Tư tưởng khoan dung trong văn hóa chính trị Hồ Chí Minh với sự nghiệp đổi mới đất nước
1
CHUYÊN MỤC
TRIẾT HỌC - CHÍNH TRỊ HỌC - XÃ HỘI HỌC
TƯ TƯỞNG KHOAN DUNG
TRONG VĂN HÓA CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH
VỚI SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI ĐẤT NƯỚC
ĐINH NGỌC THẠCH*
LÊ THỊ MINH THY**
Khoan dung là một trong những yếu tố phổ biến trong hệ giá trị đạo đức, chính
trị của dân tộc Việt Nam, có cội nguồn sâu xa từ lịch sử hàng ngàn năm dựng
nước và giữ nước. Triết lý ấy đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh nâng lên thành sợi
chỉ đỏ xuyên suốt trong tư tưởng nhân văn của Người.
Thấm nhuần tư tưởng khoan dung của Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong sự nghiệp
đổi mới đất nước, Đảng và Nhà nước tiếp tục thực hiện chủ trương và chính
sách “an dân”, đại đoàn kết dân tộc, dung hòa các mặt đối lập vì mục tiêu lớn,
đồng thời tranh thủ thời cơ, vượt qua thách thức, chủ động và tích cực hội nhập
quốc tế, thêm bạn bớt thù, tiếp thu tinh hoa nhân loại vì sự phát triển bền vững
của đất nước. Văn hóa khoan dung trở thành một trong những kích thích tố,
động lực của sự nghiệp đổi mới.
Từ khóa: văn hóa chính trị, khoan dung, Hồ Chí Minh, đổi mới, hội nhập quốc tế
Nhận bài ngày: 15/8/2021; đưa vào biên tập: 17/8/2021; phản biện: 27/8/2021;
duyệt đăng: 9/9/2021
1. “KHOAN DUNG” TỪ CÁCH TIẾP cộng đồng chính trị - xã hội nhất định,
CẬN CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ
gắn liền với những quan niệm về lĩnh
vực chính trị, các quy luật và nguyên
tắc vận hành của nó nhằm hoàn thiện
con người. Các giá trị chính trị truyền
thống, các chuẩn mực, định hướng và
lý tưởng, các học thuyết và chính kiến,
mối quan hệ liên kết giữa các tổ chức
và lực lượng chính trị… là những
Văn hóa chính trị là tổng thể những
giá trị của cộng đồng dân tộc hay
* Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân
văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí
Minh.
** Trường Cao đẳng Kinh tế Đối ngoại.
ĐINH NGỌC THẠCH - LÊ THỊ MINH THY – TƯ TƯỞNG KHOAN DUNG…
2
thành tố của văn hóa chính trị, tạo nên Chí Minh, 2000, tập 3: 431). Một số
toàn bộ không gian chính trị rộng lớn, nhà nghiên cứu xem đây là một định
nơi con người thể hiện mình như chủ
thể lịch sử, có khả năng nhận thức và
xử lý các vấn đề chính trị phù hợp với
quy luật khách quan.
nghĩa, song chúng tôi cho rằng,
những dòng ấy, như Hồ Chí Minh đã
viết, chỉ nhằm lột tả “ý nghĩa của văn
hóa” mà thôi. Ý nghĩa ấy mang tính
định hướng chính trị rất rõ ràng, đúng
hơn chính trị đã thẩm thấu trong cách
hiểu của Người về văn hóa, bởi lẽ
ngay sau đoạn trên Hồ Chí Minh nêu
ra 5 điểm lớn xây dựng văn hóa dân
tộc, mà 4 ý cơ bản đều hướng đến
mục tiêu chính trị: tinh thần độc lập tự
cường, luân lý biết hy sinh, làm lợi
cho quần chúng, vì phúc lợi của nhân
dân, nền chính trị dân quyền (Hồ Chí
Minh, 2000, tập 3: 431).
Văn hóa chính trị là một phần của văn
hóa chung, bao gồm kinh nghiệm lịch
sử, ký ức về các sự biến chính trị - xã
hội, các giá trị chính trị, định hướng và
thói quen tác động trực tiếp đến hành
vi chính trị. Văn hóa chính trị còn đóng
vai trò hòa giải giữa các tầng lớp xã
hội và các đảng phái chính trị trong
phạm vi một quốc gia, một cộng đồng
dân tộc, đồng thời làm cầu nối chính
trị trong quan hệ giữa các quốc gia.
Chức năng hòa giải này thể hiện đặc
biệt rõ nét trong thời đại hiện nay.
Chức năng hòa giải của văn hóa,
trong đó có văn hóa chính trị, đã đưa
các dân tộc đến gần nhau hơn trong
việc giải quyết các vấn đề toàn cầu.
Như vậy, khi bàn về văn hóa chính trị,
chúng ta có thể phân tích các “lớp” giá
trị trong đời sống chính trị, đó là, thứ
nhất, các yếu tố mang tính biểu tượng
dân tộc, quốc gia, gắn với chiều dài
phát triển lịch sử, từ truyền thống đến
hiện đại; thứ hai, các chuẩn mực và lý
tưởng chính trị; thứ ba, lựa chọn và
định hướng giá trị vì sự phát triển; thứ
tư, trong văn hóa chính trị luôn hàm
chứa các quan hệ đa diện, đa chiều,
các khía cạnh giai cấp, dân tộc lẫn
nhân loại, có sự tác động qua lại và
sự chế ước lẫn nhau. Với ý nghĩa thứ
tư này, chúng ta hướng đến phạm trù
“khoan dung”, với nội hàm khá rộng,
bao chứa nhiều lĩnh vực của đời sống
xã hội, từ kinh tế đến chính trị, đạo
đức, văn hóa, tôn giáo… Ở bình diện
chính trị, “khoan dung” thể hiện như
Năm 1943, khi đang thực hiện cuốn
Nhật ký trong tù, Hồ Chí Minh đã bàn
về văn hóa, trong đó có đoạn: “Vì lẽ
sinh tồn cũng như mục đích của cuộc
sống, loài người mới sáng tạo và phát
minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức,
pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học,
nghệ thuật, những công cụ cho sinh
hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các
phương thức sử dụng. Toàn bộ những
sáng tạo và phát minh đó tức là văn
hóa. Văn hóa là sự tổng hợp của mọi
phương thức sinh hoạt cùng với biểu
hiện của nó mà loài người đã sản sinh
ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời phần sống động của thang giá trị trong
sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” (Hồ mối quan hệ giữa các nhóm, cộng
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 9 (277) 2021
3
đồng, dân tộc, các quốc gia với chế tôi, vượt qua cả thuật ngữ “tolerance”
đã dẫn ở trên, bởi lẽ nó còn mang cả
ý nghĩa sâu xa của sự cố kết dân tộc
qua hình ảnh “đồng bào”, của sự kiên
nhẫn, khát vọng hòa hợp, và cả sự ăn
năn, tha thứ và bảo bọc. Không có thứ
văn hóa này, thật khó mà đứng vững
trước sự xâm thực của các yếu tố
ngoại lai. Triết lý tự chủ tự cường theo
tinh thần “Nam quốc sơn hà nam đế
cư” gắn kết với quan điểm sống cởi
mở qua hiện tượng “tam giáo đồng
nguyên” (tam giáo hòa hợp) thời Lý -
Trần. Sức mạnh của khoan dung cũng
là một trong những biểu hiện của sức
mạnh đoàn kết, thống nhất quốc gia,
tạo môi trường an lành, yên vui cho
mọi thành viên xã hội. Những người
mở đường cho nền độc lập dân tộc
luôn trung thành với nguyên tắc “chính
sự thân dân, cốt khoan dung và giản
dị”, để dân an cư lạc nghiệp, giữ yên
bờ cõi. Ngược lại, xao nhãng quan
điểm ấy đất nước sẽ rơi vào tình trạng
chia cắt, bất hòa, dẫn đến những xung
đột huynh đệ tương tàn.
độ chính trị khác nhau.
Thuật ngữ “khoan dung” xuất hiện
tương đối sớm trong lịch sử tư tưởng
nhân loại. Ở các nước phương Tây
thuật ngữ khoan dung (tiếng Latinh:
tolerantia, tiếng Anh: tolerance, tiếng
Pháp: tolérance, tiếng Đức: Toleránz…)
được hiểu như sự chấp nhận, nhẫn
nại, dung nạp, và cả sự tha thứ. Ở
các nước phương Đông yếu tố khoan
dung hiện diện từ rất sớm trong các
triết thuyết như tư tưởng giải thoát
tâm linh tại Ấn Độ cổ đại, “nhân”,
“kiêm ái”, “vô vi” tại Trung Quốc cổ
đại. Trong Hán - Việt từ điển của Đào
Duy Anh (1992: 909), “khoan dung” và
“bao dung” được sử dụng theo cùng
một nghĩa, trong đó “khoan” là rộng
rãi, “dung” là tiếp nhận, bao chứa.
Trong Đại từ điển tiếng Việt, “khoan
dung” cũng được giải thích không xa
với những ý nghĩa đã nêu trên.
Trong không gian văn hóa Việt, yếu tố
chân thực lịch sử đôi khi đan xen với
yếu tố huyền sử, nhất là thời kỳ lập
quốc. Càng về sau, yếu tố huyền sử
càng giảm bớt, một phần do trình độ
nhận thức, phần khác do điều kiện
kinh tế - xã hội chi phối. Hầu hết
những huyền thoại do các thế hệ tạo
dựng, từ huyền thoại về Lạc Long
Quân và Âu Cơ, Thánh Gióng đến câu
chuyện Sơn Tinh Thủy Tinh, Nỏ Thần
và bi kịch Mỵ Châu - Trọng Thủy, đều
chứa đựng nét văn hóa mà ông cha ta
kiên trì trong suốt chiều dài lịch sử –
văn hóa khoan dung. Ý nghĩa “khoan
Ở khía cạnh ứng xử văn hóa với các
nước trong khu vực, nhìn chung văn
hóa khoan dung được ông cha ta đặc
biệt chú trọng, xem nó như phần quan
trọng của chiến lược, hay kế sách giữ
yên bờ cõi, thể hiện sự khát khao hòa
bình, sống thân thiện với các dân tộc
khác. Chẳng hạn, dù đã hình thành
một triều đại phong kiến với thế đứng
hiên ngang, từng khiến kẻ thù khiếp
sợ, vua Lê Đại Hành vẫn chủ trương
đường lối đối ngoại mềm dẻo, thậm
dung” của văn hóa Việt, theo chúng chí tạm hòa hoãn đối với phương Bắc,
ĐINH NGỌC THẠCH - LÊ THỊ MINH THY – TƯ TƯỞNG KHOAN DUNG…
4
theo kiểu “nép trông Hoàng đế bệ hạ nhất là dưới triều Lê Thánh Tông. Nhà
Lê, qua hình ảnh vua Lê Thánh Tông,
dù còn đề cao ý thức Tống Nho, vẫn
cố gắng thoát ra khỏi tinh thần Trung
Hoa để đi tới hợp nhất các giá trị căn
bản đã được bản địa hóa. Lê Thánh
Tông xây dựng Bộ luật Hồng Đức xuất
phát từ thực tiễn xã hội Việt Nam, từ
sự nhận biết bản chất con người Việt
Nam, chứ không sao chép máy móc
những mô hình có sẵn (Đinh Ngọc
Thạch, Trần Quang Thái, 2016: 353-
355).
ban cho sắc lệnh vào hạng phiên
bang để tỏ ơn rộng lượng của Thánh
triều” (Nguyễn Đăng Thục, 1998: 33).
Nhà Trần ba lần đại thắng quân
Nguyên, nhưng sau mỗi lần đuổi quân
xâm lược, vua nước Đại Việt vẫn phải
sai sứ sang trần trình tạ lỗi. Tên gọi
Đại Việt, bắt đầu từ năm 1054, cho
thấy triết lý tự chủ tự cường của ông
cha ta. Triết lý đó thôi thúc các thế hệ
người Việt sẵn sàng hy sinh vì đất
nước. Chẳng phải ngẫu nhiên mà từ
thời Lý đến thời Trần triều đình thường
Quá trình tạo dựng bản sắc dân tộc,
xuyên tiến hành lễ minh thệ trước kết hợp với tiếp thu, tiếp biến các yếu
tố bên ngoài để làm phong phú giá trị
hiện có đã trở thành tính quy luật
không riêng gì đối với Việt Nam, đúng
như cố GS. Trần Quốc Vượng (2006:
27) từng nhận định: “Không một nền
văn hóa nào dù lớn dù nhỏ mà không
có sự vay mượn một số nhân tố của
các nền văn hóa khác”.
Trống Đồng như biểu tượng thiêng
liêng của đất nước ngàn năm văn hiến.
Càng yêu nước, người Việt càng mong
muốn có môi trường yên vui, thanh
bình, đồng thuận trên dưới và giữ mối
quan hệ giao hảo với láng giềng, tranh
thủ dù nhỏ nhất cơ hội cho hòa bình,
ổn định, chấn hưng dân tộc.
Trong thời đại ngày nay các quốc gia,
các dân tộc đều mong muốn hướng
đến tinh thần khoan dung, trong đó có
khoan dung văn hóa như một xu thế
tất yếu trên con đường hội nhập, cùng
phát triển. Khái niệm “khoan dung” từ
những năm 90 của thế kỷ XX đến nay
được bàn đến không kém gì những
vấn đề phổ biến như dân chủ, dân
quyền, tự do. Chẳng phải ngẫu nhiên
mà Liên Hợp quốc đã từng khởi
xướng Năm quốc tế về khoan dung.
Tuyên ngôn của UNESCO ngày
16/11/1995 về Các nguyên tắc khoan
dung bao gồm 6 điều, trong đó 4 điều
đầu tiên đề cập khái niệm khoan dung,
Hiện tượng tam giáo hòa hợp Nho -
Phật - Lão thời Lý - Trần là phần sống
động, nhưng không phải là duy nhất
trong biểu hiện văn hóa khoan dung
của người Việt. Khí phách dân tộc và
đạo lý khoan dung truyền thống được
tiếp tục kế thừa, phát huy ở các thời
đại sau, mặc dù vào đầu thời Lê đã
từng diễn ra khúc quanh đầy bi kịch
trong văn hóa. Dưới ảnh hưởng của
Nho gia, nhà Lê tỏ thái độ xem
thường văn hóa dân gian, cấm trình
diễn chèo, múa rối trong cung đình,
xúc phạm nhân cách những nghệ sĩ
thuộc dòng văn hóa này. May thay, sự
việc đã được điều chỉnh phần nào,
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 9 (277) 2021
5
cấp độ nhà nước của khoan dung, niềm tin; thực hiện “văn hóa hòa bình”
thay cho “văn hóa chiến tranh” trên
bình diện toàn cầu; thừa nhận các
quyền của con người, trước hết là
quyền sống, quyền tự do, chống mọi
sự áp đặt hệ giá trị của mình lên
người khác; hình thành cơ chế
khuyến khích cá nhân sáng tạo, bác
bỏ chủ nghĩa giáo điều và chuyên chế
trong hoạt động của con người; sự
cộng hưởng và chấp nhận nhau để
các dân tộc cùng chung sống và
hướng đến tương lai tốt đẹp (Tạp chí
Người đưa tin, 1996: 34).
khía cạnh xã hội của khoan dung và
nền giáo dục khoan dung. Tại điểm
1.1 (Điều 1: Khái niệm khoan dung) có
đoạn: “Khoan dung nghĩa là sự tôn
trọng, sự tiếp nhận và sự hiểu biết
đúng đắn tính đa dạng phong phú của
các nền văn hóa trên thế giới, các
hình thức tự thể hiện và các phương
thức biểu hiện cá thể tính con người.
Nó được thúc đẩy bởi tri thức, sự cởi
mở giao tiếp và tự do tư tưởng, lương
tâm và chính kiến. Khoan dung – đó là
sự hài hòa trong tính đa dạng. Đó
không chỉ là nghĩa vụ đạo đức, mà 2. VĂN HÓA KHOAN DUNG HỒ CHÍ
MINH - GIÁ TRỊ THỜI ĐẠI
còn là nhu cầu chính trị và pháp lý.
Khoan dung – đó là phẩm hạnh, cái
đảm bảo cho hòa bình và tạo điều
Trong cuốn Bàn về khoan dung trong
văn hóa, với tiêu đề “Tư tưởng và đạo
kiện thay thế văn hóa chiến tranh đức khoan dung Việt Nam - Hồ Chí
bằng văn hóa hòa bình”(1). Tại điểm
Minh”, các tác giả cho rằng, Hồ Chí
Minh đã “thực hành và nêu gương
sáng về tư tưởng, đạo đức, hành vi
ứng xử khoan dung”, “đã kiến lập
được mối giao hòa khăng khít giữa
lương tâm con người, lương tri dân
tộc với lương tri thời đại” (Huỳnh Khái
Vinh, Nguyễn Thanh Tuấn, 1997: 292,
296-297).
2.1 (Điều 2: Cấp độ nhà nước của
khoan dung) Tuyên ngôn nêu rõ: “Ở
cấp độ nhà nước khoan dung đòi hỏi
nguyên tắc bình đẳng và vô tư, sự
tuân thủ trật tự luật pháp và các chuẩn
mực pháp lý, hành chính. Khoan dung
cũng đòi hỏi dành cho mỗi cá nhân
những khả năng phát triển về mặt kinh
tế và xã hội mà không có sự phân biệt
đối xử nào. Sự tha hóa và biệt lập hóa
có thể trở thành nguyên nhân của tình
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã kế thừa và
phát huy các giá trị trường tồn của
dân tộc, trong đó có khoan dung, xem
trạng đàn áp, thù địch và chủ nghĩa nó như hành trang đi theo Người suốt
cuồng tín”(2).
cuộc đời vì nước vì dân. Trong tư
tưởng khoan dung của Chủ tịch Hồ
Chí Minh nổi lên những điểm nhấn cơ
bản.
Một cách cô đọng, có thể rút ra từ văn
kiện cơ bản của UNESCO 5 luận điểm
cơ bản của khoan dung, đó là: sự tôn
trọng và đánh giá tính đa dạng và Thứ nhất, văn hóa khoan dung là
phong phú của các nền văn hóa, sự phần sống động trong hệ giá trị văn
cởi mở, giao tiếp, tự do tư tưởng và hóa chính trị của Hồ Chí Minh, trở
ĐINH NGỌC THẠCH - LÊ THỊ MINH THY – TƯ TƯỞNG KHOAN DUNG…
6
thành tấm gương sáng cho các thế hệ cho phép, để “giữ hòa khí” mà không
người Việt noi theo. Chất khoan dung
ấy của Hồ Chí Minh thể hiện ở các
cấp độ, các phương diện và hoàn
cảnh, các lĩnh vực khác nhau, góp
phần làm nên phong cách Hồ Chí
Minh. Trong tư tưởng khoan dung Hồ
Chí Minh đã kết tinh truyền thống dân
tộc, nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin
và tinh thần của thời đại.
làm tổn hại đến phẩm giá con người.
Chủ tịch Hồ Chí Minh, với phong cách
của một lãnh tụ - hiền triết, đã đưa cái
hồn ấy vào quá trình lãnh đạo cách
mạng Việt Nam, vượt qua những thử
thách khắc nghiệt nhất, trong tình thế
ngàn cân treo sợi tóc.
Thứ hai, khoan dung gắn với đại đoàn
kết, thống nhất các mặt đối lập vì mục
tiêu chung của dân tộc. Là một trong
những nội dung cơ bản của chủ nghĩa
nhân văn, tư tưởng khoan dung Hồ
Chí Minh thể hiện trước hết ở tinh
thần đại đoàn kết toàn dân, sự quan
tâm đến lợi ích của nhân dân, “khoan
thư sức dân” vì môi trường ổn định và
đồng thuận, vì sự nghiệp cách mạng
lâu dài. Khi câu hỏi “tôi nói, đồng bào
có nghe rõ không?” vang lên giữa
Quảng trường Ba Đình lịch sử vào
ngày 2/9/1945, thì triệu người Việt đều
Một dân tộc thường xuyên phải đối
phó với giặc ngoại xâm để giữ vững
độc lập dân tộc và tạo thế đứng trong
quan hệ với các quốc gia trên thế giới,
thì cùng với lòng yêu nước, ý chí tự
lực tự cường, trọng nghĩa tình, cần cù,
dũng cảm, khoan dung là một trong
những yếu tố mang tính bản sắc, có
độ dài lịch sử cả ngàn năm. Văn hóa
khoan dung là sự lựa chọn hợp lý
trong bối cảnh địa chính trị đặc thù
của đất nước. Với những trải nghiệm
bi hùng trong xuyên suốt lịch sử dựng cảm nhận sự dung dị đầy thiêng liêng
của một lối ứng xử văn hóa đậm chất
Hồ Chí Minh.
nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam
đã chọn cho mình thứ triết lý phù hợp,
thứ biện chứng cái phổ biến - cái đặc
thù hết sức biến hóa, linh hoạt. Một
mặt, đó là niềm kiêu hãnh của một
dân tộc không bao giờ xa rời lý tưởng
độc lập, tự chủ, tự cường. Mặt khác,
chúng ta luôn kiên trì đạo lý khoan
dung, với hàm nghĩa “chấp nhận và
chia sẻ, đối thoại và cùng tồn tại”
trong quan hệ với bên ngoài. Đối với
cách thức ứng xử trong nội bộ người
Việt Nam, tinh thần đó trở nên phổ
Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn tìm cách
tập hợp các lực lượng yêu nước, lấy
tấm gương xưa về sự đoàn kết để
làm nền tảng cho những quyết sách
chính trị lâu dài, từ truyền thống con
Rồng cháu Tiên đến sự kỳ vọng vào
năng lực chiến đấu của đảng cầm
quyền, biết tự chỉnh đốn để trưởng
thành, như trong Di chúc đã viết:
“Đoàn kết là một truyền thống cực kỳ
quý báu của Đảng và của dân ta. Các
biến, với đầy ắp sự đồng cảm, rộng đồng chí từ Trung ương đến các chi
bộ cần phải giữ gìn sự đoàn kết nhất
trí của Đảng như giữ gìn con ngươi
lượng, nghĩa hiệp, tha thứ, kể cả sự
“kiên nhẫn, chịu đựng” trong giới hạn
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 9 (277) 2021
7
của mắt mình” (Hồ Chí Minh, 2000, sách của nhân dân An Nam Nguyễn
tập 12: 497).
Ái Quốc viết: “… nhân dân An Nam
biết rằng nhân dân Pháp đại biểu cho
tự do và công lý, và không bao giờ từ
bỏ lý tưởng cao cả của mình là tình
bác ái toàn thế giới” (Hồ Chí Minh,
2000, tập 1: 436).
Trong các bức thư gửi đồng bào theo
đạo nhân các ngày lễ tôn giáo lớn,
trong đó có đồng bào theo Phật giáo,
Công giáo, đạo Cao Đài, Chủ tịch Hồ
Chí Minh luôn nhấn mạnh yếu tố đoàn
kết và hòa giải, tình thương và khoan
dung. Chẳng hạn, Người vận dụng
tinh thần khoan dung của Chúa Jesus
để kêu gọi đồng bào Công giáo cùng
với đồng bào lương đấu tranh giữ gìn
hòa bình như bài hát “Sáng danh
Thiên Chúa trên các tầng trời, hòa
bình cho mọi người lành dưới thế”, và
phối hợp “để sửa chữa những sai
lầm”, như thế là đã làm theo lời phán
của Chúa: “Hỡi anh em, khi có ai mắc
sai lầm, anh em hãy dịu dàng giúp
anh em ấy sửa chữa” (dẫn theo Hồ
Chí Minh, 2000, tập 8: 285-286).
Đối với phong trào cộng sản và công
nhân quốc tế, Hồ Chí Minh nêu gương
sáng về tinh thần thu hẹp cách biệt,
hướng đến mục tiêu thống nhất, như
lời phát biểu của Người trong Diễn
văn khai mạc Đại hội Đảng lần thứ III
(5/9/1960): “Quan san muôn dặm một
nhà; bốn phương vô sản đều là anh
em” (Hồ Chí Minh, 2000, tập 10: 495).
Người tỏ ra đau lòng trước tình trạng
bất hòa trong phong trào cộng sản và
công nhân, và bày tỏ sứ mạng hòa
giải của Đảng ta, lấy sự công tâm, tha
thiết vì lý tưởng làm điều kiện cho sự
liên kết sức mạnh của những người
cộng sản trên toàn thế giới, qua đó
hướng đến mục tiêu lớn, tạm đặt sang
bên những bất đồng. Người viết trong
Di chúc: “Tôi mong rằng Đảng ta sẽ ra
sức hoạt động, góp phần đắc lực vào
việc khôi phục lại khối đoàn kết giữa
các đảng anh em trên nền tảng chủ
nghĩa Mác - Lênin và chủ nghĩa quốc
tế vô sản, có lý, có tình” (Hồ Chí Minh,
2011, tập 15: 623).
Thương dân, Hồ Chí Minh chủ trương
“khoan thư sức dân”, hiểu được tâm lý
của dân để có những quyết sách hợp
lòng dân. Cho đến những ngày tháng
cuối cùng Người vẫn nghĩ đến lợi ích
của dân. Người mong muốn, sau khi
kết thúc chiến tranh, “miễn thuế nông
nghiệp 1 năm … để cho đồng bào hỉ
hả, mát dạ, thêm niềm phấn khởi…”
(Hồ Chí Minh, 2000, tập 12: 504).
Thứ ba, văn hóa khoan dung Hồ Chí
Minh là văn hóa của hòa bình, của
tinh thần đoàn kết, hữu nghị trong
quan hệ với các dân tộc, các quốc gia
trên thế giới. Sự đánh thức lương tri
nhân loại được thể hiện ngay từ khi
Hồ Chí Minh (Nguyễn Ái Quốc) đang
Thứ tư, tính mở trong việc tiếp thu các
giá trị văn hóa của nhân loại. Hồ Chí
Minh sử dụng ý tưởng và văn phong
Nho gia để chuyển tải nhiều nội dung
của chủ nghĩa Mác, quan điểm,
đường lối của Đảng, đạo đức cách
còn bôn ba hải ngoại. Trong bài Yêu mạng. Người sử dụng văn phong Nho
ĐINH NGỌC THẠCH - LÊ THỊ MINH THY – TƯ TƯỞNG KHOAN DUNG…
8
gia, nhất là tư tưởng của Khổng Tử để giá trị ấy thể hiện ở tư tưởng khoan
nói đến hàng loạt vấn đề về đạo đức thư sức dân và tin dân, đại đoàn kết,
cách mạng, sức mạnh của khoan
dung trong ứng xử, tinh thần vị tha,
không phân biệt đối xử, tinh thần quốc
tế vô sản, và nhiều nội dung khác.
Người đánh giá các học thuyết ngoài
mácxít không chỉ từ lập trường của
một nhà tư tưởng mácxít, mà còn từ
cách tiếp cận văn hóa chính trị. Chẳng
hạn, Bertrand Russell và Jean Paul
Sartre là những đại diện tiêu biểu của
triết học phương Tây ngoài mácxít thế
kỷ XX, song họ lại là những nhà hoạt
động xã hội kiệt xuất, những biểu
tượng của “văn hóa hòa bình” (cách
diễn đạt của Liên Hợp quốc khi định
nghĩa về khoan dung), những người
đồng sáng lập Tòa án Quốc tế, xét xử
tội ác chiến tranh xâm lược, kêu gọi
vãn hồi hòa bình ở Việt Nam. Chính vì
thế mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trân
trọng viết thư cảm ơn họ, tri ân những
đóng góp của họ cho sự nghiệp chính
nghĩa của nhân dân Việt Nam (Hồ Chí
Minh, 2011, tập 15: 200, 338-339).
thêm bạn bớt thù, dung hòa các mặt
đối lập vì mục tiêu lớn của dân tộc,
rộng lượng và tha thứ, hòa giải và
kiên trì trong giáo hóa cá nhân, mở
rộng giao lưu, hợp tác quốc tế trên
tinh thần cùng tồn tại hòa bình, tôn
trọng quyền tự quyết của mỗi dân tộc
và cộng hưởng lợi ích.
Yếu tố động lực trước tiên, xuất phát
từ việc nhận thức và vận dụng tư
tưởng khoan dung của Chủ tịch Hồ
Chí Minh, trước hết là “khoan thư sức
dân”, an dân và “tin dân, để dân tin”,
và đồng thời biết “rộng lượng và tha
thứ”, thu hút các nguồn lực cho sự
phát triển, giải quyết các mâu thuẫn,
xung đột trong xã hội. Chỗ dựa vững
chắc của cuộc đấu tranh chống tham
nhũng, vì sự lành mạnh hóa môi
trường xã hội hiện nay, là các tổ chức
đoàn thể xã hội của nhân dân, một
thành tố của hệ thống chính trị, là lòng
dân và sức dân.
Vận dụng tư tưởng khoan dung của
Chủ tịch Hồ Chí Minh trong quan điểm
phát triển trước hết là xóa bỏ những
rào cản không đáng có, đề cao sự
bình đẳng, không phân biệt đối xử
trong sáng tạo và hưởng thụ các giá
trị. Người dân chỉ tin vào Đảng, vào
Nhà nước một khi được trao cho cơ
hội ngang nhau để phát triển, loại bỏ
những vùng cấm, nhưng điểm nghẽn
bởi “chủ nghĩa lý lịch” và “thành phần
giai cấp”, hoặc phân biệt đối xử, nạn
cửa quyền, tham nhũng và “lợi ích
nhóm”.
Đó là những minh chứng của phong
cách tư duy trong văn hóa khoan dung,
phần sống động của văn hóa chính trị
Hồ Chí Minh.
3. VĂN HÓA KHOAN DUNG CỦA
CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH – YẾU TỐ
ĐỘNG LỰC CỦA QUÁ TRÌNH ĐỔI
MỚI VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ HIỆN
NAY
Văn hóa khoan dung Hồ Chí Minh tiếp
tục đóng vai trò là nguồn cổ vũ lớn lao,
là một trong những yếu tố động lực
đối với quá trình đổi mới đất nước. Hệ
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 9 (277) 2021
9
Vận dụng tư tưởng khoan dung Hồ Với tinh thần chủ động và tích cực hội
Chí Minh trong chính sách ngoại giao,
trong quá trình hội nhập là xóa bỏ
những định kiến lịch sử, lấy lợi ích
dân tộc làm mục tiêu cơ bản trong
quan hệ song phương, đa phương,
nghĩa là lựa chọn và định hướng phát
triển một cách biện chứng. Ngay từ
khi đất nước vừa giành được độc lập,
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thực hiện
chính sách ngoại giao mềm mỏng, linh
hoạt, để tranh thủ cơ hội cho sự phát
triển hòa bình. Cách ứng xử thấm
đượm tinh thần văn hóa khoan dung
với những cường quốc, từng một thời
gieo rắc đau thương cho dân tộc ta,
như Nhật Bản, Pháp cho thấy cái tâm
và cái tầm của một nhà văn hóa lớn.
Ngay cả với Mỹ, giữa khói lửa chiến
tranh, Người cũng tìm cách tăng
cường đối thoại hòa bình, và xem đó
là sự đáp ứng lợi ích của hai quốc gia,
hai dân tộc.
nhập, chúng ta đã đưa ra nhiều sáng
kiến chiến lược, được quốc tế đánh
giá cao. Những sáng kiến chính trị đó
cũng thể hiện trách nhiệm của chúng
ta đối với quá trình hòa bình, hợp tác,
cùng phát triển giữa các dân tộc.
Đại hội lần thứ XIII của Đảng nhấn
mạnh việc tiếp thu, tiếp biến các giá trị
bên ngoài, đồng thời quảng bá hình
ảnh Việt Nam ra thế giới: “Chủ động,
tích cực hội nhập quốc tế về văn hóa,
xây dựng Việt Nam thành địa chỉ hấp
dẫn về giao lưu văn hóa quốc tế”,
“Thực hiện nhất quán đường lối đối
ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hữu
nghị, hợp tác và phát triển, đa dạng
hóa, đa phương hóa đường lối đối
ngoại.” (Đảng Cộng sản Việt Nam,
2021: 147, 161).
Đối với dân tộc ta văn hóa khoan
dung không tách rời chủ nghĩa yêu
nước. Càng yêu nước, càng hy sinh vì
nền độc lập, chúng ta càng thiết tha
với hòa bình, càng yêu thương con
người, càng ý thức sâu sắc về sự
đoàn kết, tương thân tương ái, chia sẻ,
nghĩa tình, và càng không nhượng bộ
với kẻ thù, không bao giờ chấp nhận
những thế lực gây bất ổn định, làm
tổn hại đến vị thế của đất nước. Vì lẽ
đó suốt 52 năm qua, thực hiện Di
chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, chúng
ta phấn đấu không ngừng để biến
mong muốn cuối cùng của Người
Ngày nay, từng bước một, Đảng Cộng
sản Việt Nam đã hiện thực hóa văn
hóa khoan dung của Chủ tịch Hồ Chí
Minh với phương châm đa phương
hóa, đa dạng hóa các mối quan hệ,
nắm vững và thực hiện biện chứng cái
phổ biến và cái đặc thù, đồng thời phê
phán cả “tha hóa” lẫn “cố chấp” bản
sắc, vọng ngoại lẫn bảo thủ chính trị.
Chúng ta chủ trương huy động mọi
nguồn lực, gạt bỏ quá khứ, hướng
đến tương lai. Những người Việt một
thời lầm lỗi, chống dân tộc, nay đã trở thành hiện thực, đồng thời ra sức bảo
vệ thành quả đã đạt được, đấu tranh
chống các quan điểm sai trái. Khoan
dung nhưng không khoan nhượng,
về phục vụ đất nước, với niềm tin về
chính sách đại đoàn kết, hòa giải và
hòa hợp dân tộc của Đảng, Nhà nước.
ĐINH NGỌC THẠCH - LÊ THỊ MINH THY – TƯ TƯỞNG KHOAN DUNG…
10
hòa hợp và đối thoại nhưng không là lệch lạc. Hướng dẫn dư luận, hình
chấp nhận mọi âm mưu lợi dụng
đường lối đổi mới để chia rẽ khối đại
đoàn kết dân tộc, đi ngược lợi ích dân
tộc – đó là nguyên tắc bất di bất dịch
trong thực tiễn xây dựng và bảo vệ
đất nước. Tuy nhiên, để sự nghiệp đổi
mới tiếp tục được tiếp thêm nguồn
sinh lực mới, chúng ta cần vận dụng
sâu sắc hơn nữa tư tưởng Hồ Chí
Minh về đối ngoại, loại dần những
định kiến, những rào cản ý thức hệ, tự
tin tham gia vào đời sống chính trị
toàn cầu theo tinh thần “nhẫn nại” và
“cùng tồn tại” như ý nghĩa của khái
niệm khoan dung (tolerance) mà Liên
Hợp quốc đã nêu ra vào năm Quốc tế
về Khoan dung cách đây hơn 26 năm.
thành cơ chế phản biện xã hội một
cách tích cực, chú trọng yếu tố hòa
giải văn hóa và khuyến khích cái độc
đáo, sáng tạo của cá nhân là điều kiện
cần thiết cho quá trình vừa bảo vệ các
giá trị truyền thống, vừa tiếp nhận tích
cực những nhân tố mới làm giàu cho
truyền thống, đồng thời giới thiệu diện
mạo văn hóa dân tộc ra thế giới.
Trong điều kiện hội nhập, tính thích
ứng cao và khả năng xử lý tình huống
cần được đặt ra đối với công tác quản
lý văn hóa, để những biểu hiện “xé
rào”, “phá cách” được phân tích và
đánh giá khách quan và nhân văn.
Để sự nghiệp đổi mới tiếp tục mở ra
khả năng cho sự phát triển và ổn định
cần chú trọng hơn nữa nhân tố con
người. Chúng ta đã có hẳn “chiến
lược con người”, thực hiện nhiều
chính sách an sinh xã hội phục vụ
cộng đồng, được các tầng lớp nhân
dân ủng hộ, chia sẻ. Chính sách quan
tâm đến người nghèo trong suốt mấy
thập kỷ qua đã đơm hoa kết trái, được
cộng đồng quốc tế đánh giá cao. Tuy
nhiên tính tích cực chính trị của con
người Việt Nam, vì những nguyên
nhân khác nhau, đang bị đặt thành
vấn đề. Thực tế cho thấy, chủ nghĩa
yêu nước, tinh thần độc lập, ý chí tự
cường của nhân dân ta đã trở thành
máu thịt, thành lẽ sống từ ngàn xưa
đến hôm nay. Song, làm sao để
những giá trị thiêng liêng ấy tiếp tục
góp lửa cho sự nghiệp đổi mới, lại
cần đến hàng loạt chính sách đòn
bẩy, nhằm nâng cao hơn nữa khả
Quá trình hội nhập, toàn cầu hóa tác
động đa chiều lên các lĩnh vực của
đời sống xã hội, làm thay đổi nhận
thức của con người, trong đó có sự
thay đổi quan điểm về giá trị. Thang
giá trị không phải là cái thước đo bất
biến, mà cũng cần được thẩm định,
làm mới. Chúng tôi cho rằng trong
điều kiện hội nhập, toàn cầu hóa,
“khoan dung” cần được chú trọng
trong việc đánh giá các hiện tượng
phong phú, đa dạng của cuộc sống,
bởi lẽ “sự va chạm các làn sóng” là
một hiện tượng phổ biến, khó tránh
khỏi. Ngay cả các quan điểm chưa
thực sự phù hợp với chuẩn mực xã
hội truyền thống cũng cần được xem
xét trên quan điểm toàn diện và quan
điểm lịch sử - cụ thể, tránh thái độ
chụp mũ, áp đặt, hình sự hóa một
cách máy móc những biểu hiện bị coi
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 9 (277) 2021
11
năng sáng tạo của con người, sự tự Việt trước thách thức của cơn sóng
do và đột phá, hiến kế cho Đảng, Nhà triều toàn cầu hóa và quá trình hội
nước trong xây dựng và bảo vệ Tổ nhập.
quốc, tích cực và chủ động hội nhập
4. THAY LỜI KẾT
quốc tế, đẩy mạnh công nghiệp hóa,
Trong thời đại ngày nay, văn hóa hàm
hiện đại hóa vì mục tiêu lớn của dân
nghĩa “nhu cầu mở mang tầm nhận
tộc. Làm sao để sự chuẩn hóa tư
thức của mỗi dân tộc vượt qua sự tự
tưởng không đi đến mâu thuẫn với
quan tâm của chính mình để đến với
quyền tự do của công dân, quyền tự
giới hạn tự do của những dân tộc
do của công dân không đi đến mâu
khác” (McLean, Phạm Minh Hạc, 2007:
thuẫn với các chuẩn mực, giá trị và lý
329). Cách tiếp cận như thế là minh
tưởng chung.
chứng về một thế giới mở, thế giới
của sự cộng hưởng giá trị trong quan
hệ giữa các dân tộc. Chủ động và tích
cực hội nhập, tự tin vươn ra biển lớn
văn hóa - văn minh nhân loại, tham
gia có trách nhiệm vào sinh hoạt quốc
tế, đó là thông điệp của thời đại mới,
được tiếp lửa bởi truyền thống dân tộc,
tư tưởng Hồ Chí Minh, trong đó nổi
bật tư tưởng khoan dung như một
phần không tách rời của văn hóa
chính trị Hồ Chí Minh.
Cuối cùng, chúng tôi cho rằng, cần
tiếp tục vận dụng tư tưởng khoan
dung Hồ Chí Minh vào quá trình đổi
mới tư duy, vượt qua lối mòn, khuyến
khích cái độc đáo, sáng tạo, mạnh
dạn từ bỏ những gì lỗi thời, không còn
phù hợp với nhu cầu phát triển đất
nước trong điều kiện toàn cầu hóa và
hội nhập quốc tế. C. Mác (Karl Marx)
từng viết trong Ngày 18 tháng Sương
mù của Lui Bônapáctơ: “Truyền thống
của tất cả các thế hệ đã chết đè nặng Thấm nhuần tư tưởng khoan dung Hồ
Chí Minh, chúng ta cảm nhận ở đó
một trong những yếu tố động lực của
quá trình đổi mới đất nước, mà Đại
hội lần thứ XIII của Đảng tiếp tục làm
sâu sắc thêm, với những đột phá mới,
mở ra triển vọng phát triển nhanh và
bền vững, hoàn thiện hơn nữa nhà
nước pháp quyền “của dân, do dân, vì
dân”, như Hồ Chí Minh từng nhấn
mạnh từ rất sớm: “Trăm điều phải có
thần linh pháp quyền” (Hồ Chí Minh,
2000, tập 1: 438).
như quả núi lên đầu óc những người
đang sống” (C. Mác và Ph. Ăngghen,
2005: 145). Thái độ có văn hóa đối với
truyền thống đòi hỏi thực hiện sự “lọc
bỏ” biện chứng các yếu tố truyền
thống để tiếp cận một cách thành
công những vấn đề mới của thời đại
mà không làm mất đi nguồn cội. Cho
nên sự thích ứng, tính kiên định và
tính mở (khả năng nhạy bén nắm bắt
cái mới, không chỉ thích nghi, mà còn
phát triển sáng tạo) trong suy nghĩ và
hành động, trong định hướng chiến
Lẽ đương nhiên, không tồn tại một thứ
lược và giải pháp là đòi hỏi quan trọng “chất”, hay bản sắc Việt Nam “thuần
đối với chúng ta trong việc giữ lấy hồn túy”, độc nhất vô nhị, bởi lẽ bản sắc,
ĐINH NGỌC THẠCH - LÊ THỊ MINH THY – TƯ TƯỞNG KHOAN DUNG…
12
nghĩa là yếu tố được chắt lọc, được ngừng làm cho cái “nguyên chất” luôn
rút ra qua kinh nghiệm lịch sử để làm luôn xứng đáng là yếu tố nội sinh tích
nên đặc trưng của một dân tộc hay cực trong suy nghĩ và hành động. Quá
một địa phương không phải là cái trình tự tạo dựng và quảng bá các giá
ngưng đọng, khép kín, mà luôn luôn trị Việt Nam, kết hợp với tiếp thu, tiếp
chịu sự thẩm định khắt khe của thực biến các yếu tố bên ngoài để làm
tiễn, được “làm mới” cho phù hợp với phong phú giá trị hiện có đã trở thành
yêu cầu của thời đại, nhưng vẫn giữ tính quy luật không riêng gì đối với
được hạt nhân cơ bản. Điều đáng lo Việt Nam. Sự vay mượn từ bên ngoài
ngại về sự đánh mất “nguyên chất” có thể làm lệch phần nào yếu tố
không chỉ bởi sự mất gốc, sự lai căng, “nguyên mẫu”, song đó lại là biện
mà cả sự bảo thủ và cố chấp, không chứng của sự tích hợp và tiếp biến giá
biết tiếp thu và tiếp biến những yếu tố
tác động từ bên ngoài để không
trị.
CHÚ THÍCH
(1), (2) http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=13175&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTI
ON= 201.html, 16 November 1995.
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
1. Đảng Cộng sản Việt Nam. 2021. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Hà
Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật.
2. Đào Phan. 1996. Đạo Khổng trong văn Bác Hồ. Hà Nội: Nxb. Văn hóa Thông tin.
3. Đinh Ngọc Thạch, Trần Quang Thái. 2016. Giáo trình Lịch sử các học thuyết chính trị.
TPHCM: Nxb. Tổng hợp TPHCM.
4. Hồ Chí Minh. 2000. Toàn tập – Tập 1, 8, 10, 12. Hà Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia.
5. Hồ Chí Minh. 2011. Toàn tập – Tập 15. Hà Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia.
6. Huỳnh Khái Vinh, Nguyễn Thanh Tuấn. 1997. Bàn về khoan dung trong văn hóa. Hà
Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia.
7. C. Mác và Ph. Ăngghen. 2005. Toàn tập – Tập 8. Hà Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia.
8. Nguyễn Đăng Thục. 1998. Lịch sử tư tưởng Việt Nam – Tập 2. TPHCM: Nxb. TPHCM.
9. Trần Quốc Vượng. 2006. Thăng Long Hà Nội tìm tòi và suy ngẫm. Hà Nội: Nxb. Văn
hóa Thông tin và Viện Văn hóa.
10. UNESCO. 1996. Tạp chí “Người đưa tin”, tháng 3/1996, bản tiếng Việt.
11. Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Nghiên cứu Con người. 2007. Con người, dân
tộc và các nền văn hóa: Chung sống trong thời đại toàn cầu hóa. George F. McLean,
Phạm Minh Hạc (chủ biên). Hà Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia.
12 trang
21920
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tư tưởng khoan dung trong văn hóa chính trị Hồ Chí Minh với sự nghiệp đổi mới đất nước", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tu_tuong_khoan_dung_trong_van_hoa_chinh_tri_ho_chi_minh_voi.pdf
