Đạo đức kinh doanh của lớp doanh nhân Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX

Download

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

127

ĐẠO ĐỨC KINH DOANH CỦA

LỚP DOANH NHÂN VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX

Nguyꢀn Thꢁ Ánh¹

Hꢀc viꢁn Chính trꢂ Quꢃc gia Hꢄ Chí Minh

Tóm tꢅt: Các doanh nhân Viꢁt Nam nꢆa ñꢇu thꢈ kꢉ XX là thꢈ hꢁ doanh nhân ñꢇu tiên coi

trꢀng chꢊ tín và ñꢋ cao vꢌn ñꢋ ñꢍo ñꢎc trong kinh doanh. Đương thꢏi, hoꢍt ñꢐng cꢑa hꢀ

diꢒn ra trong các ñiꢋu kiꢁn không thuꢓn lꢔi, song chính hꢀ ñã góp phꢇn xác lꢓp các

nguyên tꢅc, chuꢕn mꢖc cơ bꢗn trong kinh doanh và có nhiꢋu ñóng góp lꢘn cho ñꢄng bào,

dân tꢐc.

Tꢙ khoá: doanh nhân Viꢁt Nam, ñꢍo ñꢎc kinh doanh, nꢆa ñꢇu thꢈ kꢉ XX.

1. Mꢂ ĐꢃU

Lꢀi nhuꢁn là mꢂt trong nhꢃng yꢄu tꢅ cꢆn thiꢄt cho sꢇ tꢈn tꢉi cꢊa mꢂt doanh nghiꢋp,

ñꢈng thꢌi là cơ sꢍ ñánh giá khꢎ năng duy trì hoꢉt ñꢂng kinh doanh cꢊa doanh nghiꢋp ñó.

Nói các khác, mꢂt doanh nghiꢋp phát triꢏn phꢎi ñꢐt yꢄu tꢅ lꢀi nhuꢁn lên hàng ñꢆu. Đây là

ñꢐc ñiꢏm cơ bꢎn nhꢑt cꢊa hoꢉt ñꢂng kinh doanh, là sꢇ hꢑp dꢒn và là ñꢂng cơ khꢍi nghiꢋp

cꢊa hꢆu hꢄt các doanh nhân. Tuy nhiên, nꢄu doanh nhân tuyꢋt ñꢅi vꢑn ñꢓ lꢀi nhuꢁn, coi ñó

là mꢔc tiêu chính và duy nhꢑt thì rꢑt dꢕ dꢒn ñꢄn nguy cơ bꢑt chꢑp mꢖi thꢊ ñoꢉn ñꢏ tăng

doanh thu, kꢏ cꢎ vi phꢉm pháp luꢁt, hꢁu quꢎ cuꢅi cùng sꢗ sꢘm bꢙ xã hꢂi ñào thꢎi. Muꢅn

phát triꢏn bꢓn vꢃng, doanh nhân phꢎi hiꢏu ñưꢀc bꢎn chꢑt thꢇc sꢇ cꢊa yꢄu tꢅ "ñꢉo ñꢚc"

trong kinh doanh chính là nhân tꢅ có vai trò ñiꢓu chꢛnh hành vi và ngăn ngꢜa cái xꢑu trong

doanh nghiꢋp, ñꢈng thꢌi trꢍ thành sꢚc mꢉnh nꢂi lꢇc cꢊa doanh nghiꢋp; tꢜ ñó thꢇc hiꢋn mꢖi

hoꢉt ñꢂng nhꢝm cân bꢝng hài hoà giꢃa "lꢀi nhuꢁn" và "ñꢉo ñꢚc".

Theo nhiꢓu nhà nghiên cꢚu, trong lꢙch sꢞ phát triꢏn cꢊa dân tꢂc, ñꢐc ñiꢏm "âm tính"

cꢊa nꢓn nông nghiꢋp lúa nưꢘc ñã kìm hãm hoꢉt ñꢂng kinh doanh buôn bán, mꢂt nghꢓ luôn

ñòi hꢟi sꢇ năng ñꢂng, mꢉo hiꢏm và dꢑn thân ꢍ nưꢘc ta. Trꢎi qua hàng nghìn năm, hoꢉt

ñꢂng kinh doanh buôn bán không ñưꢀc coi trꢖng, thꢁm chí, trong suy nghĩ cꢊa ngưꢌi dân,

kinh doanh buôn bán còn ñương nhiên bꢙ xꢄp vào buôn gian, bán lꢁn, "thꢁt thà như thꢏ lái

Nhꢁn bài ngày 06.10.2016; gꢞi phꢎn biꢋn và duyꢋt ñăng ngày 25.10.2016

Liên hꢋ tác giꢎ: Nguyꢕn Thꢙ Ánh; Email: [email protected]

128

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

buôn". Trong văn hoá dân gian, chúng ta rꢑt ít khi bꢠt gꢐp sꢇ ñꢈng cꢎm vꢘi ngưꢌi kinh

doanh hoꢐc ca ngꢀi nhꢃng ngưꢌi giàu có. Có thꢏ ñiꢓu này bꢠt nguꢈn tꢜ vꢑn ñꢓ ñꢉo ñꢚc

kinh doanh không ñưꢀc coi trꢖng ñúng mꢚc và lꢅi làm ăn manh mún, nhꢟ lꢡ, chꢔp giꢁt,

gian dꢅi trong kinh doanh. Vì vꢁy, ngay tꢜ khi mꢘi hình thành, lꢘp doanh nhân Viꢋt Nam

nꢞa ñꢆu thꢄ kꢛ XX luôn quan tâm, xây dꢇng nhꢃng giá trꢙ ñꢉo ñꢚc và chuꢢn mꢇc trong hoꢉt

ñꢂng kinh doanh cꢊa mình.

2. NꢄI DUNG

2.1. Quan niꢅm vꢆ ñꢇo ñꢈc kinh doanh

Đꢉo ñꢚc kinh doanh là mꢂt bꢂ phꢁn cꢊa ñꢉo ñꢚc xã hꢂi, thuꢂc lĩnh vꢇc kinh doanh

(ñꢉo ñꢚc nghꢓ nghiꢋp − nghꢓ kinh doanh), bao gꢈm các nguyên tꢠc, quy tꢠc, chuꢢn mꢇc

ñiꢓu chꢛnh, ñánh giá, hưꢘng dꢒn và kiꢏm soát hành vi cꢊa chꢊ thꢏ kinh doanh.

Đꢉo ñꢚc kinh doanh thꢏ hiꢋn ꢍ sꢇ làm giàu chính ñáng và chuꢢn mꢇc trong quan hꢋ

vꢘi nhân công, vꢘi khách hàng, bꢉn hàng và quan hꢋ vꢘi xã hꢂi. Nói cách khác, bꢎn chꢑt

cꢊa ñꢉo ñꢚc kinh doanh là giꢎi quyꢄt ñúng ñꢠn mꢅi quan hꢋ lꢀi ích trong kinh doanh giꢃa

ngưꢌi kinh doanh vꢘi ngưꢌi tiêu dùng, bꢉn hàng, xã hꢂi (lꢀi ích ñưꢀc hiꢏu mꢂt cách ñúng

ñꢠn là toàn bꢂ cơ sꢍ cꢊa ñꢉo ñꢚc trong kinh doanh), chúng có vai trò ñiꢓu chꢛnh hành vi và

ñánh giá phꢢm chꢑt cꢊa ngưꢌi kinh doanh.

Đꢉo ñꢚc kinh doanh bao gꢈm nhꢃng giá trꢙ, chuꢢn mꢇc như: giá trꢙ chuꢢn mꢇc pháp

luꢁt, bꢎo ñꢎm cho doanh nhân hoꢉt ñꢂng ñúng nhꢃng yêu cꢆu pháp lí mà nhà nưꢘc ñꢐt ra,

tôn trꢖng lꢀi ích chung cꢊa cꢂng ñꢈng, nhà nưꢘc...; trung thꢇc, giꢃ chꢃ tín vꢘi khách hàng

và bꢉn hàng. Đꢉo ñꢚc kinh doanh còn là sꢇ ñꢎm bꢎo nguyên tꢠc trách nhiꢋm xã hꢂi. Đó là

sꢇ cam kꢄt và thꢇc hiꢋn phꢔc vꢔ xã hꢂi, phꢔc vꢔ cꢂng ñꢈng, vì sꢇ phꢈn vinh cꢊa cꢂng

ñꢈng, cꢊa doanh nhân, doanh nghiꢋp.

Nꢄu triꢄt lí kinh doanh có vai trò ñꢙnh hưꢘng hoꢉt ñꢂng cꢊa doanh nhân và doanh

nghiꢋp thì chuꢢn mꢇc ñꢉo ñꢚc, pháp luꢁt... kinh doanh là sꢇ cꢔ thꢏ hoá ñꢙnh hưꢘng ñó. Giá

trꢙ, chuꢢn mꢇc, ñꢉo ñꢚc, pháp luꢁt kinh doanh ñiꢓu chꢛnh hành vi cꢊa các chꢊ thꢏ kinh

doanh, là chꢑt keo gꢠn kꢄt các nhà kinh doanh trong các cꢂng ñꢈng doanh nhân và các

doanh nghiꢋp, là ñiꢓu kiꢋn gây tin tưꢍng và sꢇ ꢊng hꢂ cꢊa ngưꢌi tiêu dùng. Chꢛ cꢆn mꢂt

biꢏu hiꢋn vi phꢉm giá trꢙ, chuꢢn mꢇc ñꢉo ñꢚc kinh doanh hay vi phꢉm các quy ñꢙnh pháp

luꢁt kinh doanh lꢁp tꢚc gây nên sꢇ nghi kꢙ, cꢎn trꢍ sꢇ phát triꢏn, thꢁm chí có thꢏ làm tan rã

mꢂt tꢣ chꢚc kinh doanh. Bꢍi vꢁy, xây dꢇng ý thꢚc vꢓ ñꢉo ñꢚc, pháp luꢁt kinh doanh chính

là tꢉo nên môi trưꢌng kinh doanh lành mꢉnh, là nguꢈn lꢇc to lꢘn giúp cho doanh nhân, doanh

nghiꢋp tìm kiꢄm lꢀi nhuꢁn, ñꢈng thꢌi ñóng góp cho sꢇ phát triꢏn cꢊa cꢂng ñꢈng và xã hꢂi.

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

129

Tóm lꢉi, giá trꢙ chuꢢn mꢇc ñꢉo ñꢚc trong kinh doanh là yꢄu tꢅ vô cùng quan trꢖng.

Nꢄu lꢀi nhuꢁn là kꢄt quꢎ cꢊa hoꢉt ñꢂng kinh doanh, là giá trꢙ cơ bꢎn cꢊa kinh doanh,thì

chuꢢn mꢇc ñꢉo ñꢚc không chꢛ ñem lꢉi lꢀi ích vꢁt chꢑt mà còn ñem lꢉi lꢀi ích tinh thꢆn cho

ngưꢌi kinh doanh. Nó không chꢛ là sꢇ tꢈn tꢉi cꢊa doanh nghiꢋp, doanh nhân mà còn vì sꢇ

tꢈn tꢉi và phát triꢏn cꢊa cꢂng ñꢈng xã hꢂi.

2.2. Giá trꢁ ñꢇo ñꢈc kinh doanh cꢉa doanh nhân Viꢅt Nam nꢊa ñꢋu thꢌ kꢍ XX

Doanh nhân ñꢆu thꢄ kꢛ XX là lꢘp doanh nhân ñꢆu tiên cꢊa Viꢋt Nam, ra ñꢌi trong hoàn

cꢎnh ñꢑt nưꢘc bꢙ thꢇc dân Pháp ñô hꢂ, nꢓn kinh tꢄ vô cùng lꢉc hꢁu, khoa hꢖc kĩ thuꢁt

không phát triꢏn. Ngay tꢜ khi phát ñꢂng phong trào thꢇc nghiꢋp và phát triꢏn kinh doanh,

các doanh nhân ñꢈng thꢌi là các nhà "duy tân" ñã hꢄt sꢚc coi trꢖng ñꢉo ñꢚc kinh doanh,

phê phán thói xꢑu cꢊa ngưꢌi Viꢋt trong kinh doanh buôn bán và luôn chú trꢖng viꢋc thꢇc

hiꢋn trách nhiꢋm vꢘi cꢂng ñꢈng, dân tꢂc. Giá trꢙ ñꢉo ñꢚc kinh doanh cꢊa doanh nhân Viꢋt

Nam thꢏ hiꢋn ꢍ mꢂt sꢅ nꢂi dung cơ bꢎn sau:

Làm giàu chính ñáng, tuân thꢑ pháp luꢓt. Đꢏ bꢎo ñꢎm thꢇc hiꢋn ñꢉo ñꢚc kinh doanh,

doanh nhân và doanh nghiꢋp phꢎi tuân thꢊ pháp luꢁt, bꢍi ñó là công cꢔ bꢎo vꢋ cho quyꢓn

lꢀi cꢊa cꢎ nhà sꢎn xuꢑt và ngưꢌi tiêu dùng.

Doanh nhân Viꢋt Nam xuꢑt hiꢋn trong giai ñoꢉn ñꢆu thꢄ kꢛ XX là thꢌi kì khó khăn cꢊa

ñꢑt nưꢘc. Cái tên Viꢋt Nam bꢙ xoá tên trên bꢎn ñꢈ thꢄ giꢘi, ngưꢌi dân bꢙ áp bꢚc mꢂt cꢣ hai

tròng, sưu cao thuꢄ nꢐng, viꢋc kinh doanh ñàng hoàng, chính ñáng bꢙ o ép, hꢆu như là

không thꢏ. Đꢏ thuꢁn tiꢋn cho mꢔc ñích thꢅng trꢙ, thꢇc dân Pháp ñã áp dꢔng các chꢄ ñꢂ

chính trꢙ và luꢁt pháp khác nhau tꢉi Bꢠc Kì, Trung Kì và Nam Kì. Ngoài ra, chúng cũng áp

dꢔng rꢑt nhiꢓu loꢉi thuꢄ vô lí như thuꢄ muꢅi, thuꢄ thuꢅc phiꢋn, thuꢄ rưꢀu... Nhưng trên

tꢑt cꢎ, nhà cꢆm quyꢓn Pháp ñã ñꢓ ra các quy ñꢙnh ràng buꢂc nhꢝm kìm hãm các doanh

nhân Viꢋt Nam hoꢐc luôn tìm cách lꢑn át, chèn ép, chiꢄm ñoꢉt lꢀi thꢄ, lꢀi nhuꢁn vꢓ cho tư

bꢎn Pháp. Đꢏ thꢇc hiꢋn chính sách ñꢂc quyꢓn, trong vòng 50 năm, Pháp ñã 7 lꢆn ñiꢓu

chꢛnh thuꢄ môn bài vꢘi mꢚc thuꢄ ngày càng cao vào các năm 1890, 1912, 1929, 1935,

1941, 1942.

Lꢆn ñꢆu tiên tìm hiꢏu, thꢇc hành kinh doanh trong ñiꢓu kiꢋn phꢎi tuân thꢊ hꢋ thꢅng

pháp luꢁt theo kiꢏu thꢇc dân vꢅn rꢑt xa lꢉ vꢘi nhà nưꢘc phong kiꢄn truyꢓn thꢅng, các

doanh nhân gꢐp rꢑt nhiꢓu khăn. Đꢏ có thꢏ tꢈn tꢉi và thành công, doanh nhân phꢎi nꢠm chꢠc

và thꢇc hiꢋn nghiêm chꢛnh luꢁt pháp và nhꢃng quy ñꢙnh cꢊa nhà cꢆm quyꢓn. Trong mꢂt sꢅ

lĩnh vꢇc kinh doanh, doanh nhân không thꢏ tꢇ ñꢚng tên nên phꢎi mưꢀn tư cách pháp nhân

hoꢐc hùn vꢅn vꢘi tư bꢎn Pháp... Thꢇc tꢄ cho thꢑy, các doanh nhân Viꢋt Nam khi ñó ñã rꢑt

khó khăn ñꢏ vꢜa có thꢏ nhꢁn ñưꢀc sꢇ ꢊng hꢂ cꢊa nhà cꢆm quyꢓn, thuꢁn lꢀi cho viꢋc kinh

130

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

doanh, vꢜa giꢃ khí tiꢄt, bꢎn lĩnh... Tuy vꢁy, phꢆn lꢘn các doanh nhân ñꢓu ñꢐt lꢀi ích cꢊa

dân tꢂc lên trên tꢑt cꢎ, dù làm gì cũng không làm tꢣn hꢉi ñꢄn lꢀi ích cꢊa dân tꢂc bꢍi tình

yêu nưꢘc cũng chính là giá trꢙ ñꢉo ñꢚc cao nhꢑt trong văn hoá truyꢓn thꢅng dân tꢂc

Viꢋt Nam.

Xây dꢖng chꢊ tín trong kinh doanh. Chꢃ tín không nhꢃng tꢉo niꢓm tin cho ngưꢌi tiêu

dùng mà còn là thưꢘc ño ñꢎm bꢎo sꢇ lành mꢉnh cꢊa mꢂt nꢓn kinh tꢄ. Vì vꢁy, nhꢃng doanh

nhân thành công bao giꢌ cũng quan tâm ñꢄn xây dꢇng chꢃ tín cho doanh nghiꢋp. Doanh

nhân giai ñoꢉn ñꢆu thꢄ kꢛ XX sꢘm ý thꢚc ñưꢀc sꢇ thiꢄu hꢔt chꢃ tín trong kinh doanh buôn

bán cꢊa dân tꢂc ta, coi ñó là mꢂt trong nhꢃng nguyên nhân gây cꢎn trꢍ phát triꢏn kinh tꢄ,

giao thương. Vì vꢁy, mꢂt mꢐt hꢖ phê phán sꢇ bꢑt tín cꢊa ngưꢌi Viꢋt, ñꢈng thꢌi tꢜng bưꢘc

xây dꢇng chꢃ tín, ñꢎm bꢎo ñꢉo ñꢚc trong kinh doanh.

Trong cuꢅn "Thương hꢀc phương châm", doanh nhân Lương Văn Can [1] ñã chꢛ ra 10

ñiꢓu làm cho nꢓn thương mꢉi nưꢘc nhà không thꢏ phát triꢏn ñưꢀc vꢘi mong muꢅn làm thꢚc

tꢛnh giꢘi doanh nhân trong nưꢘc. Ông cho rꢝng ngưꢌi Viꢋt Nam thiꢄu hꢔt nhiꢓu giá trꢙ,

chuꢢn mꢇc trong kinh doanh như không có thương phꢢm, không có thương hꢂi, không có

tín thꢇc (chꢃ tín), không có kiên tâm, không có nghꢙ lꢇc, không biꢄt trꢖng nghꢓ, không có

thương hꢖc, kém ñưꢌng giao thiꢋp, không biꢄt tiꢄt kiꢋm và khinh nꢂi hoá. Ông ñꢐc biꢋt

nhꢑn mꢉnh vꢑn ñꢓ giꢃ "chꢃ tín", "thương ñꢚc", coi ñó là yꢄu tꢅ sꢅng còn quyꢄt ñꢙnh thành

công cꢊa mꢂt doanh nghiꢋp.

Bí quyꢄt cꢊa ngưꢌi kinh doanh là sꢇ trung thꢇc, có như vꢁy mꢘi tꢉo dꢇng ñưꢀc sꢇ phát

triꢏn bꢓn vꢃng. Các doanh nhân ñã chꢚng minh chꢛ có giꢃ chꢃ tín mꢘi tꢈn tꢉi và phát triꢏn

ñưꢀc. Đꢅi vꢘi thꢙ trưꢌng và ngưꢌi tiêu dùng, bꢎo ñꢎm chꢑt lưꢀng sꢎn phꢢm, dꢙch vꢔ, thꢇc

hiꢋn ñúng các cam kꢄt dꢙch vꢔ sau khi bán có vai trò quyꢄt ñꢙnh ñꢄn sꢇ sꢅng còn cꢊa doanh

nghiꢋp. Vì vꢁy, nhiꢓu doanh nhân sꢤn sàng chꢙu thiꢋt, huꢥ hꢀp ñꢈng và bꢈi thưꢌng khá lꢘn

cho bꢉn hàng ñꢏ ñꢎm bꢎo uy tín cho công ty khi sꢎn phꢢm không ñꢉt chꢑt lưꢀng. Bài hꢖc

vꢓ giꢃ chꢃ tín cꢊa doanh nhân Nguyꢕn Sơn Hà luôn ñưꢀc nhꢠc ñꢄn như là mꢂt mꢒu mꢇc

trong ñꢉo ñꢚc kinh doanh và luôn ñưꢀc các thꢄ hꢋ doanh nhân noi theo¹.

Đꢉo ñꢚc kinh doanh không chꢛ là sꢇ cam kꢄt ñꢎm bꢎo chꢑt lưꢀng hàng hoá, giꢃ chꢚ tín

vꢘi khách hàng mà còn là mꢅi quan hꢋ giꢃa ông chꢊ (doanh nhân) vꢘi ngưꢌi làm công.

Theo lꢌi kꢏ cꢊa cꢔ Nguyꢕn Thꢙ Ngꢖc Mùi, khi nhꢁn ñưꢀc thông tin khách hàng ꢍ Sài Gòn kêu sơn

Résistanco lâu khô quá, doanh nhân Nguyꢕn Sơn Hà ngay lꢁp tꢚc ra lꢋnh ngꢜng cung cꢑp loꢉi sơn này ra

thꢙ trưꢌng và bay vào Sài Gòn. Sau khi tìm hiꢏu do công nhân nꢑu sơn non nhưng sꢀ ꢎnh hưꢍng ñꢄn hꢉn

nên cꢅ tình phân phꢅi, Nguyꢕn Sơn Hà ñã cho huꢥ toàn bꢂ sꢎn phꢢm và bꢈi thưꢌng tiꢓn cho khách hàng

vꢘi lꢌi xin lꢦi rꢑt khiêm tꢅn. Xem Nguyꢒn Sơn Hà ꢚ nhà doanh nghiꢁp yêu nưꢘc, ñꢍi biꢛu quꢃc hꢐi, Nxb

Lao ñꢂng, 1997, tr.41 ꢧ 42.

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

131

Nꢄu ngưꢌi chꢊ doanh nghiꢋp coi ngưꢌi lao ñꢂng là tài sꢎn lꢘn nhꢑt cꢊa mình, chăm lo cuꢂc

sꢅng vꢁt chꢑt và tinh thꢆn cho hꢖ, quan tâm, bao dung vꢘi hꢖ thì chꢠc chꢠn sꢗ có ñưꢀc ñꢂi

ngũ nhân viên luôn hꢄt lòng vì công ty, ñꢈng cam cꢂng khꢣ vꢘi ngưꢌi chꢊ doanh nghiꢋp.

Nhꢃng doanh nhân Viꢋt Nam ñꢓu nꢣi tiꢄng là nhꢃng ngưꢌi quan tâm ñꢄn ñꢌi sꢅng cꢊa

công nhân hay ngưꢌi làm thuê như Bꢉch Thái Bưꢍi, Ngô Tꢞ Hꢉ, Nguyꢕn Sơn Hà, ông bà

Trꢙnh Văn Bô − Hoàng Thꢙ Hꢈ... Bà Hoàng Thꢙ Minh Hꢈ, mꢂt trong rꢑt nhiꢓu doanh nhân

là tꢑm gương vꢓ tꢑm lòng ñꢅi ñãi vꢘi ngưꢌi lao ñꢂng, hoàn toàn xoá bꢟ hình ꢎnh "ngưꢌi

giàu xꢑu xí" trong tâm thꢚc ngưꢌi Viꢋt: "Bꢅ tôi dꢉy con cái phꢎi sꢅng có ñꢚc, thương

ngưꢌi như thꢏ thương thân. Suꢅt tꢜ năm 1932 kinh doanh, rꢈi mꢅc năm 1936 ñꢄn nay ñã

gꢆn 80 năm, tôi luôn thương ngưꢌi lao ñꢂng... Mình ñꢅi xꢞ thꢄ nào ñꢏ ngưꢌi ta tꢁn tꢔy. Hꢖ

có ñám cưꢘi, có viꢋc nhà, tôi giúp ñàng hoàng... Tôi ñã phꢎi lao ñꢂng tꢜ khi trꢡ ñꢄn lúc già,

nên biꢄt thương công sꢚc cꢊa ngưꢌi lao ñꢂng" [2, tr.353 − 354].

Chia sꢜ trách nhiꢁm xã hꢐi. Đꢉo ñꢚc kinh doanh còn thꢏ hiꢋn ꢍ sꢇ chia sꢡ nhꢃng thành

quꢎ lao ñꢂng và ñóng góp cho xã hꢂi. Đây chính là trách nhiꢋm xã hꢂi cꢊa các doanh nhân,

doanh nghiꢋp, như mꢂt sꢇ cam kꢄt vꢓ tinh thꢆn, ñꢉo ñꢚc, văn hoá ñꢅi vꢘi cꢂng ñꢈng ñꢙa

phương và toàn xã hꢂi. Trách nhiꢋm xã hꢂi cꢊa doanh nghiꢋp, ꢍ mꢂt chꢜng mꢚc nhꢑt ñꢙnh,

là cái cꢆn phꢎi hưꢘng tꢘi khi tìm kiꢄm nhꢃng chuꢢn mꢇc chung trong kinh doanh, là sꢇ

hiꢋn thꢇc hoá nhꢃng yêu cꢆu luꢁt pháp và ñꢉo ñꢚc.

Dưꢘi chꢄ ñꢂ thuꢂc ñꢙa nꢞa phong kiꢄn, ngưꢌi dân Viꢋt Nam, nhꢑt là nông dân và công

nhân bꢙ bꢆn cùng hoá bꢍi chính sách bóc lꢂt cꢊa thꢇc dân. Nhꢃng ngưꢌi nông dân bꢙ bꢆn

cùng hoá vì bꢙ cưꢘp ruꢂng ñꢑt và phꢎi xa xꢚ tha phương cꢆu thꢇc. Tình cꢎnh cꢊa ngưꢌi

công nhân cũng không khá hơn, nhꢑt là công nhân khai thác than, trꢈng cao su trong các

ñꢈn ñiꢓn cꢊa Pháp. Bꢍi vꢁy, ngay tꢜ nhꢃng năm ñꢆu thꢄ kꢛ XX, các doanh nhân ngưꢌi Viꢋt

ñã thành lꢁp các tꢣ chꢚc tꢜ thiꢋn nhꢝm chia sꢡ, giúp ñꢨ ngưꢌi nghèo. Năm 1906, tꢉi Bꢠc Kì

ñã thành lꢁp tꢣ chꢚc Hꢐi Hꢔp thiꢁn theo sáng kiꢄn cꢊa doanh nhân Bꢉch Thái Bưꢍi tꢉi sꢅ

125 ñưꢌng Henri d’Orléans (nay là ñưꢌng Phùng Hưng), Hà Nꢂi và hoꢉt ñꢂng ñꢄn tꢁn sau

Cách mꢉng tháng Tám. Đây là tꢣ chꢚc tꢜ thiꢋn lꢘn nhꢑt ꢍ Bꢠc Kì vꢘi sꢇ tham gia cꢊa

nhiꢓu doanh nhân thành ñꢉt như các ông Bꢉch Thái Bưꢍi, Vũ Quang Huy, Đꢦ Đình Đꢠc,

Nguyꢕn Tưꢌng Phưꢀng... Hꢂi ñưꢀc quꢎn lí bꢍi mꢂt Hꢂi ñꢈng Trꢙ sꢇ gꢈm 21 thành viên,

ñưꢀc bꢆu lꢉi hàng năm bꢍi Đꢉi hꢂi ñꢈng. Cho ñꢄn ngày 26 tháng 7 năm 1934, Hꢂi ñã thu

hút ñưꢀc 938 ngưꢌi.

Ngày 05/12/1932, Hꢂi ñã ban hành bꢎn Điꢋu lꢁ sꢆa ñꢝi, trong ñó chꢛ ra các nhiꢋm vꢔ

cꢊa Hꢂi gꢈm chôn cꢑt tꢞ tꢄ nhꢃng ngưꢌi chꢄt vô thꢜa nhꢁn; an ꢊi nhꢃng sꢅ phꢁn bꢑt hꢉnh

bꢝng mꢖi hình thꢚc; phát triꢏn tinh thꢆn tương thân tương ái và tꢜ thiꢋn; thành lꢁp và duy

trì các dꢉ lꢃ viꢋn cùng các khu phꢔ trꢀ kèm theo như trꢉi tꢄ bꢆn, nhà ꢍ giá rꢡ, nhà ăn bình

132

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

dân, phòng giꢘi thiꢋu viꢋc làm, sáng lꢁp các công trình tꢜ thiꢋn và cꢚu tꢄ xã hꢂi khác như

dưꢨng ñưꢌng, trꢉi phong, nhà hꢂ sinh, nhà trꢡ...

Năm 1940, Hꢂi cho xây dꢇng Bình dân phꢍn ñiꢈm tꢉi khu ñꢑt gꢆn chùa Phꢣ Giác, nay

là phꢅ Ngô Sĩ Liên, Hà Nꢂi vꢘi mꢔc ñích "giúp ñꢨ ngưꢌi nghèo và anh em lao ñꢂng có nơi

ăn uꢅng sꢉch sꢗ, vꢋ sinh, bꢝng cách cung cꢑp nhꢃng bꢃa ăn ñꢆy ñꢊ, ngon lành và rꢡ tiꢓn",

"Bình dân phꢉm ñiꢄm tꢚc là vì tꢑm lòng tꢜ thiꢋn rꢑt quý hoá chung ñúc lꢉi nên mꢂt công

cuꢂc xã hꢂi ñáng cho ta nhꢘ vꢁy. Công cuꢂc xã hꢂi ñó mꢔc ñích không phꢎi chꢛ mưu cho

ngưꢌi nghèo ñưꢀc bꢃa cơm mà chính là ñꢏ nâng cao trình ñꢂ sꢇ sꢅng cꢊa ngưꢌi dân nghèo

và giúp hꢖ chính là nâng cao trình ñꢂ sꢇ sꢅng cꢊa dân nghèo và giúp hꢖ sꢅng như trăm

nghìn ngưꢌi khác" [3].

Vꢘi kiꢄn trúc "mꢂt toà nhà mꢂt tꢆng, ba lꢘp ñꢈ sꢂ dꢇng ꢍ trên mꢂt bãi ñꢑt rꢂng có thꢏ

chꢚa ñưꢀc hàng vài trăm ñꢆu: ñꢑy, cái chꢦ mà nay mai ñây, anh em nghèo khó cꢊa chúng

ta, sꢗ dꢜng gót ñꢆy cát bꢔi ñꢏ ăn nghꢛ trong nhꢃng ngày mưa tꢆm tã, lꢉnh thꢑu ñꢄn xương",

Bình dân phꢉn ñiꢄm ñưꢀc gꢖi là "nơi cꢇc lꢉc cꢊa nhꢃng kꢡ ñꢆu ñưꢌng xó chꢀ" hay "khách

sꢉn công cꢂng cꢊa dân nghèo".

Không dꢜng lꢉi ꢍ Hà Nꢂi, tꢆm ꢎnh hưꢍng cꢊa Hꢐi Hꢔp thiꢁn ñã lan rꢂng ra nhiꢓu tꢛnh

Nam Kì và các cơ sꢍ cꢊa hꢂi ñã trꢍ thành nơi nương náu cho rꢑt nhiꢓu sꢅ phꢁn bꢑt hꢉnh ꢍ

Viꢋt Nam nꢞa ñꢆu thꢄ kꢛ XX.

Nhꢃng hoꢉt ñꢂng chia sꢡ vꢘi ngưꢌi nghèo hiꢋn diꢋn ꢍ nhiꢓu nơi. Doanh nhân, ñꢉi ñiꢓn

chꢊ Trꢆn Trinh Trꢉch không chꢛ nꢣi tiꢄng vì ý chí, sꢇ chăm chꢛ, cꢆn cù mà còn ñưꢀc ghi

nhꢁn bꢍi tꢑm lòng hꢎo tâm. Đꢏ chia sꢡ giúp ngưꢌi nghèo, ông ñã tꢐng mưꢌi vꢉn bꢉc

(100.000p) ñꢏ xây bꢋnh viꢋn "chꢚa ñưꢀc chꢜng 150 hay 200 ngưꢌi vꢜa già yꢄu vꢜa bꢋnh

tꢁt" [4].

Bꢎn thân các doanh nhân là nhꢃng ngưꢌi cꢆn cù, tiꢄt kiꢋm nhưng lꢉi rꢑt hào hiꢋp làm

tꢜ thiꢋn. Trong nꢉn ñói năm 1945, nhiꢓu doanh nhân bꢟ tiꢓn, vàng cꢚu ñói cho dân như gia

ñình doanh nhân Trꢙnh Văn Bô, bà Cꢎ Mꢖc Hoàng Thꢙ Uyꢏn, ông Trꢙnh Đình Kính, ông

Nguyꢕn Sơn Hà... "Vꢘi triꢄt lí kinh doanh và cũng là triꢄt lí sꢅng: "Buôn bán ñưꢀc 10 thì

chꢛ giꢃ lꢉi 7, còn thì giúp ñꢨ ngưꢌi nghèo, làm nhꢃng viꢋc phúc ñꢚc", gia ñình ông Trꢙnh

Văn Bô và bà Hoàng Thꢙ Minh Hꢈ ñã làm nhiꢓu viꢋc thiꢋn ý nghĩa như: Mua lương thꢇc

cꢚu tꢄ, trꢀ giúp ñꢈng bào trong nꢉn ñói năm 1945, ꢊng hꢂ gia ñình các nhóm sĩ phu yêu

nưꢘc bꢙ thꢇc dân, phát xít tàn sát..." [2, tr.32]. Năm 1936, gia ñình ông bà cúng 100 chiꢄc

tiꢏu ñꢉi ñꢏ chôn cꢑt hài cꢅt khi di dꢌi nghĩa trang Nghĩa Dũng (Hà Nꢂi). Ngoài ra, cùng vꢘi

nhiꢓu doanh nhân khác, ông bà còn liên tꢔc làm tꢜ thiꢋn bꢝng nhꢃng viꢋc như ꢊng hꢂ

nhꢃng ngưꢌi bꢙ nꢉn nhân lũ lꢔt ꢍ Hưng Yên, mua chăn cho trꢡ sơ sinh...

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 9/2016

133

Yêu nưꢘc thương nòi là phꢢm chꢑt chung cꢊa ngưꢌi Viꢋt. Có thꢏ thꢑy, sꢇ chia sꢡ vꢘi

ñꢈng bào gꢐp khó khăn cꢊa doanh nhân Viꢋt Nam xuꢑt phát tꢜ ñꢐc tính cꢊa ngưꢌi Viꢋt

"thương ngưꢌi như thꢏ thương thân", "máu chꢎy ruꢂt mꢓm", "lá lành ñùm lá rách". Giá trꢙ,

chuꢢn mꢇc ñꢉo ñꢚc kinh doanh tꢅt ñꢩp ñã ñưꢀc doanh nhân Viꢋt Nam ñꢆu thꢄ kꢛ XX biꢄn

thành hành vi thꢇc tꢄ, thành khuôn mꢒu hành ñꢂng cꢊa hꢖ.Vꢘi mꢔc ñích kinh doanh và

quan niꢋm kinh doanh vô cùng nhân văn, ñꢆy lòng nhân ái và trách nhiꢋm vꢘi xã hꢂi, các

doanh nhân ñꢆu thꢄ kꢛ XX trꢍ thành tꢑm gương sáng cho các thꢄ hꢋ doanh nhân nhꢝm làm

cho xã hꢂi ngày càng tꢅt ñꢩp như bà Hoàng Thꢙ Minh Hꢈ ñã nhꢠn nhꢊ: "Tôi mong cũng

như thꢄ hꢋ doanh nhân chúng tôi, lꢘp doanh nhân hiꢋn ñꢉi cũng biꢄt chia sꢡ lꢀi nhuꢁn,

hꢉnh phúc cꢊa mình cho nhꢃng hoàn cꢎnh khó khăn trong xã hꢂi Viꢋt Nam không còn

nhꢃng cꢎnh ñói nghèo lꢉnh lꢗo" [2, tr.46].

3. KꢎT LUꢏN

Nꢄu như trong xã hꢂi cꢣ truyꢓn, nhân dân có cái nhìn thiꢄu thiꢋn cꢎm vꢘi ngưꢌi buôn

bán thì chꢛ trong mꢑy chꢔc năm ñꢆu thꢄ kꢛ XX, bꢝng nhꢃng nꢦ lꢇc không ngꢜng, doanh

nhân ñã làm thay ñꢣi hoàn toàn cách nhìn cꢊa xã hꢂi, hꢖ ñưꢀc gꢖi là nhꢃng ông vua tàu

thuꢥ, ông vua nghꢓ sơn... Đꢂi ngũ doanh nhân Viꢋt Nam thꢄ hꢋ ñꢆu tiên ñã xây dꢇng ñưꢀc

giá trꢙ ñꢉo ñꢚc kinh doanh trên nꢓn giá trꢙ ñꢉo ñꢚc cꢊa dân tꢂc và góp phꢆn làm giàu thêm

giá trꢙ văn hoá kinh doanh nói riêng, nꢓn văn hoá dân tꢂc nói chung.

Ngày nay, trong xu thꢄ hꢂi nhꢁp quꢅc tꢄ và công cuꢂc công nghiꢋp hoá hiꢋn ñꢉi hoá

ñꢑt nưꢘc, vai trò cꢊa doanh nhân càng ñưꢀc khꢪng ñꢙnh. Đó chính là lꢇc lưꢀng chꢊ yꢄu

làm ra cꢊa cꢎi vꢁt chꢑt, giꢎi quyꢄt viꢋc làm cho toàn xã hꢂi, góp phꢆn vào phát triꢏn kinh tꢄ

ñꢑt nưꢘc. Hàng năm, nhân ngày doanh nhân Viꢋt Nam 13 tháng 10, Phòng Thương mꢉi và

Công nghiꢋp Viꢋt Nam (VCCI) thưꢌng tꢣ chꢚc chương trình "Lꢕ kꢛ niꢋm Ngày Doanh

nhân & Tôn vinh Doanh nhân Viꢋt Nam tiêu biꢏu". Đây vꢜa là dꢙp tꢣng kꢄt hoꢉt ñꢂng kinh

doanh trong năm, vꢜa tôn vinh nhꢃng doanh nhân văn hoá, ñꢉi diꢋn cho tꢆng lꢘp ưu tú cꢊa

xã hꢂi, vꢜa ôn lꢉi lꢙch sꢞ văn hoá kinh doanh cꢊa doanh nhân nưꢘc ta. Nhꢃng giá trꢙ ñꢉo

ñꢚc, chuꢢn mꢇc trong kinh doanh cꢊa doanh nhân Viꢋt Nam ñꢆu thꢄ kꢛ XX cũng chính là

khuôn mꢒu ñꢏ thꢄ hꢋ doanh nhân ngày nay noi theo.

TÀI LIꢐU THAM KHꢑO

1. Lương Văn Can (1936), Thương hꢀc phương châm, Nhà in Thuꢥ Kí.

2. Gia ñình doanh nhân Trꢂnh Văn Bô và nhꢊng cꢃng hiꢈn cho nꢋn tài chính cách mꢍng Viꢁt

Nam, Nxb Tài chính, 2013.

134

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

3. Báo Trung Bꢅc Tân văn, ngày 17/3/1940.

4. "Tin Nam Kì", Hà Thành ngꢖ báo, sꢅ 95, 25 tháng Tám 1927.

5. Nguyꢒn Sơn Hà nhà doanh nghiꢁp yêu nưꢘc, ñꢍi biꢛu quꢃc hꢐi, Nxb Lao ñꢂng, 1997.

−

BUSINESS ETHICS OF VIETNAMESE BUSINESSMEN IN THE

FIRST HALF OF THE XX CENTURY

Abtract: In the first half of the XX century, Vietnamese businessmen always highlighted

their prestige and business ethics. As well, though their business was not favorable, they

still contributed to the establishment of business’s rules and standards bringing benefits

to the nation and people.

Keywords: Vietnamese businessmen, business ethics, first half of the XX century

8 trang Thùy Anh 13720 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Đạo đức kinh doanh của lớp doanh nhân Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

dao_duc_kinh_doanh_cua_lop_oanh_nhan_viet_nam_nua_dau_the_ky.pdf