Bước đầu tìm hiểu ông đạo nằm trên Cù Lao Giêng, huyện Chợ Mới, tỉnh An Giang

106

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 1 - 2019

*

LÊ THU VÂN

BƯỚC ĐẦU TÌM HIỂU ÔNG ĐẠO NẰM TRÊN CÙ LAO

GIÊNG, HUYỆN CHỢ MỚI, TỈNH AN GIANG

Tóm tắt: Vốn là một nhân vật thuộc dòng “ông Đạo” Nam Bộ

nổi tiếng một thời, hình tượng ông Đạo Nằm Trần Văn Thế

trong một thời gian dài đã chi phối đời sống văn hóa tâm linh

của cư dân vùng cù lao Giêng, huyện Chợ Mới, tỉnh An Giang.

Do nhiều nguyên nhân, dần dần cách nghĩ và cách hiểu của

nhiều người về ông không giống nhau, đôi khi có chỗ sai lệch.

Chúng tôi cho rằng, từ một danh xưng ông Đạo đại trà trở

thành hiện tượng tôn giáo - tín ngưỡng cho cả một vùng đất lâu

đời ắt hẳn phải có điều thâm sâu huyền diệu nào đó. Nếu không

có duyên cơ và tạo dựng được thanh thế cùng với những hoạt

động góp công xây dựng quê hương thì có lẽ ông Đạo Nằm

không được người đời lưu ý lâu đến vậy. Chúng tôi thiết nghĩ,

đây là một vấn đề cần nghiên cứu tường tận nhằm đem lại thông

tin mới đáng tin cậy cho nguồn tài liệu tham khảo văn hóa -

nhân vật của địa phương. Do vậy, trong bài viết này, chúng tôi

đặc biệt chú trọng về tiểu sử, hành trạng và tầm ảnh hưởng của

ông Đạo Nằm trong khu vực nhằm bước đầu định lập và tạo

dựng cơ sở về vấn đề kết tụ và lan tỏa hình tượng của Ông ở cù

lao Giêng.

Từ khóa: Cù lao Giêng; Ông Đạo Nằm; Trần Văn Thế; Thành

Hoa Tự.

Giới thiệu

Xét về vị trí địa lý và lịch sử hình thành, cù lao Ông Chưởng và cù

lao Giêng thuộc huyện Chợ Mới đều là biểu tượng cội rễ của văn hóa

vùng sông nước cù lao tỉnh An Giang, đặc biệt trên phương diện tôn

^*Đại học An Giang.

Ngày nhận bài: 06/12/2018; Ngày biên tập: 31/12/2018; Ngày duyệt đăng: 15/01/2019.

Lê Thu Vân. Bước đầu tìm hiểu ông Đạo Nằm

…

107

giáo - tín ngưỡng, rất đáng tìm hiểu và nghiên cứu. Nếu như vùng cù

lao Ông Chưởng đã từng xuất hiện dấu vết của ông đạo Kiến với một

tiểu sử còn nhiều điều chưa rõ thì ở cù lao Giêng cũng góp mặt một

ông đạo mà tên tuổi gắn liền với sự hình thành ngôi chùa Thành Hoa

(tọa lạc tại xã Tấn Mỹ) như một chứng tích sống động khẳng định vị

thế của ông trên vùng cù lao này. Đó là ông Đạo Nằm Trần Văn Thế.

1. Sơ lược về các ông đạo Nam Bộ

Dựa trên những chứng liệu lịch sử, ông đạo - một danh xưng đậm

đặc yếu tố tôn giáo, có thể được xem là một hiện tượng văn hóa đặc

thù ở Nam Bộ vào nửa sau thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX với một

lớp người có các hành vi, lời nói lạ liên quan đến thế giới tâm linh

theo một góc độ nhận thức riêng mà theo tác giả Phạm Bích Hợp thì

khái niệm các ông đạo “là để chỉ những người có khả năng đặc biệt,

như: khả năng chữa bệnh, khả năng tập hợp quần chúng, khả năng

huyền linh, dẫn dắt mọi người theo một chủ thuyết nào đó. Tóm lại, là

người có khả năng làm những điều mà người bình thường không làm

được, và mang màu sắc thần bí”¹. Thông thường, ngoài những thông

tin ít ỏi về thân thế thì hầu như hành trạng của các ông đạo đều được

thêm nhiều chi tiết linh diệu tùy thuộc mức độ nổi tiếng và tầm ảnh

hưởng của ông đạo đó, lan truyền phổ biến trước hết bằng hình thức

truyền miệng, sau đó khi được ghi chép lại nhưng những yếu tố lạ

lùng đôi lúc xếp lên hàng kỳ diệu vẫn bủa vây xung quanh cuộc đời

họ. Những ông đạo khi ấy nổi lên trên lớp người nông dân bình

thường với những dấu hiệu linh dị từ hình dáng, cử chỉ khác lạ, lời nói

khi hư khi thực đến phương thức chữa bệnh đôi khi đơn giản đôi khi

kỳ quái có pha chút ít bùa phép và dựa vào niềm tin, bái phục của

người bệnh. Đó là dấu hiệu phát tích sự phản kháng nhanh chóng về

mặt tâm linh trong lòng xã hội Nam Bộ thời kỳ kháng chiến chống

Pháp. Việc xuất hiện kịp thời của những ông đạo - vốn là những con

người cụ thể vừa gần gũi vừa linh dị trong không khí ngột ngạt ở Nam

Bộ thời ấy, hẳn nhiên trở thành phương tiện cứu cánh, làm chỗ dựa

tâm linh, phá vỡ tâm thế bế tắc cho người nông dân cùng khổ lúc bấy

giờ. Ngoài ra, những ông đạo này cũng đã góp phần tạo dựng cơ sở,

tiền đề dẫn đến sự hình thành những “tôn giáo” thường được gọi là

108

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 1 - 2019

“tôn giáo bản địa” hoặc “tôn giáo cứu thế” của vùng đất Nam Bộ từ

nửa sau thế kỷ XIX.

Nếu lấy mốc thời gian xuất hiện và hoạt động của Phật Thầy Tây

An Đoàn Minh Huyên (1807 - 1856), từng được gọi là ông đạo

Khùng, người sáng lập ra một tôn giáo đầu tiên ở Nam Bộ tại An

Giang ngày nay thì phong trào ông đạo có thể được chia thành 3 giai

đoạn: (1) Giai đoạn đầu đánh dấu thời kỳ manh nha với sự xuất hiện

lác đác của một số ông đạo đầu tiên ở Nam Bộ có lai lịch và hành

trạng không rõ ràng, như ông đạo Kiến xuất hiện tại cù lao Ông

Chưởng mà Tạ Chí Đại Trường đã có miêu tả: “Trước thời Đoàn

Minh Huyên đã có dấu vết một ông đạo Kiến cất cái chòi lá (cái

“cốc”) ngồi chữa bệnh cho người. Sau này, Đoàn Minh Huyên xây

lại trên nền cũ hư nát thành chùa Tây An (Tây An Cổ Tự)²”. (2) Giai

đoạn giữa là thời kỳ nở rộ của các ông đạo: các ông đạo xuất hiện

với số lượng nhiều, có hành vi, lời nói cụ thể, rõ ràng, đặc biệt là có

hoạt động chữa bệnh cứu người bằng các phương thức dân dã lạ kỳ

có chêm phần bùa chú, đáng chú ý trong giai đoạn này có sự chuyển

hóa vượt khỏi thân phận một ông đạo thông thường để vươn lên địa

vị giáo chủ khai sáng nên các tôn giáo bản địa Nam Bộ đầu tiên ở đất

An Giang. Đơn cử là hành trình khai sáng tôn giáo của Đoàn Minh

Huyên, từ một ông đạo Khùng (chắc có lẽ đây là cách gọi khi ông

bắt đầu chữa bệnh cứu người bằng cách thức kỳ dị, nói năng khác lạ,

chưa ai hiểu và nhận ra giá trị) lang thang chữa bệnh thuyết pháp

khắp nơi cho đến khi sáng lập đạo Bửu Sơn Kỳ Hương tại Thất Sơn

mới có một danh xưng chính thống mới là Đức Phật Thầy Tây An.

Cách gọi xưa cũ là ông đạo Khùng cũng theo lẽ đó mà biến mất.

Tiếp sau xuất hiện hàng loạt các ông đạo nổi tiếng khác ở toàn cõi

Thất Sơn - phần lớn là đệ tử của Đức Phật Thầy như đạo Xuyến, đạo

Lập, đạo Sĩ³, có trường hợp hậu kiếp của ông cũng là một ông đạo

như Đạo Đèn, tức Phật Trùm Tà Paul). Trường hợp Huỳnh Phú Sổ

cũng đáng để nhắc tới. Từ địa vị một ông đạo Điên, ông đã khai sáng

tôn giáo cuối cùng ở An Giang với số lượng tín đồ đông đảo, hoạt

động sôi nổi và chiếm ưu thế toàn vùng thời bấy giờ và trở thành

Đức Huỳnh Giáo chủ được đông đảo tín đồ trọng vọng. (3) Giai đoạn

Lê Thu Vân. Bước đầu tìm hiểu ông Đạo Nằm

…

109

cuối ghi nhận sự xuất hiện rời rạc của các ông đạo với tính cách,

hành vi và phương pháp hành đạo riêng lẻ, thường định cư và nổi

danh ở một khu vực nhỏ, những ông đạo thuộc giai đoạn này ít nhiều

cũng chịu ảnh hưởng từ hành trạng, giáo lý của những ông đạo “tôn

giáo” đi trước, tuy nhiên có điều khác biệt là họ không còn chữa

bệnh cứu người, cũng không khởi xướng thêm một tôn giáo nào

khác, đồng thời giai đoạn này bắt đầu đánh dấu sự suy giảm và biến

mất của “hiện tượng các ông đạo” Nam Bộ.

Có một điều trùng hợp là hầu hết các ông đạo đều “thích” chu du,

tìm đến những vùng rừng núi hoang tịch, những vùng cù lao để tầm

đạo, tu học và truyền bá tư tưởng, trong số đó thì khu vực An Giang

vốn được mệnh danh là vùng đất bán sơn địa với một bên là dãy Thất

Sơn huyền bí và một bên là những cù lao, như: cù lao Ông Chưởng, cù

lao Giêng,… nên trở thành nơi lý tưởng để lưu dấu hoạt động của các

ông đạo. Điển hình là từ giai đoạn đầu đã có ông đạo Kiến, tiếp sau là

Phật Thầy Tây An đến cù lao Ông Chưởng cho đến giai đoạn cuối là

ông đạo Chim và Ông đạo Nằm đến cù lao Giêng,… trong số đó, ông

đạo Nằm được xem là nhân vật có ảnh hưởng mạnh mẽ và sâu sắc đến

đời sống văn hóa tâm linh của cư dân cù lao Giêng từ nửa sau thế kỷ

trước cho đến nay.

2. Ông Đạo Nằm

2.1. Sơ lược về cuộc đời

Ông đạo Nằm tên thật là Trần Văn Thế, sinh năm 1904 tại làng

Hòa An, Cao Lãnh, Đồng Tháp trong một gia đình nông dân nhưng

chịu ảnh hưởng của tinh thần Nho giáo. Chưa rõ danh tính ông bà thân

sinh, chỉ biết ông có một người cậu ruột sớm sang cù lao Giêng tu học

tại chùa Phước Thiền (nay là chùa Phước Thành, xã Bình Phước

Xuân) và trở thành ông đạo Chim nổi danh khi ấy vì khả năng nghe

được tiếng chim nói. Sau một khoảng thời gian sinh trưởng tại quê

nhà, ông Trần Văn Thế cảm thấy đã thấu hiểu được đạo tu hành nên

rời quê hương đến cù lao Giêng và xuất gia tại ngôi chùa mà người

cậu đã tu trước đó. Tại đây, ông nhanh chóng lĩnh ngộ đạo học và rời

chùa tiếp tục đi tầm đạo ở vùng núi non nào đó không rõ⁴. Sau một

thời gian, ông trở về quê nhà, khi đi ngang chùa Tân Long (Đồng

110

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 1 - 2019

Tháp), nghe đồn trụ trì của chùa là một vị cao tăng nên ông quyết

định nhập tự thỉnh giáo. Vị cao tăng đó chính là sư tổ Từ Vân, ngài

là người đã đặt pháp danh cho ông là Tịnh Nghiêm. Trong một lần

thuyết pháp, trụ trì Từ Vân ngầm ra hiệu cho Tịnh Nghiêm gặp riêng

mình để dạy pháp, vốn có căn cơ nên ông nhanh chóng ngộ ra thâm

ý. Khi đến gặp thầy, trụ trì Từ Vân đã truyền lại cho ông một phương

thức tu hành và thiền ngộ chân lý đặc biệt, đó là phép tu “ngọa

thiền”. Khi nhận thấy ông đã thấu đạt chân lý nằm thiền, trụ trì Từ

Vân dặn dò ông nên trở về chùa Phước Thiền để thực thi chân lý và

sau khi đắc đạo thì thuyết pháp cho chúng sinh. Ông vâng lời trở về

chùa cũ, vốn biết rõ đây là một cách thức tu tập đòi hỏi sự tập trung

và quyết tâm cao độ nên trước khi chính thức nhập thiền, ông quyết

định tích lũy công đức để bù đắp những tháng năm nằm thiền sau

này. Được sự đồng ý của vị trụ trì chùa Phước Thiền, ông bắt tay

ngay vào việc phát thảo, đốn củi dự trữ cho chùa, hơn nữa, khi thấy

con đường từ bờ sông vào chùa thấp trũng, lầy lội nên ông quyết

định đắp sửa con đường này để khai thông cửa ngõ vào chùa cho tín

đồ, Phật tử. Hàng ngày, ông lẳng lặng, cật lực đắp đất trải lên con

đường đó, khi nền đất đã cao ráo, ông tiếp tục trang lại cho bằng

phẳng, cuối cùng thì con đường dài 300m đã hoàn thành. Khi thấy

mọi việc đã xong, ông chính thức nhập thiền và thực hành đúng y

pháp, không làm bất kỳ việc gì khác. Tư thế nằm của ông lúc thiền

định đều theo một phương thức: nằm nghiêng, đầu hướng phía Bắc,

chân duỗi thẳng phía Nam, mặt quay về Đông và lưng hướng về Tây.

Mỗi ngày ông có một khoảng thời gian cố định để xuống giường ăn

cơm và vệ sinh, không lần nào sai y pháp. Cách thiền định lạ đời

chưa từng thấy làm dấy lên trong lòng các đệ tử tu tại chùa nhiều suy

nghĩ phiến diện, thậm chí có người còn cố suy diễn lệch lạc, cho

rằng ông lười biếng, quy chụp ông tu giả, nhằm trốn tránh việc đời,

việc chùa. Từ suy nghĩ chủ quan dẫn tới việc thêu dệt câu chuyện

theo hướng tiêu cực rồi báo về quê nhà, thân sinh ông nghe vậy vội

vã chèo ghe qua cù lao xin phép vị trụ trì được rước ông về để khỏi

làm phiền đến mọi người. Quá tam ba bận, đến lần thứ ba thì ông đi

thẳng xuống ghe và tiếp tục nằm thiền. Ông thân bà mẫu lập tức chở

ông về quê nhà, sau đó nhờ người trong xóm dựng một cái cốc gần

Lê Thu Vân. Bước đầu tìm hiểu ông Đạo Nằm

…

111

bờ sông để ông có chỗ yên tâm tu hành, hàng ngày sai người em

đúng giờ đem cơm cho dùng, ông dùng xong lại nằm y cũ, không hề

cử động. Mặc dù vậy nhưng ông đều biết giờ giấc và thực hành đúng

y pháp. Người dân trong vùng khi biết chuyện đều rất tò mò muốn

biết thực hư, trong số họ có nhiều người nghĩ cách bày trò này nọ. Ví

dụ, hôm thì đặt điếu xì gà đang cháy lên lòng bàn tay ông, bữa thì lấy

kim chích vào các ngón tay ông, lúc thì lấy ổ kiến vàng để lên mình

ông, thậm chí còn có cách nhẫn tâm hơn là tưới dầu lên hai chân ông

mà đốt,… Tuy nhiên, mặc dù da thịt bị tổn thương, ông vẫn nằm im

bất động. Đặc biệt hơn là chuyện có người nghe nói lúc ông bước

xuống giường để dùng cơm thì ngày nào cũng bước theo y một dấu

gót, không xê dịch bao giờ nên cố tình thử ông bằng cách lén chôn

dưới đường đi một tấm áo nhang hình Phật rồi kiếm chỗ rình xem sự

việc tiếp theo. Khi ông bước xuống và đi dùng cơm như thường lệ,

đến chỗ có giấu hình Phật thì ông dừng lại, không bước tiếp mà cũng

không đi lối khác bởi vì nếu bước tiếp thì ông sẽ dẫm lên hình Phật,

còn nếu bước qua chỗ khác thì sẽ không theo y pháp nên ông cứ

đứng như vậy. Mọi người lúc ấy mới vỡ lẽ và hết sức cảm phục nên

lập tức lấy áo nhang đem cất đi, lúc đó ông mới tiếp tục thi hành y

pháp. Từ đó, không ai còn dám thử thách ông nữa. Sau chín năm

“ngọa thiền”, ông đắc đạo và ngồi dậy, đi đứng bình thường, bắt đầu

thu nhận đệ tử và truyền pháp. Đệ tử và tín đồ theo ông khi ấy lên

đến hàng trăm người, tăng ni đều có. Do cách tu tập lạ kỳ nên dân

gian gọi ông là ông đạo Nằm.

Ông Đạo Nằm thọ nạn và mất năm 1954 vào ngày rằm tháng 2

(năm Giáp Ngọ), hưởng dương 51 tuổi.

2.2. Chủ thuyết, khả năng tiên tri và những giai thoại

Tương truyền những lời thuyết giảng cũng như tiểu sử của ông Đạo

Nằm đều được chúng đệ tử ghi chép lại, cô đọng trong hai bộ kinh là

Long Hoa Kinh và Bạch Ngọc Kinh. Sau khi các quyển kinh hoàn

thành, chúng đệ tử bẩm với ông xem cho truyền ra ngoài để bá tánh tu

học hay không, ông bảo “để y”, tức nghĩa là không cho truyền ra

ngoài. Do tính chất riêng tư và tôn trọng di nguyện nên mặc dù pháp

thuyết của ông được chúng đệ tử ghi chép thành bản, nhưng chúng tôi

112

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 1 - 2019

khảo cứu và biết được rằng Bạch Ngọc Kinh ghi lại những lời nói của

ông về những điều thiên cơ còn Long Hoa Kinh ghi giảng cho chúng

đệ tử hơn 689 giới luật. Ngoài ra, ông còn chỉ dạy cho người đời cách

tu hành để giải thoát, tránh phải chịu kiếp luân hồi. Mặc dù ông cũng

như những ông đạo khác chịu ảnh hưởng sâu sắc từ giáo lý Phật giáo

nhưng vẫn có những thiên kiến và biến đổi cho phù hợp với thời đại.

Về phương diện Long Hoa Kinh, có thể ông đã tiếp thu nhuần nhuyễn

từ giáo lý của đạo Bửu Sơn Kỳ Hương cùng với Phật giáo Hòa Hảo

lúc bấy giờ.

Một trong những đặc điểm để nhận dạng các ông đạo là khả năng

tiên tri, biết thiên cơ. Ông Đạo Nằm cũng không nằm ngoài quy luật

ấy, không thấy người ta miêu tả ông có ngoại hình khác thường hay

lời nói xằng bậy, hoặc vung tay chữa bệnh cứu người. Ông là một

người bình thường, ngoại hình như những vị sư khác. Theo tranh, ảnh

thờ thì ông mặc áo vàng, ngồi nghiêm trang. Ông nổi danh khắp vùng

cù lao Giêng vì những câu nói thiên cơ lúc sinh thời và cả sự linh ứng

sau khi mất.

Sau khi ông Đạo Nằm khai khẩu thì bắt đầu lập chùa, ngôi chùa

đầu tiên là Minh Bửu, lần lượt là Vân Lôi, Thiên Đà ở Cao Lãnh và

cuối cùng là chùa Thành Hoa ở cù lao Giêng. Trong 4 ngôi chùa này

thì việc dựng chùa Thành Hoa có nhiều yếu tố ly kỳ, chứa đựng

những câu nói thiên cơ của ông. Sự việc diễn ra vào khoảng năm

1950 - 1951, khi đó ở cù lao Giêng có một người nông dân - thường

được mọi người trong vùng gọi là ông Hai, vốn có lòng hướng Phật,

nghe danh ông Đạo Nằm từng tu tập và nổi danh ở chùa Phước Thiền

nên tìm đến để thăm viếng, đàm đạo. Sau khi gặp mặt, ông Hai nhận

ra đây là một vị cao tăng nên quyết định hiến đất cúng dường. Ông

chọn mảnh đất rộng đầu cồn, đất đai màu mỡ cúng dường nhưng ông

Đạo Nằm không nhận mà nói: “Đức Ngọc Đế chưa định, ông Hai có

lòng cúng dường, coi miếng đất khác”. Khi ấy, không ai hiểu ý của

ông, đặc biệt là chúng đệ tử rất lấy làm phân vân vì họ nhận thấy đó

là mảnh đất tốt, rất thích hợp để dựng chùa và thuận lợi cho hoạt

động trồng trọt phục vụ sinh hoạt sau này. Ông Hai sau khi nghe vậy

liền suy nghĩ “mình có ba mảnh đất, mảnh tốt nhất mà thầy không

Lê Thu Vân. Bước đầu tìm hiểu ông Đạo Nằm

…

113

nhận, còn một miếng đất ở dưới nhà gần nhà dân nên e không thanh

tịnh, còn lại mảnh đất hoang sơ, nằm ở trong đồng hoang, kênh rạch

không lưu thông, cũng chưa có đường đi đàng hoàng mà chỉ là

đường mòn của dấu bò thả, chúng đệ tử theo thầy khá đông nên có

thể sau này gây khó khăn trong sinh hoạt”. Ông Hai đắn đo hồi lâu

rồi nói với thầy là sẽ cúng dường mảnh đất trong đồng. Ông Đạo

Nằm mặc dù chưa thấy mảnh đất này, đã nói: “Đức Ngọc Đế đã

định”. Sau đó, ông dặn dò chúng đệ tử về việc xây chùa: từ ngoài

đường lớn tới đất này bao nhiêu thước để làm đường dẫn vào chùa;

từ con đường dẫn vào bao nhiêu làm hậu tổ; từ hậu tổ cách bao nhiêu

thước làm chính điện,… đều rõ ràng. Khi chúng đệ tử tiến hành đo

đạc xong thì nhận thấy rằng hậu tổ và chính điện đều kỳ diệu nằm

gọn trên 2 gò đất lớn, chỉ cần lấn ra một chút là mương rãnh trũng

thấp. Tăng chúng vì đó càng tin tưởng vào đức hạnh và khả năng tiên

tri của ông Đạo Nằm nhiều hơn nữa. Chùa được khởi công xây dựng

năm 1952, tới năm 1953 thì hoàn thành, đó là chùa Thành Hoa bây

giờ. Ngày trước mọi công việc đều hoàn toàn bằng tay nhưng tăng

chúng đều rất thành tâm, tranh nhau làm công quả, tạo phúc đức, mọi

người đều phấn khởi. Chùa xây xong được một năm thì ông Đạo

Nằm tịch. Các đệ tử đều theo ý nguyện của ông chấn hưng, trùng tu

ngôi chùa dần dần, cho đến ngày nay, chùa Thành Hoa đã trở thành

một trong những trung tâm tôn giáo lớn mang đậm dấu ấn của ông

Đạo Nằm ở cù lao Giêng. Ngày vía của ông cũng là ngày lễ lớn và

long trọng nhất của chùa và của cả khu vực cù lao Giêng, thu hút

hàng ngàn tín đồ ở khắp nơi về chiêm bái. Trở lại câu chuyện tiên tri

kể trên về mảnh đất thứ nhất được cúng dường, quả thật thời gian

sau đó, mảnh đất đầu cồn này bị nước sông xô đẩy và lở đến mức chỉ

trong một thời gian ngắn, toàn bộ mảnh đất đó không còn lại vết tích

gì cả, ứng nghiệm như lời ông đã nói “Đức Ngọc Đế chưa định”. Đó

là chuyện khi ông còn tại thế.

Sau khi mất, sự linh ứng của ông Đạo Nằm vẫn không giảm. Theo

câu chuyện do Phó trụ trì Thích Phước Trí kể lại vì thầy là người

chứng kiến thì thông thường, pháp danh sẽ do sư phụ đặt cho đệ tử,

nhưng từ khi ông Đạo Nằm tịch, chùa có thông lệ không đặt pháp

114

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 1 - 2019

danh cho đệ tử nữa, thay vào đó, người đệ tử đó tự bốc thăm pháp

danh của mình trước sự độ hóa của ông. Hàng trăm phiếu tên sẽ

được để trong một cái chuông to đặt trước bàn thờ tổ, sau khi khấn

vái, mỗi Phật tử sẽ bốc một thăm tên cho mình. Hầu hết pháp danh

của người nào đều ứng với tính tình, cốt cách của người đó. Một lần,

có một Phật tử quên bốc pháp danh cho mình, đến khi mọi người đã

về hết thì người đó mới nhận ra mình chưa có pháp danh, vị trụ trì

bảo cho bốc lại, sau khi khấn vái trước bàn thờ tổ, người đó bốc

được thăm có đề hai chữ “Diệu Thêm”. Rất rõ ràng! Sư tổ đã biết

trước điều này, nên cho người đó bốc trúng thăm “Thêm” vì trước đó

không bốc nên “thiếu”.

Khác với một số ông đạo thời trước hay có kiểu “chữa bệnh cứu

người” bằng những phương cách kỳ lạ, ông Đạo Nằm chỉ chú trọng

đến thuyết pháp giảng tu, tuy nhiên có một số trường hợp ông trị cho

những đứa con nít khóc đêm bằng cách xoa tay lên trán và nói “Mát

mẻ nhe”. Vậy mà y như rằng từ đó về sau, đứa bé ấy không bao giờ

khóc đêm nữa.

3. Một số nhận định

Ông Đạo Nằm mặc dù được xếp vào những ông đạo Nam Bộ

nhưng do xuất hiện vào giai đoạn cuối nên hành trạng và chủ thuyết

có một số điều khác biệt. Sự khác biệt này phần nhiều do hoàn cảnh

xã hội đương thời, còn lại do tự bản thân ông có sự đúc kết phù hợp

với tâm thức của cư dân vùng đất cù lao Giêng lúc bấy giờ.

Nếu như ở giai đoạn trước, hầu như các ông đạo đều nổi danh vì

chữa bệnh cứu người bằng phương cách dân dã kỳ diệu nhưng hiệu

nghiệm lạ lùng thì ông Đạo Nằm không hề thực thi dược pháp. Điều

này cũng dễ hiểu, thứ nhất, vào giai đoạn này các nạn dịch ở Nam Bộ

đã không còn hoành hành nhiều như trước nên nhu cầu chữa bệnh của

người dân giảm mạnh; thứ hai là trong giai đoạn này xã hội Nam Bộ

đã có những bước chuyển biến mới, bản thân ông chắc chắn nhận ra

rằng cách chữa bệnh lúc trước không thể mang lại hiệu quả vì nhận

thức của người nông dân về bệnh tật đã tiến bộ đáng kể. Thực tế, trong

số thành phần ông đạo về sau cùng thời với ông có người còn là trí sĩ

Tây học như ông Đạo Dừa nổi danh ở Cồn Phụng (Tiền Giang) đã

Lê Thu Vân. Bước đầu tìm hiểu ông Đạo Nằm

…

115

từng qua Pháp du học. Mặc dù ông Đạo Nằm xuất thân là nông dân

nhưng cũng hòa nhập thời thế, không ăn mặc lạ đời, không để đầu tóc

quái lạ, ngoại hình trông bình thường, giản dị. Hơn thế, ông còn mang

giày Tây (bằng gỗ và bằng da hiện còn được nhà chùa lưu giữ cẩn

thận); sử dụng ô-tô để giao lưu với các chùa khác, hàng năm, chiếc xe

này được bảo trì và diễu hành trong khuôn viên chùa vào ngày lễ giỗ

của ông (rằm và 16 tháng Hai (Âm lịch). Dù không chữa bệnh cứu

người, ngoại hình cũng không quái lạ như những ông đạo thời kỳ

trước nhưng ông Đạo Nằm vẫn có 2 trong số những đặc trưng cốt lõi

của hiện tượng “ông đạo” là nói thiên cơ cùng phương thức tu hành kỳ

lạ (nằm thiền suốt 9 năm theo y pháp). Như chúng tôi tìm hiểu và trình

bày ở trên, những lời nói thiên cơ của ông được ghi lại trong quyển

Bạch Ngọc Kinh - được xem là quyển kinh sấm thể hiện khả năng tiên

tri của ông về hậu thế.

Giai đoạn ông Đạo Nằm bắt đầu khai khẩu thu nhận tín đồ cũng là

thời điểm các tôn giáo nội sinh ở Nam Bộ đã định hình và có sức ảnh

hưởng lớn trong xã hội, đáng kể nhất là 3 tôn giáo được ra đời lần

lượt tại An Giang là Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa và Phật

giáo Hòa Hảo. Các tín đồ đương thời trong khu vực hoặc theo tôn

giáo này hoặc theo tôn giáo khác (xét trong phạm vi tín đồ của các

tôn giáo nội sinh). Điều quan trọng là các tôn giáo này hình thành

giáo lý và có tổ chức ổn định, bài bản với lượng tín đồ đã gần như

bão hòa nên các ông đạo sau này không hội đủ điều kiện để khai lập

một tôn giáo mới. Tuy vậy, ông Đạo Nằm vẫn đưa ra một chủ thuyết

mang dấu ấn riêng của mình, do ngoại bất truyền nên chúng tôi chưa

rõ giáo lý, tông chỉ, pháp môn của ông có gì đặc biệt hay không

nhưng chắc chắn ông có cơ hội kế thừa tinh hoa từ giáo lý của các

tôn giáo trước. Có lẽ ông đạo Nằm không chủ ý nghiêng theo một

tôn giáo nội sinh nào, nhưng chắc chắn ông đã chịu ảnh hưởng từ

giáo lý của những tôn giáo nội sinh trước đó. Bằng chứng là khi ông

còn tại thế, ông ấn định cách tu tập cho đệ tử không gõ mõ tụng

kinh; cũng chỉ định đặt một bàn thờ vô vi (tức là có bàn hương án

nhưng không có cốt Phật) và một bàn thờ Long Hoa tại chính điện

của chùa Thành Hoa - điều này gợi ra khả năng ông có thuyết giảng

116

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 1 - 2019

về hội Long Hoa (vốn đã được các tôn giáo Bửu Sơn Kỳ Hương,

Phật giáo Hòa Hảo đề cập trong giáo lý). Ngoài ra, ông còn kết hợp

nhuần nhuyễn giữa triết lý Phật giáo với trải nghiệm và ý chí bản

thân để hình thành nội dung truyền giảng riêng biệt. Theo kinh luật

Phật giáo, Phật tổ đưa ra 250 giới Tỳ kheo, nhưng khi truyền dạy cho

đệ tử, ông Đạo Nằm giảng đến 689 giới luật. Điều này cho thấy việc

kế thừa và phát huy theo đường lối riêng là hai yếu tố quan trọng

trong cuộc đời truyền giảng đạo pháp của ông Đạo Nằm.

Khi xét đến sinh quán và quá trình hoạt động của ông Đạo Nằm và

Đức Phật Thầy, chúng tôi nhận thấy có vài sự trùng hợp: Đạo Nằm

Trần Văn Thế và Đức Phật Thầy Đoàn Minh Huyên cùng quê quán ở

Đồng Tháp; hai người cũng từ quê hương đi đến các vùng cù lao:

Đoàn Minh Huyên đến cù lao Ông Chưởng, Trần Văn Thế lại gắn bó

với cù lao Giêng. Một điều đáng ghi nhận là dường như ông Đạo Nằm

có mối duyên mật thiết với vùng đất cù lao này. Đó là nơi ông tu học

lúc còn trẻ, nơi ông truyền đạo và đốc công xây dựng chùa Thành

Hoa, đồng thời đây cũng là nơi an nghỉ cuối cùng của ông. Có lẽ một

phần vì vị trí của cù lao Giêng thuận lợi, gần với quê hương của ông,

một phần vì đây vốn là vùng cù lao còn khá hoang sơn, cách xa đất

liền và sự quan tâm của chính quyền đương thời nên là điều kiện lý

tưởng để ông học tập tu đạo và truyền pháp.

Kết luận

Mỗi một ông đạo tùy thuộc vào thiên tính, bối cảnh thời đại và địa

bàn hoạt động mà có cách riêng giải quyết nhu cầu tôn giáo cho nhân

sinh của thời đại đó và để lại những giá trị riêng. Cho đến sau này mà

vẫn còn nhiều người quan tâm và cố gắng phát huy, tìm hiểu để gìn

giữ cái tinh hoa cốt lõi trong chủ thuyết của những ông đạo thì cái giá

trị ấy càng đáng trân trọng. Cù lao Giêng nếu được đặt xét trong một

không gian lịch sử nhất định thì có thể xem là vùng đất chứa đựng và

bảo lưu dấu ấn của các ông đạo xưa cũ rõ ràng nhất mà tiêu biểu và

nổi bật là ông Đạo Nằm gắn liền với thiết chế thờ tự độc đáo - chùa

Thành Hoa. Có thể nói việc tìm hiểu về thân thế và tầm ảnh hưởng của

một ông đạo thuộc thế kỷ trước bằng tư liệu truyền miệng - là một

trong những cách thức phổ biến và chủ yếu hình thành nguồn tài liệu

Lê Thu Vân. Bước đầu tìm hiểu ông Đạo Nằm

…

117

tham khảo dân gian - cũng là một cách thức góp vào nguồn tư liệu địa

phương, làm giàu cho văn hóa dân tộc. Tâm tình, tính cách, nếp sống

của cư dân cù lao Giêng đã được miêu tả trong thời đại của ông Đạo

Nằm góp phần liên kết, khẳng định sự tồn tại độc lập của một dòng

tôn giáo Nam Bộ nổi tiếng một thời./.

CHÚ THÍCH:

1

Phạm Bích Hợp (2007), Người Nam Bộ và tôn giáo bản địa, Nxb. Tôn giáo, Hà

Nội, tr. 84-85.

2

Tạ Chí Đại Trường (2006), Thần, Người và Đất Việt, Nxb. Văn hóa thông tin, Hà

Nội, tr. 307.

3

4

Tạ Chí Đại Trường, Sđd, tr. 307.

Người kể là thầy Thích Phước Trí - Phó trụ trì của chùa Thành Hoa. Thầy không

giải thích rõ trong khoảng thời gian này ông Trần Văn Thế đã đi đến vùng núi

non nào và làm gì, trong bao lâu, nhưng chúng tôi suy đoán, đó có thể là vùng

Thất Sơn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Phan An (2010), “Người Việt Nam Bộ nhìn từ góc độ tôn giáo”, Văn hóa Nghệ

thuật, số 311, tháng 5.

2. Nguyễn Văn Hầu (2000), Nửa tháng trong miền Thất Sơn, Nxb. Trẻ, Thành phố

Hồ Chí Minh.

3. Nguyễn Văn Hầu (phiên âm, viết tựa), Nguyễn Hữu Hiệp (sưu tầm, chú thích)

(1974), Bửu Sơn Kỳ Hương, Tiền giảng Đức Phật thầy Tây An, Diễm Chi xuất

bản, Châu Đốc.

4. Nguyễn Hữu Hiệp (2007), An Giang, đặc trưng vùng đất bán sơn địa, Nxb.

Phương Đông, An Giang.

5. Nguyễn Trung Hiếu (2015), Hiện tượng các ông đạo ở vùng Tây Nam Bộ dưới

góc nhìn văn hóa, Luận văn Thạc sĩ ngành Văn hóa học trường Đại học KHXH

& NV, Đại học Quốc gia Tp. Hồ Chí Minh.

6. Phạm Bích Hợp (2007), Người Nam Bộ và tôn giáo bản địa, Nxb. Tôn giáo, Hà

Nội.

7. Thiên Lý (2013), “Đạo Bửu Sơn Kỳ Hương trong không gian văn hóa vùng Tây

Nam Bộ”, Kỷ yếu Hội thảo Khoa học: Nhân vật lịch sử Đoàn Minh Huyên

(1807-1856), Hội Khoa học Lịch sử tỉnh An Giang xuất bản, tr. 261-271.

8. Sơn Nam (2009), Tìm hiểu đất Hậu Giang và lịch sử đất An Giang, Nxb. Trẻ,

Tp. Hồ Chí Minh.

9. Tạ Chí Đại Trường (2006), Thần Người và Đất Việt, Nxb. Văn hóa thông tin, Hà

Nội.

10. Ủy ban Nhân dân tỉnh An Giang (2013), Địa chí An Giang, Ban Tuyên giáo Tỉnh

ủy An Giang xuất bản.

118

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 1 - 2019

Abstract

ÔNG ĐẠO NẰM SYMBOL IN GIÊNG ISLET, CHỢ MỚI

DISTRICT, AN GIANG PROVINCE: THE FIRST STUDY

Le Thu Van

An Giang University

Being a character who is belong to famous Southern of “Ong Dao”

system, symbol of Mr. Dao Nam (Lying Master) Tran Van The has

affected to spiritual culture of Gieng islet’s people in An Giang

provice for a long time. For many reasons, gradually the way of

thinking and understanding of many people about him is not the same,

sometimes with the wrong thought. In our opinion, there is a miracle

thing hidden in process that Ong Dao becoming to a religious symbol

of the old land. If there were not grace, reputation and merit to Gieng

islet, Ong Dao Nam would not be respected as he used to be. It is

nesessary to study deeply about the issue to provide new information

for local cuture life. Therefore, in this paper, we must focus about the

biography, missions and effects of Ong Dao Nam carefully to shape

some premiss about the convergence and diffusion of Ong Dao Nam

Tran Van The in Gieng islet.

Keywords: Gieng islet; Ong Dao Nam; Tran Van The; Thanh Hoa

pagoda.