Các phương thức danh hoá trong Tiếng Nhật

CÁC PHƯƠNG THỨC DANH HOÁ TRONG TIẾNG NHẬT

Nguyễn Linh Tuấn

Khoa Nhật Bản học, Trường Đại học Công nghệ TP. Hồ Chí Minh

GVHD: ThS. Nguyễn Đoàn Hương Thủy

TÓM TẮT

“Danh hoá” là hiện tượng khách quan trong ngôn ngữ, khá phổ biến để tạo ra hệ thống từ loại mới

có gốc nghĩa là tính từ và động từ. Trong tiếng Nhật sự danh hoá được thực hiện chủ yếu bằng việc

kết hợp động từ, tính từ hay mệnh đề với các yếu tố ngữ pháp chuyên dùng, cách dùng này được

gọi là “yếu tố danh hoá”. Tuỳ vào từng phương thức cấu tạo mà có tên gọi khác nhau “phụ tố”, “tiếp

vĩ từ” hay “danh từ hình thức”. Bằng cách đi sâu hơn về các hiện tượng, các khái niệm về danh hoá

từ loại, các phương pháp danh hoá và đặt ra sự so sánh - đối chiếu giữa hai ngôn ngữ khác loại

Nhật – Việt để bài nghiên cứu có thể tiếp cận vấn đề một cách chặt chẽ và rõ ràng hơn. Qua đó,

nắm bắt đuợc cách d ng của các yếu tố danh hóa, đồng thời giảm thiểu những lỗi do ảnh huởng

bởi sự khác nhau về loại hình ngôn ngữ.

Từ khóa: Danh hoá động từ, danh hoá tính từ, danh hoá từ, danh từ phái sinh, yếu tố danh hoá.

1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM

1.1 Khái niệm danh từ

Trong quyển Từ điển tiếng Việt, Giáo sư Hoàng Phê có định nghĩa như sau: (1) Từ chuyên biểu thị ý

nghĩa sự vật, đối tượng, thường làm chủ ngữ trong câu. (2) Từ hoặc tổ hợp từ chuyên dùng để gọi

tên sự vật hoặc biểu đạt khái niệm, thường trong lĩnh vực chuyên môn.[4]

1.2 Định nghĩa danh hoá

“Danh hóa” là quá trình ngữ pháp để biến đổi và thành lập danh từ hoặc cụm từ, tính từ hay động

từ hoặc một mệnh đề bằng cách thêm vào động từ, tính từ, hay mệnh đề đó một yếu tố danh hóa

nhất định.

1.3 Yếu tố danh hoá

Yếu tố danh hoá là các yếu tố khi kết hợp với tính từ, cụm tính từ hay kết hợp với động từ, cụm động

từ, hoặc mệnh đề thì có chức năng biến đổi các cụm kết hợp từ này thành danh từ hay danh ngữ.

“Yếu tố danh hóa” có những đặc điểm cụ thể như sau:

– Là các yếu tố mà bản thân chúng không có nghĩa thực hoặc có hàm lượng nghĩa thực nhất

định khi đứng độc lập một mình.

– Có khả năng kết hợp với tính từ, cụm tính từ, động từ, cụm động từ, mệnh đề để biến những

tính từ, cụm tính từ, động từ, cụm động từ, mệnh đề đó thành danh từ và danh ngữ/ tổ hợp

danh từ.

2538

2 DANH HOÁ TÍNH TỪ

2.1 Các phương pháp danh hoá tính từ

Thêm hậu tố「さ」vào sau tính từ “A(い) + さ”／“A(な) +さ”

Dùng cho các tính từ tình thái miêu tả mức độ, kích thước.

Tính từ

Danh từ

たか

Cao

Độ cao, chiều cao

高い

高さ

さび

Buồn, cô đơn

Nỗi buồn, sự cô đơn

寂しい

寂しさ

Sau khi được danh hoá “tính từ danh hoá” sẽ xuất hiện ở nhiều vị trí của câu như: Chủ ngữ, chủ đề,

bổ ngữ và đảm nhiệm được nhiều vai nghĩa khác nhau.

おお

も

Ví dụ: 大きさは ^ち違^がうが、^き君^みと ^お同^なじかばんを持っているよ。

N

V₁,

O₁

O₂

V₂

→ Tôi có một cái túi giống của cậu nhưng kích thước khác nhau. (Tính từ được danh từ hoá và

đóng vai trò như là chủ đề của mệnh đề).

 Thêm hậu tố「め」vào sau tính từ “A(い)＋め”

Dùng để nhấn mạnh mức độ hơn khi so sánh với một cái khác. Khi được danh hoá sẽ kết hợp với

một số từ chỉ mức độ như “một - một ít, một chút” “Hơi hơi….”

Tính từ

Danh từ

うす

薄い

薄め

Nhạt

Độ nhạt

Một ít

すく

少ない

少なめ

Ít

Ví dụ: このスープの味^あじは ^う薄^すめがいいです。

N

O

A

→ Vị của món soup này có độ đậm đà vừa phải.

 Thêm hậu tố「み」vào sau tính từ “A(い) + み”／“A(な) + み”

Tạo thành danh từ chỉ tính chất, tình trạng.「み」- là hậu tố bắt nguồn từ chữ Hán tự “味” – “Vị” nên

sẽ tăng cường tính “cảm giác”, diễn tả “khuynh hướng” “điểm, nơi”...

Tính từ

Danh từ

かな

悲しい

悲しみ

Buồn

Nỗi buồn

つよ

強い

強み

Mạnh

Điểm mạnh

2539

たなか

つよ

Ví dụ: 田中さんの強みは２ヵ国語が話せると

いうことです。

N2 N1 N3 V2

V1

→

Điểm mạnh của Tanaka là có thể nói được 2 ngôn ngữ. (Tính từ được danh từ hoá đảm nhiệm

vai trò chức năng của chủ ngữ).

2.2 So sánh phương pháp danh hoá từ thêm さ và み

+ Giống nhau:

– Về vai trò, chức năng cả「〜さ」và「〜み」đều gắn sau tính từ để biến thành danh từ.

– Cả hai danh từ hoá đều đảm nhiệm chức năng danh từ ở vị trí bổ ngữ.

+ Khác nhau

さ

み

Nhấn mạnh MỨC ĐỘ

Nhấn mạnh TÍNH CHẤT, TÌNH TRẠNG

つよ

強さ (độ mạnh, sức mạnh

強み (điểm mạnh, sở trường)

Gắn với TẤT CẢ tính từ.

Chỉ sử dụng MỘT SỐ tính từ nhất định.

あつ

暑さ O (Sức nóng)

暑み X

Thể hiện đặc tính KHÁCH QUAN

Nhận định CHỦ QUAN

むか

ひと

うわさ

ちが

あ

たの

かん

Ví dụ: 難しさのある人という噂とは違って、会ってすぐ、親しみを感じた。

→ Khác với lời đồn rằng ông ta là một người khó tính, ngay khi gặp thì tôi đã cảm thấy có một sự gần

gũi (ở ông ta). “Sự khó tính” theo nhận định khách quan, “Sự gần gũi” theo cảm nhận chủ quan.

Danh từ ĐO ĐẾM ĐƯỢC.

Danh từ KHÔNG ĐO ĐẾM ĐƯỢC.

あたた

暖かさ= Độ ẩm; Hơi nóng; Sức nóng => Có thể đo

温かみ= Sự ấm áp => Thể hiện cảm nhận chủ

đếm được một cách khách quan bằng nhiệt kế.

quan của người nói, không thể đo đếm được.

3 DANH HOÁ ĐỘNG TỪ

3.1 Các phương pháp danh hoá động từ

Hiện tượng danh hóa động từ trong tiếng Nhật còn được gọi là phương thức “Danh hóa mệnh đề”.

 Thêm「の」,「こと」vào sau các từ loại để tạo thành cụm danh từ

Đi sau một mệnh đề, dùng để chỉ sự việc như tư tưởng, lời nói, kiến thức… Nhưng không đề cập

đến nội dung đó. Tạm dịch là “chuyện”, “việc”, “điều”…

ふつうけい

V普通形 + 「こと」

よ

し

Ví dụ: 世の中^なかには君の知らないことがまだまだたくさんあるんだよ。

2540

N₃

N₂

N₁( V ない＋こと)

V₁

→ Trên đời những chuyện cậu không biết có rất nhiều đấy.

 Thêm「の」vào sau các từ loại để tạo thành cụm danh từ

Mẫu câu 1:「の」giống với「こと」, dùng thay thế được cho nhau. Tạm dịch là “việc”, “cái”…

じしょけい

たんご

おぼ

たいへん

Việc nhớ từ thật là vất vả.

(Chúng ta sử dụng cách kết

hợp giữa “V + のは = N”.

V (辞書形) のは＋ [A]。

単語を覚えるのは大変です。

O₁N₁A₁

じしょけい

し

こわ

Cái chết thật là đáng sợ.

V (辞書形) のが＋ [A]。

死ぬのが怖いです。

N₁

A

ふつうがた

わす

し

でんき

け

わす

Tôi đã quên việc tắt điện

rồi.

V (普通形) のを＋忘れました/知電気を消すのを忘れました。

っています。

O₁

N₁

V₁

Mẫu câu 2: Chỉ dùng「の」+ は

ふつうけい

[V (普通形)] のは＋ [N]。／ [N / A– na ] なのは＋ [N]。

Danh hoá động từ bằng cách gắn「のは」vào phía sau động từ hoặc tính từ +「なのは」chỉ

người, vật, địa điểm, thời gian hoặc nguyên nhân. Trường hợp là đồ vật thì「の」có thể thay bằng

「もの」

Ví dụ:

わたし

う

私が生まれたのは京都です。

N₂

N₁

N₃

→

Nơi tôi sinh ra là Kyoto. (Danh hoá động từ)

 Phân biệt cách sử dụng「の」 và 「こと」

Không thể đổi 『の』và『こと』cho nhau được.

でんわ

な

き

電話が鳴っているのが聞こえませんか。

→ Bạn có nghe thấy tiếng điện thoại reo không?

き

し

Một số trường hợp có thể thay thế được như 「わかる」「気づく」「知る」

Ví dụ:

めいぼ

じぶん

なまえ

ぬ

き

名簿を ฀^みていて、฀分の名前が抜けている｛の／こと｝に気づいた。

→ Khi xem bảng danh sách, tôi nhận ra việc tên mình bị sót.

Mặc dù『の』và『こと』thay thế cho nhau được nhưng cần lưu ý một số điểm như sau:

2541

 Hậu tố『の』là hậu tố được sử dụng cho văn đàm thoại.

ふたり

み

Kết hợp với những động từ

み

Lúc nãy tôi thấy hai người đó

さっき、あの二人がけんかしたのを見

たよ。

cãi nhau đấy.

chỉ NGŨ QUAN.『〜のを』฀

き

る…hoặc『〜のが』聞こえる…

わたし

ふんかん

しんさつ

う

Diễn tả ĐỐI TƯỢNG của

Tôi đã chờ ba tiếng đồng hồ

để được một cuộc hẹn khám

5 phút.

私は５分間の診察を受けるのに３

ま

てつだ

じかんま

động từ. 待つ、฀伝う…

時間待った。

い

み

Miêu tả PHÁN ĐOÁN, NHẬN

Về mặt ý nghĩa thì những

ある意味ではあなたの行っているのは

ただ

こま

điều bạn nói đều chính xác.

ただ

XÉT. 正しい、困る…

正しい。

かれ

せっとく

じかん

ひつよう

Diễn tả MỤC ĐÍCH SỬ

Cần có thời gian để thuyết

phục anh ấy.

彼を説得するのには時間が必要

です。

べんり

ひつよう

DỤNG『〜のに』+ 便利だ、必要

だ…

かれ

い

しん

Diễn

tả

sự

NHẤN

Tin lời hắn nói thì chỉ có

彼

の

言

うことを

信

MẠNH『〜のは〜だ。』

mình anh thôi.

じているのはあなただけだ。

 Hậu tố『こと』được sử dụng trong văn bản viết, văn bản hành chính, thể hiện giọng văn cứng

nhắc và trang trọng. Kết hợp với vị từ tạo thành danh vị ngữ trong cấu trúc「X は〜ことだ」.

Ví dụ:

かれ

にほんご

はな

Miêu tả KHẢ NĂNG, NĂNG LỰC『〜

Anh ta có thể nói được tiếng

Nhật.

彼は ฀本語を話すことが

できる。

ことができる』

きょう

Miêu tả SỰ VIỆC, SỰ THẬT

Những việc phải làm hôm nay thì

đừng để qua tới ngày mai. (Diễn

tả sự việc)

今฀しなければならないこ

あした

まわ

とを明฀に回さない。

けんこう

Đặt cuối câu để đưa ra LỜI KHUYÊN

Nếu muốn khỏe mạnh thì hãy bỏ

thuốc lá.

健康になりたかったらたば

や

HOẶC GIẢI THÍCH

こは ฀めることだ。

ばいう

にほん

Đưa ra GIẢI THÍCH HOẶC ĐỊNH

Baiu (MƠ VŨ) có nghĩa là m a

mưa ở Nhật.

梅฀ というのは ฀本の

うき

NGHĨA『とは/のは〜ことだ』

฀季のことだ。

かのじょ

いちどふじさん

のぼ

Diễn tả KINH NGHIỆM, đi với thể quá

Cô ấy đã từng một lần leo núi

彼฀は ฀度富฀฀に登っ

khứ,『〜たことがある』

Phú Sĩ.

たことがある。

さいきん

そと

しょくじ

Diễn tả SỰ VIỆC THỈNH THOẢNG XẢY

Gần đây có còn hay đi ăn ở ngoài

最近、外で食事すること

がありますか。

RA,『V る＋ことがある』

không?

2542

あめ

く

Diễn tả sự KHÔNG CẦN THIẾT, 『V る

＋ことはない』

Nếu trời mưa thì cậu không cần

phải đến đâu.

もし ฀なら来ることはあ

りませんよ。

す

Diễn tả QUY ĐỊNH, CHỈ THỊ,

Ở đây không được hút thuốc/ Ở

đây cấm hút thuốc.

ここでたばこは吸わない

『Thể ngắn＋こと』

こと。

らいねん

しょうひぜい

あ

Diễn tả câu TƯỜNG THUẬT

Nghe nói từ năm sau thuế tiêu

thụ sẽ tăng.

来年から消費税が上がる

とのことだ。

『〜とのこと』

Khi đối chiếu cách chuyển dịch các yếu tố danh hoá「の」,「こと」trong tiếng Nhật sang tiếng

Việt qua các bản dịch tác phẩm truyện ngắn, kết quả thu được như sau:

– Khác với tiếng Nhật, khi chuyển dịch sang tiếng Việt, đối với trường hợp danh hóa động từ, thì

cả câu có vị ngữ danh từ, vị ngữ tính từ, vị ngữ động từ đều có những phương thức chuyển

dịch giống nhau.

– Yếu tố danh hoá trong tiếng Nhật được chuyển dịch bằng một yếu tố danh hoá tương đương

trong tiếng Việt.

– Yếu tố danh hoá trong tiếng Nhật được chuyển dịch bằng một danh từ khái quát. Tổ hợp

“~Động từ + yếu tố danh hóa” trong câu tiếng Nhật được chuyển dịch bằng một danh từ.

Danh từ này thường được phái sinh từ động từ xuất hiện trong tổ hợp đó.

– Yếu tố danh hoá trong tiếng Nhật bị lược bỏ khi chuyển dịch.

– Các yếu tố danh hoá「の」,「こと」khi được chuyển dịch bằng một yếu tố danh hoá tương

đương trong tiếng Việt thì yếu tố danh hoá được chọn đều là “việc”, không thấy có sự xuất

hiện của các yếu tố danh hoá nào khác.

– Trường hợp yếu tố danh hoá trong tiếng Nhật được chuyển dịch bằng một danh từ khái quát thì

cả「の」,「こと」đều được chuyển dịch bằng những danh từ khái quát chung. Tuy nhiên, khi

so sánh hai yếu tố danh hoá này số lượng câu sử dụng「の」được chuyển dịch bằng danh từ

khái quát nhiều hơn và chủng loại danh từ cũng đa dạng và phong phú hơn so với câu có「こ

と」. Điều này chứng tỏ rằng phạm vi sử dụng của「の」rộng hơn so với「こと」. Khi

chuyển dịch cả「の」,「こと」sang tiếng Việt, trật tự thành phần câu có 2 khả năng xảy ra

là: Được giữ nguyên hoặc bị thay đổi cho phù hợp với trật tự thành phần câu trong tiếng Việt.

3.2 Danh - động từ: Động từ được sử dụng như Danh từ và ngược lại

3.2.1 Động từ sử dụng như danh từ: Bỏ đuôi động từ「～ます」-> danh từ ở cả vai

nghĩa và chức năng

Động từ

Vận động. chuyển động

Danh từ

はたら

動きます

動き

Sự vận động, sự chuyển động

Sự giúp đỡ

てつだ

手伝います

手伝い

Giúp đỡ

かれ

たなか

てつだ

Ví dụ: 彼は田中さんに手伝いを頼^たのんだ。

2543

→ Anh ấy đã nhờ sự giúp đỡ từ anh Tanaka.

3.2.2 Những động từ khi 「する」hoặc「をする」sẽ biến thành danh từ

か

もの

か

もの

[Danh từ + を+ する]→ Cụm động tân, có tác dụng

như một cụm động từ.

買い物をする → 買い物する (Đi mua sắm) →

か

もの

買い物（Việc mua sắm）

[Danh từ +する] tạo thành một động từ.

ないか

いしゃ

かんじゃ

しんさつ

ないか

[Danh từ Hán-Nhật có tính động từ + する]. Thường

được dùng làm tân ngữ có ý nhấn mạnh danh từ

ấy. (Vẫn có thể d ng động từ Hán Nhật.)

内科の医者が患者の診察をしています。→内科

いしゃ

かんじゃ

しんさつ

の医者が患者を診察しています。→ Bác sĩ khoa

nội đang khám bệnh cho bệnh nhân.

いしゃ

じぶん

しょうじょう

せつめい

しんさつ

Động từ Hán-Nhật làm động từ chính trong câu,

nhất là động từ chính ấy là động từ duy nhất trong

câu.

医者に自分の症状を説明し、診察してもらっ

てください。→ Anh hãy trình bày về tình hình

bệnh tật của mình để bác sĩ khám.

よこ

げ

り

Khi danh từ Hán-Nhật đi với động từ「する」làm

thành kết cấu động tân trong câu hỏi thì câu trả lời

có thể chỉ d ng động từ「する」.

A: はい、横になって。下痢はしていませんか。

(Nào, anh nằm ra. Anh có bị đi ngoài không ?)

B: いいえ、していません。(. Dạ, không ạ.)

4 KẾT LUẬN

Bài nghiên cứu mang tính thống kê, mô tả thông qua tất cả phần trình bày, phân tích các phương

pháp danh hoá trên, bài nghiên cứu đi sâu hơn về lượng kiến thức mang tính học thuật, cố định lại

các cách thức để danh hoá một tính từ, động từ hay một mệnh đề trong tiếng Nhật. Việc so sánh

đối chiếu về ý nghĩa, cách sử dụng và phạm vi sử dụng cho từng yếu tố danh hoá, làm rõ hơn vấn

đề chọn lựa các yếu tố danh hoá cho phù hợp với từng trường hợp trong tiếng Nhật.

Các quy tắc chuyển động, tính từ thành danh từ trên không áp dụng với tất cả mọi động từ hay

tính từ. Cũng không có một quy luật thống nhất hay danh sách cụ thể về những động từ hay tính

từ nào sẽ theo quy tắc nào. Dùng nhiều, học thuộc và đọc nhiều là cách tốt nhất để nhận biết

cách cấu tạo đúng.

Mỗi yếu tố danh hoá đều biểu thị cho từng sự vật, hiện tượng trong đời sống thông qua ngôn ngữ;

nó không những làm cho câu văn trở nên dễ hiểu, mạch lạc mà còn thể hiện đặc điểm nổi bật về

cách sử dụng ngôn ngữ của Nhật Bản.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1]

Cao Xuân Hạo (1991), Tiếng Việt – Sơ thảo ngữ pháp chức năng, NXB KHXH.

[2]

Đinh Văn Đức (1986), Ngữ pháp tiếng Việt, từ loại, Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp,

Hà Nội.

[3]

[4]

Hoàng Phê (chủ biên) (2018), Từ điển Hoàng Phê, NXB Hồng Đức.

Nguyễn Đức Dân (2019), Logic và tiếng Việt, NXB ĐHQG TP. HCM.

2544