người bị sao xấu

chiếu nếu cúng sao thì hạn chế được tối đa

cái xấu. Thông thường các chùa ở Đài

Loan, đặc biệt những chùa theo Phật giáo

chính thống không phải Phật giáo dân gian,

không thực hiện nghi lễ này.

2.2. Cầu siêu, đưa vong lên chùa, dịch vụ

nghi lễ đám tang

Cho đến nay, Giáo hội Phật giáo Việt

Nam chưa có quy định cụ thể về cách thức

tiến hành nghi lễ cầu an và cúng sao giải

hạn; chưa thống nhất về vai trò, sự cần thiết

phải thực hiện nghi lễ cầu an và cúng sao

giải hạn. Vì thế, một số vùng miền hiện

vẫn chưa chấp thuận sự hiện diện của loại

hình nghi lễ cầu an và cúng sao giải hạn

đầu năm. Điển hình là khu vực Tây

Nguyên. Khảo sát của Viện Nghiên cứu tôn

giáo năm 2014 tại 5 tỉnh Tây Nguyên cho

thấy, ở Đắk Lắk nhiều chùa không thực

hiện cúng sao giải hạn cũng như cầu an.

Tuy nhiên, có chùa tại địa bàn này đã chấp

nhận thực hiện hai loại nghi lễ này. Trong

điều kiện xã hội hiện đại với mức độ lan toả

thông tin nhanh chóng (đặc biệt qua những

kênh truyền thông không chính thức như

truyền miệng), nhiều tín đồ yêu cầu các

Cầu siêu là loại hình nghi lễ thực hiện với

mục đích cầu cho người chết được siêu

thoát, qua đó cũng cầu an cho người sống

được an lạc. Nghi thức cúng cầu siêu cho

người mất không phải là nghi lễ đích thực

của Phật giáo. Tương truyền rằng, nghi lễ

cầu siêu này bắt nguồn từ Trung Quốc vào

đời Đường, thời Đường Huyền Tông. Năm

738, Đường Huyền Tông ban sắc lệnh toàn

quốc mỗi quận xây một ngôi chùa cùng đặt

tên là Khai Nguyên. Chùa do các quan địa

phương trông coi và là nơi tổ chức các lễ tiết

quốc gia. Năm 755, An Lộc Sơn nổi loạn

kéo binh về chiếm kinh thành, vua Huyền

Tông phải lánh nạn ở Tứ Xuyên. Một năm

sau, loạn binh biến mới được dẹp yên. Quân

sĩ chết trong chiến tranh nhiều vô kể. Triều

đình ra chỉ dụ cho các chùa Khai Nguyên

trong toàn quốc thỉnh chư tăng thiết lễ tụng

45

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

kinh cầu siêu độ cho binh sĩ tử trận. Từ đó, cách phổ biến đối với các gia đình có người

dân chúng làm theo và tục làm lễ cầu siêu thờ tự và không có người thờ tự. Quan niệm

cho người mất xuất hiện. Tục cầu siêu không của người dân về nghi lễ đưa vong lên chùa

biết truyền vào Việt Nam từ khi nào, tuy đã thay đổi. Họ đưa vong lên chùa để mong

nhiên, sự hiện diện của nó tại Việt Nam rằng người thân vừa mất được siêu thoát về

được khẳng định qua sự hiện diện của văn cõi Tịnh Độ của chư Phật. Về cõi đó, một

bản “Mông Sơn thí thực văn”.

mặt, người thân được hưởng cảnh giới tốt

Cầu siêu, đưa vong lên chùa, nghi lễ lành, mặt khác, người thân sẽ quay về phù

đám tang là nghi lễ được nhiều gia đình hộ độ trì cho con cháu, người trong gia đình

được tốt hơn.

(phật tử, cũng như không phải phật tử) lựa

chọn để làm những gì tốt nhất cho người

thân đã mất. Cầu siêu không chỉ được thực

hiện khi trong nhà có người mới mất, mà

còn được thực hiện hàng năm vào lễ Vu

Lan và vào bất cứ thời điểm nào trong năm

theo yêu cầu của gia đình phật tử. Nhiều gia

đình gặp phải chuyện bất ổn cho rằng sự bất

ổn đó là do gia tiên của mình trong cõi giới

vô hình chưa được ở trong các cảnh giới tốt

lành hay còn bị ở địa ngục, họ thực hiện

nghi lễ cầu siêu để mong muốn gia tiên được

chư Phật hộ trì về cõi Tịnh Độ của chư Phật

hay thoát khỏi địa ngục. Thông tin về tình

trạng gia tiên và lý do cần phải cầu siêu của

các gia đình rất khác nhau, cho đến nay

không có bằng chứng khoa học nào để

khẳng định tính chính xác của nguồn gốc

thông tin và mức độ cần thiết phải thực hiện

nghi lễ cầu siêu này.

Khi gia đình có người mất, ngoài thực

hiện nghi lễ đưa vong lên chùa, nhiều gia

đình (cả phật tử và không phải phật tử) mời

sư tăng thực hiện các nghi lễ trong các quy

trình của đám tang cho người mất được siêu

thoát. Nghi lễ này được thực hiện không

giống nhau, tuỳ thuộc vào yêu cầu của gia

đình tang quyến. Nghi lễ được bắt đầu bằng

tụng kinh cầu nguyện cho người mất khi

nhập quan; tiếp đó, tụng kinh trước khi di

quan; tụng kinh tại đài hoá thân trước khi di

quan vào đài hoả táng; và thực hiện lễ cúng

3 ngày tại gia đình. Có gia đình mời nhà

chùa thực hiện đầy đủ các nghi lễ trên, có

gia đình chỉ mời thực hiện một, hai nghi lễ,

thông thường họ mời nhà chùa cúng 3 ngày

tại gia đình.

2.3. Bán khoán

Đưa vong lên chùa là một nghi lễ hiện

được nhiều gia đình lựa chọn khi trong nhà

có người thân vừa mất. Trước kia, nghi lễ

đưa vong lên chùa chỉ thực hiện đối với

những gia đình không có con trai thờ tự.

Trong trường hợp đó, khi còn sống, người

ta thường làm công quả cho nhà chùa, cúng

ruộng, tiền bạc cho nhà chùa để sau này khi

mất gửi vong về chùa, nương tựa cửa Phật,

không bị rơi vào cảnh vong không người

cúng giỗ lang thang đói khát. Tuy nhiên,

ngày nay, nghi lễ này được thực hiện một

Bán khoán là nghi lễ dành cho trẻ em. Dân

gian quan niệm rằng, đứa trẻ sinh ra nếu

phạm phải giờ xấu, hoặc cung mệnh của bố

và cung mệnh của mẹ khắc nhau (ví dụ

phạm tuyệt mạng) thì đứa trẻ sẽ khó nuôi,

hay bị đau ốm lặt vặt không rõ nguyên

nhân. Để hoá giải chuyện này, người ta cho

rằng cần phải mang đứa trẻ đến chùa gửi

làm con Phật, con Mẫu, con Đức ông. Bán

khoán nghĩa là mang con mình lên chùa bán

lại cho Phật, Mẫu, Đức ông để đứa trẻ làm

46

Nguyễn Thị Minh Ngọc

con Phật, con Mẫu, con Đức ông. Các giờ xác định. Hình thức bán khoán vĩnh viễn

sinh được coi là xấu đối với đứa trẻ là: giờ chỉ xuất hiện gần đây, và nó được cho là

Quan sát, giờ Kim Xà thiết toả. Nghi lễ này một hình thức đơn giản của bán khoán. Bố

không được ghi trong các kinh điển Phật

giáo. Bởi lẽ Phật giáo không quan niệm có

ngày giờ tốt xấu. Với đạo Phật, giờ nào

cũng là giờ tốt khi mọi người khởi chánh

niệm thiện, hành động với tâm thiện; giờ

nào cũng là giờ xấu khi mọi người khởi ý

nghĩ bất thiện, hành động bất thiện.

mẹ khi đã bán khoán con trọn đời thì yên

tâm rằng cả đời con của mình sẽ được chư

Phật bảo hộ, từ đó họ không phải lo lắng

đến lễ chuộc lại. Trước kia, người ta quan

niệm rằng, nếu đứa trẻ bán khoán đến năm

13 tuổi không được chuộc lại thì vận số

tương lai đứa trẻ có thể bị ảnh hưởng xấu.

Bán khoán là nghi lễ dành cho trẻ em

mới sinh. Thông thường lễ bán khoán được

tiến hành ngay khi đứa trẻ mới ra đời trong

vòng năm đầu, hoặc khi gia đình thấy đứa

trẻ hay ốm đau không rõ nguyên nhân, đối

chiếu theo lịch dân gian thấy sinh phạm giờ

xấu. Trẻ em được bán khoán sẽ được làm lễ

chuộc lại cho bố mẹ vào năm đứa trẻ 13

tuổi. Tuy nhiên, hiện bán khoán không chỉ

được thực hiện cho trẻ em dưới 13 tuổi với

mong muốn đứa trẻ khoẻ mạnh không đau

ốm, mà còn được thực hiện cả với những

trẻ trên 13 tuổi. Mục đích bán khoán là để

đứa trẻ trở nên ngoan ngoãn, thành người

có ích. Ví dụ: bố mẹ muốn con mình không

nghiện chơi game nhưng vì dạy con không

được nên ra chùa thực hiện nghi lễ bán

khoán con cho Đức ông với mong muốn

Đức ông chỉ bảo con mình bỏ game, không

sa vào tệ nạn xã hội. Bán khoán có hai hình

thức: một là bán khoán tạm thời (từ lúc nhỏ

đến năm 13 tuổi thì chuộc lại); hai là bán

khoán vĩnh viễn (tức là bán khoán đứa trẻ

cả đời cho nhà chùa, không chuộc lại).

Chúng tôi chưa tìm thấy được quy định về

nghi lễ này trong bất kỳ văn bản Phật giáo

cũng như trong các phong tục, nghi lễ

truyền thống. Vì thế, chúng tôi không xác

2.4. Chạy đàn

Chạy đàn là một hình thức cầu phả độ gia

tiên. Chạy đàn có thể được thực hiện vào

bất kỳ thời gian nào trong năm khi người

trong gia đình có mong muốn thực hiện

nghi lễ phả độ cho toàn bộ gia tiên trong gia

tộc được siêu thoát về cõi giới tốt lành hơn.

Thông thường, khi gia đình và dòng họ gặp

chuyện xấu liên tiếp không rõ nguyên nhân,

hoặc tin rằng nguyên nhân là do gia tiên

chưa được siêu thoát, thì gia đình và dòng

tộc được khuyến cáo nên thực hiện nghi lễ

chạy đàn phả độ gia tiên. Ngoài ra, nếu

trong gia tộc người mất phạm trùng tang

liên tiếp, gia đình cũng thường được

khuyên nên thực hiện nghi lễ chạy đàn phả

độ gia tiên để cắt trùng tang. Thực tế cho

thấy, đến nay vẫn chưa có cơ sở để xác định

những chuyện xấu trong gia đình, dòng tộc

là do gia tiên đưa lại. Đa phần dựa vào lời

thầy bói, thầy cúng, hoặc dựa vào cảm nhận

cá nhân của người trong gia đình. Nghi lễ

chạy đàn phả độ gia tiên có thể được tiến

hành tại chùa và tại nhà thờ dòng họ. Tuy

nhiên, nghi lễ này thường được tổ chức tại

chùa. Thời gian thực hiện nghi lễ chạy đàn

định được hình thức nào trong hai hình thức phả độ gia tiên kéo dài 2-3 ngày. Do thời

trên là chính thống. Hiệu quả, giá trị của gian kéo dài và nghi lễ chạy đàn có chi phí

từng hình thức bán khoán cũng không được khá lớn, nên nhiều trường hợp, nghi lễ chạy

47

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

đàn được thực hiện cho 2-3 gia đình một tính hiệu quả của những khóa lễ cầu an và

lúc. Các nghi lễ cơ bản gồm: tiếp linh, tán cúng sao giải hạn này không thể đo lường.

canh ai và tụng kinh, cúng Phật, triệu linh, Người tham dự làm theo thói quen mà thôi.

khai phương phá ngục…

Một số người tuy ghi danh vào các khóa lễ

nhưng chưa bao giờ tham dự, và cũng

không tin rằng một khóa lễ, đầu năm có thể

giúp họ giải được vận hạn. Một người (nam

62 tuổi, nghỉ hưu) nói: “Con người sống

theo nhân quả, nghiệp báo. Đã tạo nghiệp

3. Thái độ của người dân về các dịch vụ

Phật giáo

Dịch vụ Phật giáo từ nhiều năm nay đã thực rồi không thể nào một khóa lễ đầu năm mà

sự đáp ứng nhu cầu tâm linh của một bộ giải được. Muốn gặp chuyện an lành thì hãy

phận người dân Việt Nam, cho dù trên thực sống tốt, đừng làm việc xấu” [2].

tế còn nhiều ý kiến trái chiều về các dịch vụ

Về cách thức tổ chức nghi lễ cầu an, một

này. Vào dịp đầu năm, nhiều gia đình (dù là số người mong muốn được thực hiện nghi

phật tử hay không là phật tử) thực hiện lễ lễ này tại chùa nổi tiếng (hay được coi là

cầu an, cúng sao giải hạn (nếu bản thân và thiêng) như Phúc Khánh. Lễ cầu an tại chùa

người trong gia đình gặp phải sao xấu) với Phúc Khánh có khi lên tới hàng vạn người

mong muốn một năm tốt lành đến với bản tham dự và để có được một chỗ ngồi dự lễ

thân và người trong gia đình. Một người (nữ, trong sân, người tham dự phải đến trước giờ

32 tuổi, buôn bán nhỏ) nói: “Năm nào nhà lễ khoảng 5 giờ đồng hồ. Tuy nhiên, họ vẫn

tôi cũng làm lễ cầu an đầu năm, trong gia cảm thấy hoan hỉ khi tham dự. Số người

đình ai có sao xấu cũng đều dâng sao giải không thể chen chân tới cổng chùa thì đứng

hạn ở chùa hết. Có thờ có thiêng, có kiêng ngay ngoài đường lễ vọng. Tuy vậy, họ cảm

có lành mà” [2]. Nhiều người do cảm thấy thấy hoan hỉ với điều kiện tham dự không

không yên tâm khi thực hiện lễ cầu an ở một mấy trang nghiêm này. Một số khác cho

chùa nên thực hiện nghi thức cầu an và cúng rằng, chùa khi đông quá thì thực hiện nghi

sao giải hạn tại nhiều chùa. Đây là cách nghĩ lễ không được chu đáo. Từ đó họ lựa chọn

của một bộ phận không nhỏ người dân. Một một chùa khác với khóa lễ không quá đông

người (nữ, 55 tuổi, nghỉ hưu) nói: “Tôi người tham dự. Một người (nữ, 42 tuổi, cán

thường đăng ký lễ cầu an mấy nơi, chùa gần bộ) nói: “Phật ở đâu cũng vậy, cốt ở thành

nhà rồi chùa Phúc Khánh. Chùa gần vì mình tâm là Phật chứng, không nhất thiết phải

thấy gần gũi hay đi còn Phúc Khánh thì thấy đến chùa này mới tốt hay chùa kia thì cầu

đông lắm nhiều người nói chùa thiêng. Mình không thiêng” [2].

đi chùa càng đi được nhiều chùa đầu năm

càng tốt mà” [2].

Nhiều chùa tổ chức khóa lễ vào nhiều

ngày khác nhau trong thời gian trước rằm

Đa số phật tử Hà Nội cho rằng, việc thực tháng Giêng để phục vụ phật tử được chu

hiện nghi lễ cầu an và cúng sao giải hạn tại đáo. Ở những chùa này, sớ của từng gia

các chùa đầu năm là cần thiết, đáp ứng nhu đình đều được chủ lễ xướng lên. Việc nghe

cầu tâm linh mong muốn có sự bình an, thấy sớ cúng tên mình, tên người trong gia

mạnh khoẻ, mọi việc hanh thông trong năm đình được chủ lễ xướng lên mang lại cảm

mới. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng giác yên tâm cho người tham dự khóa lễ.

48

Nguyễn Thị Minh Ngọc

Một người (nữ, 67 tuổi, nghỉ hưu) nói: “Tôi thành viên không đủ khả năng.

thích thực hiện lễ cầu an và cúng sao ở chùa

này vì nhà chùa làm cẩn thận lắm, sớ từng

nhà đều đọc hết. Nhiều chùa họ không có

đọc sớ, mình không biết được họ có làm sớ

cho mình hay bỏ sót” [2].

Trong bối cảnh không thể có thước đo

khoa học cho hoạt động tâm linh, đồng thời

niềm tin vào hệ thống thầy cúng suy giảm,

dịch vụ nghi lễ Phật giáo được nhiều người

lựa chọn. Đây cũng là xu thế nhập thế đi

sâu vào đời sống xã hội của Phật giáo Việt

Nam hiện nay. Dịch vụ Phật giáo cần được

nhìn nhận như một phương tiện giáo hoá để

người dân có niềm tin vào đạo Phật. Bên

cạnh đó, tư tưởng giải thoát của Phật giáo

vẫn cần được truyền tải để giúp phật tử

thoát được tam độc (tham, sân, si); thấu

được lý vô thường, vô ngã; loại bỏ được vô

minh; từ đó mà dứt nhân quả, nghiệp báo.

Với nghi lễ cầu siêu, một số người cho

rằng cầu siêu đưa vong lên chùa là cần

thiết. Đây là việc con cháu nên thực hiện

với người thân đã mất để họ được về cõi

Phật. Một người (nữ, 35 tuổi, cán bộ) nói:

“Nhà tôi có người mất cũng đưa vong lên

chùa. Vong nương nhờ cửa Phật được siêu

thoát, con cháu cũng nhẹ nhàng”[2]. Tuy

nhiên, gần đây, một số gia đình còn có con

trai nối dõi đã không đưa vong lên chùa. Họ

cho rằng, nhà còn người thờ cúng không

nhất thiết phải đưa vong lên chùa. Thực tế,

nhiều gia đình đưa vong lên chùa nhưng

tuần rằm hay thậm chí ngày giỗ chỉ thực

hiện lễ cúng giỗ tại nhà. Theo nhiều người,

mục đích đưa vong lên chùa là để vong

nương nhờ cửa Phật được siêu thoát, còn

việc cúng vong tại nhà vẫn được thực hiện

theo nghi lễ truyền thống. Do vậy, cho dù

đã đưa vong lên chùa, họ vẫn thực hiện

nghi lễ thờ cúng người đã mất tại gia đình.

Một số gia đình còn tranh cãi về ý nghĩa

của cầu siêu, chạy đàn phả độ gia tiên. Yếu

tố dễ dẫn đến bất đồng trong gia đình khi

thực hiện nghi lễ này là kinh phí. Kinh phí

cho lễ chạy đàn phả độ gia tiên rất lớn, thông

thường từ vài chục triệu đến vài trăm triệu

đồng. Điều này là quá sức chi trả cho một số

thành viên trong gia đình. Nhiều người cho

rằng, đối với việc tâm linh, người đóng góp

nhiều có thể được hưởng lộc nhiều hơn

người khác. Do vậy, cho dù một số thành

viên gia đình, dòng họ có điều kiện sẵn sàng

chi trả chi phí tài chính để thực hiện khóa lễ,

nhưng không được sự đồng thuận của các

4. Kết luận

Phật giáo Việt Nam đang trên đà phát triển

và hội nhập sâu rộng vào đời sống xã hội.

Trong những năm qua, cùng với các tôn

giáo khác, Phật giáo thực sự đáp ứng được

nhu cầu tâm linh của hầu hết người dân Việt

Nam. Tư tưởng Phật giáo được coi là gần

gũi với người Việt và trong suốt chiều dài

lịch sử, hệ tư tưởng Phật giáo lúc được coi

trọng là hệ tư tưởng chủ đạo, lúc chìm lắng

âm thầm trong dân gian. Đến nay, sau bao

thăng trầm, những triết lý Phật giáo, lối

sống Phật giáo (như quan niệm về nhân

quả, thiện ác, nghiệp báo, luân hồi, giải

thoát) vẫn luôn được người Việt trân trọng.

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, con người

chịu nhiều áp lực về mọi chiều cạnh của

cuộc sống. Nhu cầu tìm đến một chỗ dựa

tinh thần trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.

Cuộc sống đời thường đặt ra nhiều yêu cầu

mới đối với tôn giáo, trong đó có Phật giáo.

Dịch vụ Phật giáo được hình thành trên cơ

49

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

Tài liệu tham khảo

sở đáp ứng nhu cầu của tín đồ và người

dân. Hệ thống dịch vụ Phật giáo rất phong

phú đa dạng, và sự phát triển của hệ thống

dịch vụ này thích ứng với sự phát triển kinh

tế - xã hội. Điều đáng nói là, Giáo hội Phật

giáo Việt Nam cho đến nay chưa có quy

định cụ thể nào về cách thức tổ chức các

loại hình dịch vụ này. Do vậy, mỗi chùa

thực hiện một kiểu tuỳ theo điều kiện của

mình. Nó tạo nên tính không chính thống và

thống nhất từ quan niệm đến nghi lễ của hệ

thống dịch vụ Phật giáo. Theo chúng tôi,

nếu nhận thấy đây là nhu cầu chính đáng

của phật tử và người dân có tinh thần hướng

đích Phật giáo, Giáo hội Phật giáo Việt

Nam nên có văn bản quy định chính thức về

cách thức tổ chức nghi lễ các loại hình dịch

vụ Phật giáo hiện đang được cung ứng một

cách phổ biến hiện nay.

[1] Nguyễn Quang Hưng (2012), Xu hướng thế tục

hóa tôn giáo trên thế giới hiện nay, Viện

Nghiên cứu Tôn giáo, Hà Nội.

[2] Nguyễn Thị Minh Ngọc (2015), Báo cáo kết

quả đề tài nghiên cứu cấp cơ sở “Vai trò tôn

giáo trong việc xây dựng niềm tin xã hội”,

Viện Xã hội học, Hà Nội.

[3] Viện Thông tin khoa học xã hội (1998), Tôn

giáo và đời sống hiện đại, Nhà xuất bản khoa

học xã hội, Hà Nội.

[4] Warner, R. S. (1993), “Work in progress toward

a new paradigm for the sociological study of

religion in the United States”, American Journal

of Sociology, 98 (5),1044-1093.

[5] Finke, R. and Stark R. (1992), The churching

of America: Winners and losers in our

religious economy, Rutgers University, New

Brunswick, NJ.

50