Ảnh hưởng của toàn cầu hóa đến đổi mới tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam

ẢNH HƯỞNG CỦA TOÀN CẦU HÓA ĐẾN ĐỔI MỚI

TẠI CÁC DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA VIỆT NAM

NCS.ThS.Nguyễn Bá Hoàng & NCS.ThS.Nguyễn Quốc Phong

Khoa Quản trị, Trường Đại học Luật TP.HCM

TÓM TẮT

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm kiểm định tác động của toàn cầu hóa đến đổi mới tại các

doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam. Cụ thể nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy Probit với

bộ dữ liệu từ cuộc điều tra các doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam giai đoạn 2005-2015 nhằm

xem xét ảnh hưởng của toàn cầu hóa ở cấp độ vi mô và vĩ mô đến khả năng đổi mới tại các

doanh nghiệp này. Kết quả nghiên cứu cho thấy ở cấp độ vĩ mô, toàn cầu hóa có mối quan hệ

nghịch biến với khả năng đổi mới của doanh nghiệp. Ở cấp độ vi mô, toàn cầu hóa có tương

quan dương với khả năng đổi mới của doanh nghiệp.

1. Giới thiệu

Toàn cầu hóa là quá trình trong đó các quốc gia ngày càng trở nên hội nhập thông qua

các dòng lưu chuyển hàng hóa, vốn và ý tưởng (Bloom, 2002). Một lượng lớn các nghiên cứu

đã tập trung phân tích nguyên nhân và tác động của toàn cầu hóa. Mặc dù vẫn còn một số tranh

cãi, các nghiên cứu này cung cấp bằng chứng ủng hộ tác động tích cực của toàn cầu hoá đến

tăng trưởng kinh tế nói chung và năng suất của doanh nghiệp nói riêng (Hahn và Narjoko,

2011). Toàn cầu hóa tạo điều kiện cho hàng hóa, dịch vụ và ý tưởng dễ dàng luân chuyển giữa

các quốc gia với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin và truyền thông. Trong môi trường này, các

ý tưởng có nhiều khả năng được hiện thực hóa, công nghệ mới được phát triển và thay thế ngày

càng nhanh. Ngày nay, tri thức đã trở thành một yếu tố chủ chốt quyết định mức độ giàu có của

các quốc gia (Kuncoro, 2012).

Theo lý thuyết tăng trưởng nội sinh, đổi mới công nghệ là yếu tố thiết yếu cho sự phát

triển bền vững của nền kinh tế (Romer, 1986). Vai trò của đổi mới đặc biệt quan trọng đối với

doanh nghiệp tại các nước đang phát triển, đồng thời trở ngại cho đổi mới cũng chính là trở

ngại cho tăng trưởng kinh tế (Hahn và Narjoko, 2011). Vấn đề khiến các nhà thiết kế chính

sách trăn trở là làm thế nào để các doanh nghiệp bản địa có thể tiếp cận các công nghệ mới và

sản xuất các sản phẩm mới mà trước đây các doanh nghiệp chưa có khả năng thực hiện. Chính

vì vậy việc xem xét các yếu tố có khả năng ảnh hưởng đến đổi mới của doanh nghiệp là một

vấn đề nhận được sự quan tâm của giới nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách.

Các doanh nghiệp nhỏ và vừa đóng vai trò qua trọng trong nền kinh tế, đặc biệt tại các

quốc gia đang phát triển. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa tuy có đổi mới nhưng với mức độ

không đáng kể so với các doanh nghiệp lớn. Bên cạnh đó các doanh nghiệp này thường ít tham

gia các dự án hợp tác thúc đẩy đổi mới (OECD, 2010). Để đổi mới các doanh nghiệp nhỏ và

238

vừa gặp không ít thách thức. Các trở ngại chính yếu mà các doanh nghiệp này phải đối mặt là

hạn chế trong khả năng tiếp cận tài chính và thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao (OECD,

2010). Một quan điểm phổ biến cho rằng quá trình toàn cầu hóa chỉ mang đến lợi ích cho các

doanh nghiệp lớn và bất lợi cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa do các doanh nghiệp này hạn chế

về nguồn lực. Vậy đối với hoạt động đổi mới của các doanh nghiệp nhỏ và vừa, toàn cầu hóa sẽ

mang đến tác động tích cực hay tiêu cực? Nghiên cứu này được thực hiện nhằm kiểm định mối

quan hệ giữa toàn cầu hóa và đổi mới tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam giai đoạn

2005-2015. Việc lựa chọn xem xét chủ đề này tại Việt Nam xuất phát từ sự thiếu hụt các bằng

chứng thực nghiệm về mối quan hệ giữa toàn cầu hóa và đổi mới. Theo nhận thức đến thời

điểm hiện tại của tác giả, Nguyen và cộng sự (2011) là một trong số ít những nghiên cứu phân

tích vấn đề tương tự cho Việt Nam. Tuy nhiên thay vì phân tích tác động đa chiều của toàn cầu

hóa, Nguyen và cộng sự (2011) chỉ tập trung phân tích tác động của tự do hóa thương mại tại

một thời điểm cụ thể (năm 2005 và 2007). Nghiên cứu này mở rộng nghiên cứu của Nguyen và

cộng sự (2011) ở hai điểm. Thứ nhất, bên cạnh việc xem xét các kênh truyền dẫn vi mô của

toàn cầu hóa, tác giả còn mở rộng xem xét tác động của toàn cầu hóa ở cấp vĩ mô. Tác giả cho

rằng việc tập trung vào khía cạnh thương mại và đầu tư như Nguyen và cộng sự (2011) chưa

giúp mang đến cái nhìn đa chiều về tác động của toàn cầu hóa. Thứ hai, tác giả tận dụng bộ dữ

liệu về toàn cầu hóa của KOF để có thể đánh giá ảnh hưởng của toàn cầu hóa qua các năm. Với

thời gian nghiên cứu mở rộng, tác giả hy vọng nghiên cứu có thể nắm bắt một cách đầy đủ tác

động của toàn cầu hóa.

2. Khung phân tích

2.1. Đổi mới

Khái niệm về đổi mới

Ở cấp độ quốc gia, đổi mới (innovation) là sự tiến bộ trong năng lực công nghệ nói

chung (Howitt, 2000). Lý thuyết tăng trưởng nội sinh và mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới

giới thiệu bởi Romer (1990) và Grossman và Helpman (1991) xem tiến bộ kỹ thuật và đổi mới

là động lực chính cho phát triển kinh tế và nâng cao năng suất trong dài hạn. Các lý thuyết và

mô hình tăng trưởng này nhấn mạnh vai trò quan trọng của hoạt động nghiên cứu – phát triển

(R&D) và đổi mới đối với sự phát triển bền vững của nền kinh tế (Aghion và Howitt, 1998).

Về mặt thực nghiệm, vai trò của đổi mới đối với tăng trưởng kinh tế đã được chứng minh rộng

rãi, đặc biệt tại các quốc gia phát triển (El Elj và Abassi, 2014). Schumpeter (1943) là một

trong những nghiên cứu đầu tiên xem xét vai trò của đổi mới trong nền kinh tế. Nghiên cứu của

Schumpeter (1943) cùng với các nghiên cứu của Nelson và Winter (1982), Dosi (1984) và

Pavitt (1984) đã mở đầu cho dòng nghiên cứu về đổi mới hiện đang tiếp tục phát triển với sự

chuyển dịch theo hướng tri thức của các nền kinh tế trên thế giới (Chen và cộng sự, 2014; Choi

và cộng sự, 2012; Rodil và cộng sự, 2015).

Đổi mới không chỉ được nghiên cứu ở góc độ vĩ mô mà còn được xem xét dưới góc độ vi

mô. Ở cấp độ doanh nghiệp, định nghĩa phổ biến nhất về đổi mới dựa trên cách tiếp cận của

OECD (2005). Theo cách tiếp cận này, đổi mới có thể chia thành hai loại: đổi mới sản phẩm

239

(product innovation) và đổi mới tiến trình (process innovation). Đổi mới sản phẩm được định

nghĩa là việc sản xuất hoặc thương mại hóa một sản phẩm với những tính năng được cải thiện

chẳng hạn như cung cấp dịch vụ mới hoặc cải thiện cho khách hàng. Đổi mới tiến trình được

định nghĩa là việc thực hiện hoặc ứng dụng một quy trình sản xuất mới hoặc có cải thiện đáng

kể. Đổi mới tiến trình có thể bao gồm sự thay đổi trong máy móc – thiết bị, nguồn nhân lực

và/hoặc cách thức làm việc. Định nghĩa về đổi mới của OECD nhấn mạnh việc tạo ra các sản

phẩm – dịch vụ mới hoặc việc áp dụng quy trình hoạt động mới.

Bên cạnh cách phân loại của OECD, đổi mới có thể được phân loại thành đổi mới đầu

vào (innovation input) và đổi mới đầu ra (innovation output). Đổi mới đầu vào, thường được

đo lường bằng chi phí nghiên cứu - phát triển, hàm ý các nguồn lực cần thiết để thực hiện đổi

mới; trong khi đổi mới đầu ra, đại diện bởi số sản phẩm hoặc quy trình mới, hàm ý thành quả

của việc đổi mới (Coad và cộng sự, 2016; Deschrysvere, 2014 và Rodil và cộng sự, 2015).

Đo lường đổi mới

Phần lớn các nghiên cứu về đổi mới đo lường mức độ đổi mới bằng chi phí nghiên cứu –

phát triển hoặc số lượng bằng sáng chế. Tuy nhiên phương pháp đo lường đổi mới này chưa

phù hợp với doanh nghiệp tại các quốc gia đang phát triển (Gorodnichenko và cộng sự, 2010).

Chi phí nghiên cứu là yếu tố đầu vào cần thiết cho quá trình đổi mới, tuy nhiên việc nghiên cứu

phát triển không đảm bảo sự thành công cho việc đổi mới và thang đo sử dụng chi phí nghiên

cứu phát triển thường bị sai lệch tại các doanh nghiệp có quy mô nhỏ (Michie, 1998 và

Archibugi và Sirilli, 2001). Bên cạnh đó, tại các nền kinh tế đang phát triển, các doanh nghiệp

thường thực hiện chiến lượng mô phỏng/bắt chước (imitation) hoặc ứng dụng các công nghệ đã

được sáng tạo và kiểm định; thay vì tự mình phát minh công nghệ mới và đầu tư nguồn lực cho

công tác nghiên cứu – phát triển (Goronidchenko, 2010).

Thang đo dựa trên số lượng bằng sáng chế cũng có một số nhược điểm. Thứ nhất, số

lượng bằng sáng chế đo lường khả năng phát minh (invention) của doanh nghiệp hơn là đổi

mới. Thứ hai, số lượng bằng sáng chế có sự biến động lớn giữa các quốc gia và ngành nghề.

Thứ ba, doanh nghiệp thường sử dụng những cách thức khác ngoài việc đăng ký bằng sáng chế

để bảo vệ thành quả đổi mới như: duy trì sự phức tạp về mặt kỹ thuật, bảo vệ bí mật công

nghiệp hoặc tận dụng thời gian trước các đối thủ cạnh tranh. Trong nghiên cứu này, với mẫu dữ

liệu gồm các doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam, tác giả định nghĩa đổi mới theo cách tiếp

cận của OECD (2005). Theo đó đổi mới là việc phát triển sản phẩm mới, nâng cấp sản phẩm

hiện tại hoặc ứng dụng công nghệ sản xuất mới.

2.2. Toàn cầu hóa

Khái niệm về toàn cầu hoá

Thuật ngữ “toàn cầu hóa” trở nên thịnh hành trong những năm 1990 và đầu những năm

2000. Thuật ngữ toàn cầu hóa thường được sử dụng với ý nghĩa sự gia tăng rõ rệt trong các

dòng luân chuyển kinh tế quốc tế từ những năm 1970 (Perraton, 2011). Theo quan điểm của

các nhà kinh tế tân tự do (neo-liberal economist), toàn cầu hóa là: (i) sự hội nhập trên thị

240

trường hàng hóa – dịch vụ và thị trường các yếu tố sản suất (Wolf, 2003); (ii) sự hội nhập của

các nền kinh tế và sự phát triển của các thị trường quốc tế (Bordo và cộng sự, 1999).

Bên cạnh đó, Hopper và cộng sự (2017) đã định nghĩa toàn cầu hóa theo quan điểm của

ngành địa lý kinh tế, trong đó toàn cầu hóa là sự gia tăng trong lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ,

yếu tố sản xuất, thông tin, con người và liên lạc giữa các quốc gia.

Quan điểm tiếp cận tổng quát của Dreher (2006), toàn cầu hóa có ba khía cạnh bao gồm:

kinh tế, chính trị và văn hóa. Đây chính là cơ sở để các nhà nghiên cứu đo lường mức độ toàn

cầu hóa. Trong nghiên cứu này tác giả định nghĩa toàn cầu hóa theo cách tiếp cận tổng quát của

Dreher (2006). Theo đó toàn cầu hóa bao gồm ba khía cạnh: toàn cầu hóa về kinh tế, chính trị

và xã hội. Toàn cầu hóa về kinh tế được đặc trưng bởi các dòng lưu chuyển hàng hóa – dịch vụ,

vốn, thông tin và nhận thức về thị trường. Toàn cầu hóa về chính trị mô tả sự truyền bá của các

chính sách quốc gia. Toàn cầu hóa về xã hội thể hiện sự lan truyền của các ý tưởng, hình ảnh

và con người.

Đo lường toàn cầu hóa

Các thang đo về toàn cầu hóa có thể được chia thành thang đo đơn chiều và thang đo đa

chiều. Thang đo đơn chiều, thể hiện độ mở của nền kinh tế, thường được thể hiện thông qua tỷ

lệ giá trị hàng hóa xuất nhập khẩu trên tổng sản phẩm quốc dân. Tuy nhiên toàn cầu hóa là một

khái niệm đa chiều (Gygli và cộng sự, 2019). Toàn cầu hóa không chỉ bao gồm sự gia tăng

trong dòng lưu chuyển hàng hóa và tài chính mà còn bao gồm sự gia tăng trong mối liên hệ

giữa công dân các nước, trong sự trao đổi thông tin và ý tưởng hoặc trong sự cộng tác giữa các

chính phủ nhằm giải quyết các vấn đề chính trị có quy mô toàn cầu. Do đó các học giả cần đảm

bảo tính đa chiều trong đo lường toàn cầu hóa. Trong thực tế các nhà nghiên cứu đã tích cực

trong việc xây dựng các thang đo tổng hợp về toàn cầu hóa từ đầu những năm 2000 (Gygli và

cộng sự, 2019).

Chỉ số KOF Globalisation Index đo lường toàn cầu hóa theo ba khía cạnh chính là kinh

tế, xã hội và chính trị tại 203 quốc gia và vùng lãnh thổ từ năm 1970. Đây được xem là chỉ số

toàn cầu hóa được sử dụng rộng rãi nhất trong các nghiên cứu (Potrafke, 2015). KOF

Globalisation Index được sử dụng phổ biến do mức độ bao phủ về mặt không gian và thời gian

(Gygli và cộng sự, 2019). Trong nghiên cứu này, tác giả sử dụng chỉ số KOF Globalisation

Index làm thước đo toàn cầu hóa do sự phổ quát của nó và tính thuận lợi của chỉ số này khi

cung cấp đủ số quan sát cho dữ liệu Việt Nam trong giai đoạn 2005-2015 để kiểm tra ảnh

hưởng của toàn cầu hoá đến đổi mới của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong giai đoạn nghiên

cứu.

2.3. Ảnh hưởng của toàn cầu hóa đến đổi mới của doanh nghiệp

Với việc mở cửa biên giới cho hoạt động thương mại và đầu tư nước ngoài, toàn cầu hóa

mang đến cơ hội và thách thức cho doanh nghiệp, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển, để

đổi mới và cải thiện vị thế cạnh tranh trên thị trường (Goronidchenko và cộng sự, 2010). Cơ sở

lý thuyết về thương mại quốc tế và sự khác biệt giữa các doanh nghiệp (lý thuyết thương mại

241

mới – New Trade Theory) nhận định doanh nghiệp tham gia hoạt động thương mại quốc tế sẽ

có năng suất cao hơn các doanh nghiệp chỉ sản xuất phục vụ thị trường trong nước (Peters và

cộng sự, 2018). Trong khi các mô hình lý thuyết ban đầu xem năng suất của doanh nghiệp là

một biến ngoại sinh (Melitz, 2003 và Helpman và cộng sự, 2004), các nghiên cứu gần đây xét

đến khả năng năng suất là một biến nội sinh và có thể điều chỉnh thông qua hoạt động đổi mới

của doanh nghiệp (Yeaple, 2005; Lileeva và Trefer, 2010 và Bustos, 2011). Phần lớn các

nghiên cứu trước tập trung xem xét tác động của toàn cầu hóa đến năng suất của các doanh

nghiệp tại các quốc gia đang phát triển (xem Görg và Greenaway, 2004 và Wagner, 2007). Tuy

nhiên các nghiên cứu này phần nhiều tập trung xem xét mối liên hệ trực tiếp giữa toàn cầu hóa

và năng suất thay vì phân tích cơ chế tác động của toàn cầu hóa đến năng suất của doanh

nghiệp (Gorodnichenko và cộng sự, 2010). Đổi mới là một cơ chế qua đó toàn cầu hóa có thể

ảnh hưởng đến năng suất của doanh nghiệp, tuy vậy số lượng các nghiên cứu xem xét mối quan

hệ giữa toàn cầu hóa và đổi mới còn rất hạn chế (Gorodnichenko và cộng sự, 2010).

Mối quan hệ giữa toàn cầu hóa và đổi mới là một mối quan hệ phức tạp. Một mặt, việc

gia tăng trong giá trị nhập khẩu và vốn đầu tư trực tiếp (FDI) do việc dỡ bỏ các rào cản thương

mại có thể tăng cường mức độ cạnh tranh trên thị trường trong nước và làm giảm khả năng

sinh lợi của doanh nghiệp. Trong hoàn cảnh này, các doanh nghiệp buộc phải cải thiện hiệu quả

sản xuất để có thể tồn tại trên thị trường (Berthschek, 1995). Đổi mới là một trong những cách

thức giúp doanh nghiệp cải thiện hiệu quả hoạt động nhằm có thể duy trì khả năng cạnh tranh

trên thị trường (Kuncoro, 2012). Theo lập luận này, toàn cầu hóa và đổi mới có thể có mối

quan hệ đồng biến.

Ngược lại với lập luận trên, một số nghiên cứu đã chứng minh rằng toàn cầu hóa và đổi

mới có mối quan hệ nghịch chiều nhau (Braga và Wilmore, 1991). Quan điểm này lý giải rằng

do thường phải tiêu hao nguồn lực đáng kể cho hoạt động nghiên cứu – phát triển nhằm tạo ra

sản phẩm và quy trình sản xuất mới, trong khi lợi ích từ các hoạt động này có tính bất ổn cao,

do vậy doanh nghiệp trở nên cẩn trọng đối với các hoạt động đổi mới và chỉ tập trung vào việc

ứng dụng công nghệ nhập khẩu theo điều kiện cụ thể của doanh nghiệp (Kuncoro, 2012).

Bên cạnh hai dòng quan điểm trái ngược trên, một dòng quan điểm khác cho rằng toàn

cầu hóa cho phép các quốc gia đang phát triển có thể đạt được bước tiến trong quá trình học tập

mà không nhất thiết phải trải qua quá trình khám phá - gây tốn kém về thời gian và tài chính,

bằng cách tiếp cận các ý tưởng và công nghệ phát triển tại các khu vực khác và áp dụng sau khi

có sự điều chỉnh phù hợp (Bloom, 2002).

Để phân tích mối quan hệ giữa toàn cầu hóa và đổi mới, phần lớn các nghiên cứu hiện

nay chủ yếu xem xét hai cơ chế mà toàn cầu hoá có khả năng ảnh hưởng đến khả năng đổi mới

của doanh nghiệp bao gồm: chuyển giao tri thức và cơ chế cạnh tranh xuất phát từ sự tham gia

của các doanh nghiệp nước ngoài và hoạt động ngoại thương (Goronidchenko và cộng sự,

2010). Sutton (2007) tập trung xem xét tác động của toàn cầu hóa đến đổi mới thông qua

chuyển giao tri thức trong khi Schumpeter (1943) và Aghion và cộng sự (2004, 2005) xem xét

thông qua cạnh tranh. Trong mô hình của Sutton (2007), khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp

242

không chỉ phụ thuộc vào năng suất mà còn phụ thuộc vào chất lượng sản phẩm. Lúc này năng

suất và chất lượng quyết định năng lực của doanh nghiệp. Mô hình của Sutton (2007) dự báo

sau giai đoạn bất ổn ban đầu, doanh nghiệp tại các quốc gia đang phát triển sẽ nỗ lực điều

chỉnh để nâng cao năng lực. Sutton (2007) gợi ý quá trình điều chỉnh sẽ chịu tác động của sự

chuyển giao tri thức theo chiều dọc thông qua chuỗi cung ứng của các công ty đa quốc gia.

Cùng thời điểm với Sutton (2007), một lượng lớn các nghiên cứu khác kiểm định liệu hoạt

động xuất nhập khẩu có giúp các doanh nghiệp trong nước nâng cao hiệu quả thông qua đổi

mới phát sinh từ việc tiếp xúc với các công nghệ và thực hành tiên tiến trên thế giới (Wagner,

2007).

Bên cạnh cơ chế thông qua chuyển giao công nghệ, các nghiên cứu về mối quan hệ giữa

toàn cầu hóa và đổi mới cũng phân tích cơ chế thông qua mức độ cạnh tranh trên thị trường.

Aghion và cộng sự (2004, 2005) cho thấy ảnh hưởng của cạnh tranh đến mức độ sẵn sàng đổi

mới của doanh nghiệp phụ thuộc vào mức độ hiệu quả về kỹ thuật của doanh nghiệp. Cụ thể

cạnh tranh được kỳ vọng có thể thúc đẩy đổi mới nếu doanh nghiệp nằm gần giới hạn hiệu quả

và sẽ cản trở đổi mới trong trường hợp ngược lại. Trái lại, Schumpeter (1943) lập luận doanh

nghiệp lớn hoạt động trên các thị trường tập trung là động lực lớn nhất cho sự phát triển của

nền kinh tế và là những doanh nghiệp có khả năng đổi mới nhiều nhất do các doanh nghiệp này

có thể dễ dàng thu lợi từ các hoạt động đổi mới sáng tạo.

Tác động của toàn cầu hóa đến đổi mới đồng thời qua hai cơ chế nêu trên được

Goronidchenko (2010) kiểm định với dữ liệu của các doanh nghiệp tại 27 nền kinh tế chuyển

đổi (11 nước thuộc Liên Xô cũ và 15 nước Trung và Đông Âu) trong hai năm 2002 và 2005.

Trong nghiên cứu này, toàn cầu hóa được đại diện bởi sự gia tăng trong áp lực cạnh tranh và

giá trị hàng hóa xuất nhập khẩu của doanh nghiệp; đổi mới được đo lường bằng việc giới thiệu

sản phẩm hoặc công nghệ mới. Kết quả cho thấy áp lực cạnh tranh từ nước ngoài thực sự

khuyến khích đổi mới của doanh nghiệp tại các quốc gia này. Bên cạnh đó việc chuyển giao tri

thức theo chiều dọc (thông qua hoạt động xuất nhập khẩu) cũng góp phần nâng cao khả năng

đổi mới của doanh nghiệp. Mối quan hệ giữa toàn cầu hóa và đổi mới có sự tương đồng giữa

các nhóm doanh nghiệp (phân theo ngành hoặc theo khoảng cách so với đường biên hiệu quả).

Với cách tiếp cận tương tự Goronidchenko (2010), Nguyen và cộng sự (2011) xem xét

mối quan hệ giữa tự do hóa thương mại và đổi mới tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt

Nam trong giai đoạn 2007 – 2009. Tác giả lập luận trong giai đoạn này, tiến trình tự do hóa

thương mại của Việt Nam diễn ra nhanh chóng làm gia tăng áp lực cạnh tranh cũng như hoạt

động xuất nhập khẩu tại các doanh nghiệp. Trong nghiên cứu này, tự do hóa thương mại được

đo lường gián tiếp qua biến cạnh tranh và biến xuất nhập khẩu. Khác với Goronidchenko

(2010), yếu tố cạnh tranh trong nghiên cứu của Nguyen và cộng sự (2011) căn cứ trên chiến

lược giá của doanh nghiệp (cụ thể doanh nghiệp có xác định giá bán của sản phẩm theo đối thủ

cạnh tranh). Kết quả cho thấy việc phải xác định giá theo đối thủ cạnh tranh có mối quan hệ

đồng biến với khả năng đổi mới của doanh nghiệp. Ngoài ra Nguyen và cộng sự (2011) cũng

cho thấy việc giao dịch với các doanh nghiệp nước ngoài có thể cải thiện hoạt động đổi mới

243

của doanh nghiệp.

Tương tự Nguyen và cộng sự (2011), Aldaba (2011) phân tích mối quan hệ giữa việc dỡ

bỏ hàng rào thương mại và hoạt động đổi mới của các doanh nghiệp sản xuất tại Philippines

giai đoạn 1996-2006. Kết quả cho thấy tự do hóa thương mại làm gia tăng mức độ cạnh tranh

và khuyến khích đổi mới tại doanh nghiệp đại diện bởi chi tiêu cho nghiên cứu - phát triển.

Cũng sử dụng chi phí nghiên cứu – phát triển làm biến đại diện cho đổi mới, Kuncoro (2012)

xem xét tác động của toàn cầu hóa đến đổi mới của các doanh nghiệp sản xuất quy mô vừa và

lớn tại Indonesia giai đoạn 1980 - 2007. Kuncoro (2012) xây dựng phương trình kiểm định từ

dựa trên hàm sản xuất tri thức (knowledge production function) theo Crepon và Duguet (1997)

và mô hình learning-by-doing theo Romer (1996). Toàn cầu hóa trong nghiên cứu được đại

diện bởi việc tham gia xuất khẩu, đầu tư nước ngoài và mức độ bảo hộ thương mại của doanh

nghiệp. Kuncoro (2012) cho thấy việc tham gia xuất khẩu có tương quan dương với chi tiêu

cho nghiên cứu – phát triển trong khi bảo hộ thương mại có tương quan âm.

Các nghiên cứu thực nghiệm trên đây đã cung cấp những bằng chứng hữu ích về mối

quan hệ giữa giữa toàn cầu hóa và đổi mới. Tuy nhiên các nghiên cứu này chỉ tập trung xem

xét toàn cầu hóa ở khía cạnh thương mại hoặc đầu tư mà chưa quan tâm đến các khía cạnh

khác của toàn cầu hóa như xã hội hoặc chính trị. Điều này một phần xuất phát từ đặc trưng dữ

liệu sử dụng trong các nghiên cứu. Các nghiên cứu như Goronidchenko (2010), Nguyen và

cộng sự (2011), Aldaba (2011) và Kuncoro (2012) đều sử dụng dữ liệu vi mô ở cấp độ doanh

nghiệp. Hahn và Narjoko (2011) cho rằng việc sử dụng dữ liệu vi mô sẽ giúp chúng ta hiểu sâu

hơn mối quan hệ giữa toàn cầu hóa và đổi mới so với khi nghiên cứu bằng dữ liệu vĩ mô. Tác

giả đồng ý với lập luận của Hahn và Narjoko (2011), tuy nhiên tác giả cho rằng việc chỉ sử

dụng dữ liệu vi mô trong xem xét mối quan hệ giữa toàn cầu hóa và đổi mới không thực sự đầy

đủ. Toàn cầu hóa có tính đa chiều và không phải khía cạnh nào của toàn cầu hóa cũng có thể

được lượng hóa cụ thể ở từng doanh nghiệp. Các nghiên cứu thực nghiệm về toàn cầu hóa và

đổi mới ở cấp độ vi mô chỉ phân tích được tác động của việc toàn cầu hóa trong lĩnh vực

thương mại và đầu tư. Tác giả cho rằng việc kiểm định mối quan hệ giữa toàn cầu hóa và đổi

mới cần sử dụng kết hợp đồng thời dữ liệu vi mô và vĩ mô. Dữ liệu toàn cầu hóa ở cấp độ quốc

gia sẽ giúp chúng ta nắm bắt các khía cạnh của toàn cầu hóa chưa được đo lường tại cấp độ

doanh nghiệp.

3. Mô hình nghiên cứu

Trên cơ sở mô hình đề xuất của Goronidchenko (2010), kết hợp bổ sung biến đo lường

toàn cầu hóa ở cấp độ vĩ mô theo gợi ý của Kuncoro (2012), tác giả xây dựng mô hình nghiên

cứu như sau:

∑

(1)

244

Trong đó: INV_it là biến đại diện cho đổi mới tại doanh nghiệp i vào năm t. Bao gồm, 03

biến đại diện như sau:

new_product: đại diện cho đổi mới về sản phẩm, là biến nhị phân có giá trị bằng 1 trong

trường hợp doanh nghiệp có giới thiệu sản phẩm mới trong khoảng thời gian giữa hai lần

phỏng vấn, ngược lại bằng 0.

new_improvement: đại diện cho đổi mới về sản phẩm, là biến nhị phân có giá trị bằng

trị bằng 1 nếu doanh nghiệp có cải tiến đáng kể các sản phẩm hiện tại, ngược lại bằng 0.

new_tech: đại diện cho đổi mới về quy trình, là biến nhị phân có giá trị bằng 1 trong

trường hợp doanh nghiệp có ứng dụng công nghệ mới trong khoảng thời gian giữa hai lần

phỏng vấn, ngược lại bằng 0.

Do mong muốn phân tích tác động của toàn cầu hóa ở cả góc độ vi mô và vĩ mô, nghiên

cứu sử dụng ba nhóm biến đại diện cho toàn cầu hóa bao gồm: Globalization_t, Competition_it

và KnowledgeTransfer_it.

Biến Globalization_t đo lường mức độ toàn cầu hoá của Việt Nam ở năm t. Trong nhóm

biến này, tác giả sẽ xem xét tác động của toàn cầu hóa nói chung (đại diện bởi chỉ số toàn cầu

hóa KOF – KOFGI).

Nhóm biến Competition_it đại diện cho mức độ cạnh tranh doanh nghiệp phải đối mặt.

Dữ liệu từ cuộc khảo sát cho phép tác giả đo lường các khía cạnh khác nhau của cạnh tranh bao

gồm cạnh tranh từ các doanh nghiệp nước ngoài (com_foreign), cạnh tranh từ các doanh

nghiệp tư nhân trong nước (com_domestic), cạnh tranh từ các doanh nghiệp nhà nước

(com_state) và cạnh tranh đến từ các hoạt động thương mại phi chính thức (com_smuggling).

Các biến cạnh tranh được là các biến nhị phân nhận giá trị bằng 1 trong trường hợp doanh

nghiệp cho rằng họ phải đối mặt với mức độ cạnh tranh cao và bằng 0 trong trường hợp mức

độ không đáng kể.

Nhóm biến KnowledgeTransfer_it đại diện cho hoạt động chuyển giao tri thức từ nước

ngoài. Trong nghiên cứu, tác giả sử dụng ba biến đại diện cho việc chuyển giao tri thức bao

gồm: export (biến nhị phân bằng 1 trong trường hợp doanh nghiệp có xuất khẩu sản phẩm trực

tiếp hoặc gián tiếp), import (biến nhị phân bằng 1 trong trường hợp doanh nghiệp có nhập khẩu

các yếu tố đầu vào trực tiếp hoặc gián tiếp) và sales_fdi (biến nhị phân có giá trị bằng 1 nếu

doanh nghiệp có bán sản phẩm cho các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài).

4. Dữ liệu và phương pháp ước lượng

Nghiên cứu sử dụng bộ dữ liệu khảo sát doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (Vietnam

SME Survey) để xem xét mối quan hệ giữa toàn cầu hóa và đổi mới của doanh nghiệp.

Vietnam SME Survey là một cuộc khảo sát được thực hiện mỗi hai năm kể từ năm 2005 do sự

hợp tác của Viện Phát Triển Kinh Tế Trung Ương, Bộ Lao Động, Thương Binh và Xã Hội,

Development Economics Research Group (DERG) tại University of Copenhagen và United

Nations University. Tính tới thời điểm hiện tại, bộ dữ liệu này được cập nhật đến năm 2015.

Như vậy dữ liệu nghiên cứu bao gồm dữ liệu của sáu cuộc khảo sát vào các năm 2005, 2007,

245

2009, 2011, 2013 và 2015. Bên cạnh dữ liệu vi mô về các doanh nghiệp nhỏ và vừa, nghiên

cứu sử dụng dữ liệu về toàn cầu hóa KOF Globalization Index do Swiss Institute of

Technology cung cấp. KOF Globalisation Index là một trong những chỉ số tổng hợp đo lường

toàn cầu hóa được sử dụng phổ biến nhất (Gygli và cộng sự, 2019).

Phương trình (1) được ước lượng và kiểm định bằng mô hình Probit do biến phụ thuộc

INV_it là biến nhị phân. Mô hình Probit được sử dụng để ước lượng phương trình (1) với toàn

bộ quan sát doanh nghiệp theo năm có được từ các cuộc khảo sát (tổng cộng 14,802 quan sát

cho 5,017 doanh nghiệp trong 06 năm, trung bình một doanh nghiệp có 03 năm quan sát).

5. Kết quả nghiên cứu

Phương trình (1) được hồi quy lần lượt với từng biến đại diện cho đổi mới dựa trên

14,802 quan sát doanh nghiệp – năm. Kết quả hồi quy của bước này được thể hiện chi tiết

trong Bảng 1. Trong cả ba mô hình A1, A2 và A3, biến KOFGI đều mang dấu âm và có ý

nghĩa thống kê. Hệ số hồi quy âm của KOFGI hàm ý trong giai đoạn nghiên cứu toàn cầu hóa

nói chung có mối quan hệ nghịch biến với khả năng đổi mới của doanh nghiệp. Điều này cho

thấy toàn cầu hóa có tác động tiêu cực đến sáng tạo và đổi mới đối với trường hợp các doanh

nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam. Kết quả này có thể được giải thích theo lập luận của

Danaeefard và Abbasi (2011), tác động chính yếu của toàn cầu hóa là xu hướng tiến đến sự hội

tụ (convergence) và hợp nhất (intergration) trong tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa

và xã hội. Xu hướng hợp nhất này dẫn đến việc đánh mất tính đa dạng trong các khía cạnh kinh

tế, chính trị và xã hội. Do tính đa dạng được xem là nguồn gốc của đổi mới, việc đánh mất tính

đa dạng trong quá trình toàn cầu hóa có thể ảnh hưởng tiêu cực đến đổi mới của quốc gia nói

chung và của các doanh nghiệp nói riêng. Bên cạnh đó, Sander và Janovsky (2016) thảo luận

cụ thể một số rủi ro đối với đổi mới của doanh nghiệp trong quá trình toàn cầu hóa như sự quá

tải về mặt thông tin, xu hướng chuẩn hóa sản phẩm trên thị trường quốc tế, trở ngại trong giao

tiếp do thiếu sự tiếp xúc trực diện, tiêu tốn nguồn lực của doanh nghiệp để đáp ứng các yêu cầu

ngày càng tăng trong quá trình toàn cầu hóa và sự gia tăng áp lực thời gian mà các doanh

nghiệp phải đối mặt. Mối quan hệ nghịch biến này không chỉ tồn tại ở Việt Nam – một nước

đang phát triển, mà còn hiện diện ở Đức – một quốc gia có trình độ phát triển cao như phân

tích trong kết quả thực nghiệm của Sander và Janovsky (2016).

Bảng 1: Kết quả ước lượng mô hình

Mô hình

A1

A2

A3

Biến

new_product new_improve

new_tech

Globalization

KOFGI

-0.035***

[-12.030]

-0.100***

[-30.270]

-0.082***

[-20.400]

Competition

com_foreign

0.0973*

[1.928]

0.135***

[3.211]

0.128***

[3.027]

0.278***

[7.855]

-0.013

0.0267

[0.557]

0.0318

[0.754]

0.0164

com_domestic

com_state

0.082**

246

Mô hình

A1

A2

A3

Biến

new_product new_improve

new_tech

[0.424]

0.138***

[2.668]

[2.021]

0.0341

[0.613]

[-0.394]

0.146***

[3.191]

com_smuggling

Knowledge Transfer

sales_fdi

0.0204

[0.254]

0.144**

[2.180]

0.156*

[1.874]

14,802

5,017

0.188***

[2.920]

0.137**

[2.290]

0.053

[0.692]

14,802

5,017

0.039

[0.574]

0.0545

[0.916]

0.156**

[2.088]

14,802

5,017

export

import

Số quan sát

Số doanh nghiệp

***, **, * lần lượt thể hiện mức ý nghĩa 1%, 5% và 10%.

Nguồn: Tổng hợp kết quả phân tích của tác giả

Bên cạnh biến KOFGI đo lường toàn cầu hóa ở cấp độ vĩ mô, nghiên cứu cũng xem xét

tác động của toàn cầu hóa đến đổi mới thông qua các kênh truyền dẫn vi mô bao gồm cạnh

tranh và chuyển giao tri thức tương tự như các nghiên cứu trước đây như Goronidchenko

(2010) và Nguyen và cộng sự (2011). Về cạnh tranh, kết quả cho thấy cạnh tranh nói chung có

ảnh hưởng tích cực đến đổi mới của doanh nghiệp. Cụ thể áp lực cạnh tranh cao từ các doanh

nghiệp nước ngoài trong quá trình toàn cầu hóa có thể làm tăng khả năng doanh nghiệp đổi

mới. Kết quả này tương đồng với Gorodnichenko (2010) và Nguyen và cộng sự (2011). Tác

giả cho rằng quá trình toàn cầu hóa không chỉ làm tăng áp lực cạnh tranh từ các doanh nghiệp

nước ngoài mà còn làm tăng áp lực cạnh tranh của các doanh nghiệp trong nước do toàn cầu

hóa có thể cải thiện năng suất của các doanh nghiệp này. Thậm chí toàn cầu hóa còn mang lại

môi trường thuận lợi cho các hoạt động thương mại bất hợp pháp (như EMCDDA, 2016 đã

phân tích), từ đó làm tăng áp lực cạnh tranh từ khu vực này. Kết quả thực nghiệm khẳng định

dự báo của tác giả khi cho thấy các hình thức cạnh tranh này cũng có khả năng thúc đẩy khả

năng đổi mới của doanh nghiệp. Goronidchenko (2010) cũng xem xét biến cạnh tranh từ doanh

nghiệp trong nước mặc dù không xem biến này là biến giải thích chính mà chỉ đóng vai trò

biến kiểm soát. Goronidchenko (2010) cũng thu được kết quả tương tự như nghiên cứu này.

Không chỉ như vậy, Goronidchenko (2010) cho thấy áp lực cạnh tranh từ các doanh nghiệp

trong nước còn có ảnh hưởng lớn hơn áp lực cạnh tranh từ các doanh nghiệp nước ngoài. Trong

nghiên cứu này, kết quả trên có thể quan sát gián tiếp thông qua độ lớn của hệ số hồi quy.

Kênh truyền dẫn thứ hai để toàn cầu hóa tác động đến doanh nghiệp ở cấp độ vi mô là

việc chuyển giao tri thức từ các doanh nghiệp nước ngoài thông qua hoạt động xuất nhập khẩu

và giao dịch với các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Kết quả cho thấy các biến thuộc

nhóm này đều mang dấu dương và có ý nghĩa thống kê. Điều này hàm ý doanh nghiệp có mối

quan hệ mạnh mẽ với các công ty nước ngoài có nhiều khả năng đổi mới hơn các doanh nghiệp

khác. Nguyen và cộng sự (2011) không tìm thấy bằng chứng ủng hộ tác động tích cực của việc

xuất khẩu đến đổi mới của doanh nghiệp. Tuy nhiên nghiên cứu của chúng ta cho thấy nhập

247

khẩu có vai trò trong việc khuyến khích đổi mới nhất là trường hợp đổi mới sản phẩm và đổi

mới quy trình.

6. Kết luận

Toàn cầu hóa là một trong những chủ đề được các nhà nghiên cứu quan tâm cả về mặt lý

thuyết và thực nghiệm. Tuy nhiên các nghiên cứu thường cung cấp những quan điểm trái chiều

về vai trò và mức độ ảnh hưởng của toàn cầu hóa trong các khía cạnh khác nhau của đời sống

kinh tế, chính trị và xã hội. Khác với các nghiên cứu trước đây trong cùng lĩnh vực, tác giả xem

xét tác động của toàn cầu hóa ở cả hai khía cạnh vi mô và vĩ mô. Kết quả nghiên cứu chính cho

thấy ở cấp độ vĩ mô, toàn cầu hóa có mối quan hệ nghịch biến với khả năng đổi mới của doanh

nghiệp. Ở cấp độ vi mô, áp lực cạnh tranh và mức độ chuyển giao tri thức gia tăng do toàn cầu

hóa có tương quan dương với khả năng đổi mới của doanh nghiệp. Một mặt áp lực cạnh tranh

và việc chuyển giao tri thức bắt nguồn từ toàn cầu hóa góp phần nâng cao khả năng đổi mới.

Mặt khác toàn cầu hóa khi được đo lường ở cấp độ tổng hợp bằng sự vận động trong các dòng

lưu chuyển kinh tế, chính trị và xã hội có ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng đổi mới. Kết quả

nghiên cứu này hàm ý chúng ta cần có sự cẩn trọng và kỹ lưỡng trong việc đánh giá tác động

của toàn cầu hóa. Với vị trí là một quốc gia đang phát triển, Việt Nam hiện đang nỗ lực hội

nhập trong tất cả các lĩnh vực để có thể nâng cao trình độ phát triển kinh tế, chính trị và xã hội.

Tuy nhiên trong quá trình hội nhập chúng ta cần cân nhắc các nguy cơ tiềm ẩn của toàn cầu

hóa để có các chính sách phù hợp.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Aghion, P. and Howitt, P. (1992). A Model of Growth through Creative Destruction.

Econometrica, 60(2): 323-251.

Aghion P and Howitt P. (1998). Endogenous Growth Theory . Cambridge, MA: MIT Press.

Beroc, M. A. (2015). Does Gender Matter for the Innovativeness of SMEs?. FREE Policy Brief

Series.

Bordo M. D., Eichengreen B., Irwin A. D, Frankel J and Taylor M. A. (1999). Is Globalization

Today Really Different than Globalization a Hunderd Years Ago. NBER Working Paper

No. W7195

Chen, V.Z., Li, J., Shapiro, D.M. and Zhang, X. (2014). Ownership structure and innovation:

an emerging market perspective. Asia Pacific Journal of Management, Vol. 31 No. 1, pp. 1-

24.

CIEM (2016). Characteristics of the Vietnamese Business Environment: Evidence from An

SME Survey in 2015. Hanoi.

Clark, W. C. (2000). Governance in a Globalizing World. Environmental Globalization, p. 86–

108. Brookings Institution Press.

Dreher, A. (2006). Does Globalization Affect Growth? Evidence from A New Index of

Globalization. Applied Economics, 38(10), 1091–1110.

Dreher, A., Gaston, N. and Martens, P. (2008). Measuring Globalisation - Gauging Its

248

Consequences. New York: Springer

El Elj M.and Abassi B. (2014). The Determinants of Innovation: An Empirical Analysis in

Egypt, Jordan, Syria and Turkey. Canadian Journal of Development Studies/Revue

Canadienne D'études Du Développement, 35:4, 560-578.

Gorodnichenko, Y., Svejnar J, and Terrell K. (2011). Globalization and Innovation in

Emerging Markets. American Economic Journal: Macroeconomics, 2 (2): 194-226.

Hahn, C. H. and D. Narjoko (2011). Globalization and Innovation in East Asia, in Hahn, C. H.

and D. Narjoko (eds.), Globalization and Innovation in East Asia. ERIA Research Project

Report 2010-04, pp.1-19. Jakarta: ERIA.

Hopper, T. and Lassou, P. J. C. and Soobaroyen, T. (2017). Globalisation, Accounting and

Developing Countries. Critical Perspectives on Accounting, Vol. 43, No. 1, 2017.

Howitt, P. (2000). Endogenous Growth and Cross-Country Income Differences. American

Economic Review, 90 (September 2000): 829-46.

Kuncoro A. (2012). Globalization and Innovation in Indonesia: Evidence from Micro-Data on

Medium and Large Manufacturing Establishments. Working Papers DP-2012-09, Economic

Research Institute for ASEAN and East Asia (ERIA).

Nguyen, N. A., P. M. Nguyen, D. N. Nguyen and D. C. Nguyen (2011). Trade Liberalization

and Innovation Linkages Micro-evidence from Vietnam SME Surveys, in Hahn, C. H. and

D. Narjoko (eds.), Globalization and Innovation in East Asia. ERIA Research Project

Report 2010-04, pp.315-340. Jakarta: ERIA.

OECD (2010). SMEs, Entrepreneurship and Innovation. Organisation for Economic Co-

operation and Development.

Romer, P.M. (1986). Increasing Returns and Long-Run Growth. Journal of Political

Economy, 94, 1002-1037.

Romer, P. M. (1990). Endogenous Technological Change. Journal of Political Economy 98(5):

S71-S102.

Sander F. and Janovsky J. (2016). Globalization as A Risk Factor for Creativity and

Innovativeness. Review of Contemporary Entrepreneurship, Business, and Economic Issues,

Vol 29, No 1.

Schumpeter, J. A. (1943). Capitalism, Socialism, and Democracy. New York: Harper.

Sutton, J. (2007). Quality, Trade and the Moving Window: The Globalization Process,

manuscript.

Wolf, M. (2003). Is Globalisation in Danger?. The World Economy, Vol. 26, pp. 393-411,

April 2003.

Wagner, J. (2007). Exports and Productivity: A Survey of the Evidence from Firm-level Data.

World Economy, 30 (1): 60-8.

249