Tín ngưỡng thần nông qua các tiết lễ thờ cúng trong năm (nghiên cứu từ tư liệu Hán Nôm)
28
CHUYÊN MỤC
VĂN HÓA - NGHỆ THUẬT
TÍN NGƯỠNG THẦN NÔNG
QUA CÁC TIẾT LỄ THỜ CÚNG TRONG NĂM
(Nghiên cứu từ tư liệu Hán Nôm)
VƯƠNG THỊ HƯỜNG*
Tín ngưỡng và phong tục thờ cúng Thần Nông khá phổ biến ở Việt Nam. Trong
lịch sử, từ triều đình cho đến người dân, từ Bắc tới Nam, từ nông thôn đến miền
núi, ở đâu cũng ghi nhận sự hiện diện của tín ngưỡng thờ cúng Thần Nông và
các vị thần liên quan tới nông nghiệp. Sự hiện diện của tín ngưỡng và phong tục
này trong đời sống đã được nhiều tư liệu Hán Nôm ghi lại. Bài viết giới thiệu và
hệ thống hóa những tiết lễ thờ cúng Thần Nông trong năm của người Việt được
phản ánh từ tư liệu Hán Nôm.
Từ khóa: tín ngƣỡng thờ Thần Nông, điển chế, tiết lễ nông nghiệp, tƣ liệu Hán Nôm
Nhận bài ngày: 31/3/2021; đưa vào biên tập: 02/4/2021; phản biện: 10/4/2021;
duyệt đăng: 05/5/2021
1. DẪN NHẬP
các vị thần tự nhiên nhƣ trời, đất, mây,
mƣa… khá phổ biến. Sử sách Việt
Nam chép rằng Thần Nông là vị thần
cai quản phƣơng Nam và còn có tên
khác là Viêm Đế - vua xứ nóng và là
thủy tổ của ngƣời Việt. Sự ghi nhận
trên thƣ tịch bắt đầu từ ghi chép của
Trần Thế Pháp ở Lĩnh Nam chích quái
trong Truyện Hồng Bàng thị: “Đế Minh
cháu ba đời họ Viêm Đế Thần Nông
sinh ra Đế Nghi, sau nhân đi tuần về
phía Nam đến núi Ngũ Lĩnh lấy đƣợc
con gái bà Vụ Tiên rồi trở về, sinh ra
Lộc Tục. Tục dung mạo đoan chính,
Trong truyền thuyết các nƣớc Việt
Nam, Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật
Bản đều có sự xuất hiện của Thần
Nông. Tuy nhiên, ở mỗi nƣớc, mỗi
dân tộc, sự xuất hiện của Thần Nông
lại có những nét khu biệt. Ngƣời Việt
sống chủ yếu bằng nghề nông, sản
xuất nông nghiệp đƣợc biết đến từ rất
sớm. Trong tín ngƣỡng sơ khai của
ngƣời Việt, việc thờ cúng, sùng bái
* Viện Nghiên cứu Hán Nôm.
VƢƠNG THỊ HƢỜNG – TÍN NGƢỠNG THẦN NÔNG QUA…
29
bẩm tính thông minh, Đế Minh lấy làm Nguyễn cho biết: Đàn Tiên Nông là
lạ, cho nối ngôi mình. Lộc Tục cố từ, nơi diễn ra nghi lễ chính trong lễ Tịch
điền, là lễ nhà vua đích thân đi cày
ruộng. Lễ tế ở đàn Tiên Nông đƣợc
quy định chặt chẽ, rõ ràng dƣới triều
Nguyễn nhƣng cũng không thấy giải
thích hay phân biệt giữa Tiên Nông và
Thần Nông. Mục Bộ Hộ chiếu lệ cấp
phát trong Điển chế và pháp luật Việt
Nam thời trung đại cho thấy lễ tế ở
đàn Tiên Nông đƣợc quy định cụ thể:
“Bộ Hộ lĩnh tiền, gạo, mắm, muối ở Hộ
phiên phát cho Thái quan ở Thái đàn
làm” (Nguyễn Ngọc Nhuận, 2011, tập
2: 151)(8). Hay lệ khí ở đàn Tiên Nông,
mục Tạo lệ của Lê triều Hội điển cho
biết: “Lệ tế khí ở đàn Tiên Nông: hàng
năm Bộ Công căn cứ tờ tƣ của Bộ Lễ
tƣ đến, tƣ cho Hộ Bộ lĩnh 4 quan tiền
quý giao cho các cục thợ chẻ gỗ đan
trúc làm hoa, làm mâm… Gồm các
thứ sau: bàn 2 chiếc, giá đèn 1 chiếc,
mộc vị 1 chiếc, đấu gỗ 1 chiếc. Giá và
chậu quán tẩy 1 chiếc” (Nguyễn Ngọc
Nhuận, 2011, tập 2: 151). Đến năm
Minh Mạng thứ 13 (1832), nhà nƣớc
có quy định các trực tỉnh tế thần Tiên
Nông: “Các địa phƣơng đều đặt 3
mẫu ruộng tịch điền phía đông bên
ngoài tỉnh thành, dựng đàn Tiên Nông
ở giữa” (Viện Sử học, 2005, tập 4:
288). Lễ vật cũng đƣợc quy định cụ
thể cho các trực tỉnh trong cúng Tiên
Nông: lễ dùng trâu, lợn, xôi đều dùng
từ 1 - 3 mâm quả phẩm, quan tỉnh ấy
văn vũ thƣ hạt, mặc đủ triều phục làm
lễ” (Viện Sử học, 2005, tập 4: 288).
Hàng năm vào các tiết lễ thờ cúng hay
lễ hội về nông nghiệp nhƣ lễ hội đầu
xuân, tiết Hạ điền, Thƣợng điền... đều
xin nhƣờng cho anh, Đế Minh liền lập
Đế Nghi làm kẻ nối ngôi để trị đất Bắc,
lại phong Lộc Tục là Kinh Dƣơng
Vƣơng để cai trị đất Nam, lấy hiệu
nƣớc là Xích Quỷ” (Đinh Gia Khánh,
1990: 29)(1). Chép lại từ Lĩnh Nam
chích quái, Đại Việt sử ký toàn thư ghi:
“Kinh Dƣơng Vƣơng tên húy là Lộc
Tục, con cháu họ Thần Nông” (Ngô
Đức Thọ, 1998, tập 1: 116)(2).
Ở Trung Quốc, ngoài Thần Nông còn
có Hậu Tắc là quan trông coi về nông
nghiệp của vua Nghiêu, cũng có khi
Hậu Tắc đƣợc đồng nhất với Thần
Nông (Điền Thiên, 2003: 60-67)(3).
Nhƣng đến đời Hán thì xuất hiện khái
niệm Tiên Nông, đàn Tiên Nông trong
ngày lễ Tịch điền, vua làm lễ tế Tiên
Nông ở đàn xong mới xuống đồng, vì
thế đàn còn có tên là đàn Tịch điền,
đến đời Đƣờng mới ấn định tên chính
thức là đàn Tiên Nông(4). Nhƣ vậy về
chữ Tiên Nông (先農) trong thƣ tịch
Trung Quốc là dùng để chỉ vị thần chủ
về nông nghiệp.
Khảo trong sử sách các đời vua chúa
phong kiến Việt Nam chƣa thấy ghi
chép phân biệt về nguồn gốc thờ cúng
Tiên Nông và Thần Nông. Các bài văn
tế trong nghi lễ thờ thần dân gian
cũng không có sự phân biệt rõ ràng.
Cùng một tiết tế lễ nhƣng có nơi gọi là
Thần Nông (Văn tế Thần Nông trong
lễ Thƣờng tân - 嘗新神農祭文(5)), có nơi
lại gọi là Tiên Nông (Văn tế Tiên Nông
trong lễ Thƣờng tân - 嘗新先祭文(6)).
Sách Giao tự điển lệ (交祀典例)(7) nhà
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
30
có cúng Thần Nông, Tiên Nông. Trong Còn các kỳ lễ tế Thƣợng điền, Hạ
dân gian cũng không hề có sự phân điền, Thƣờng tân lại phổ biến trong
biệt rạch ròi giữa Thần Nông và Tiên
Nông mà họ mặc nhiên coi hai vị này
là một, vì cả hai đều là tổ tiên, là
ngƣời giúp cho mùa màng tƣơi tốt,
ngũ cốc bội thu. Tín ngƣỡng thờ cúng
Thần Nông đã ăn sâu vào đời sống
tinh thần của ngƣời dân Việt, trở
thành phong tục thờ cúng hội hè đình
đám hàng năm.
dân gian. Bài viết bƣớc đầu giới thiệu
6 điển chế và tiết lễ liên quan đến việc
thờ Thần Nông, thần nông nghiệp qua
tƣ liệu Hán Nôm.
2.1. Lễ Tịch điền và lệ cày ruộng
tịch điền
“Tịch điền - 籍田” theo Từ điển Hán
Việt (của Đào Duy Anh) có nghĩa là
ruộng do đích thân nhà vua xuống
cày. Lễ Tịch điền đƣợc triều đình
phong kiến tổ chức nhằm khích lệ
nông dân phát triển nông nghiệp, lấy
nghề nông làm gốc.
2. ĐIỂN CHẾ VÀ TIẾT LỄ LIÊN
QUAN ĐẾN TÍN NGƯỠNG THỜ
THẦN NÔNG
Điển chế và pháp luật thời trung đại
Việt Nam cho rằng: “Tế tự chính là
phải thành kính… Còn việc cầu phúc,
cầu tạnh, cầu mƣa cần phải thành
kính…” (Nguyễn Ngọc Nhuận, 2011,
tập 1: 380). Các thể lệ về cúng tế
đƣợc quy định: “Việc cúng tế phải cẩn
thận đàng hoàng, phàm các việc làm
không đƣợc vi phạm kỷ cƣơng, thất
lễ…” (Nguyễn Ngọc Nhuận, tập 1:
381). Điều đó cho thấy rằng các triều
vua rất coi trọng việc cúng tế thần linh,
nhất là các thần linh phù hộ cho quốc
thái dân an. Một trong những vị thần
đƣợc triều đình quy định đứng vào
hàng “đại lễ”, “quốc tế” và nhân dân
vọng ngƣỡng, cùng hƣởng ứng, đó
chính là tế lễ Thần Nông.
Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép vào
đầu xuân năm 987, vua Lê Đại Hành
làm lễ Tịch điền, cày ruộng để khuyến
khích dân chúng trồng trọt: “Đinh Hợi
(Thiên Phúc) năm thứ 8 (987)... Mùa
xuân, vua lần đầu cày Tịch điền ở núi
Đọi(9) đƣợc một hũ nhỏ vàng. Lại cày
ở núi Bàn Hải, đƣợc một hũ nhỏ bạc,
nhân đó đặt tên là ruộng Kim Ngân
(Ngô Đức Thọ, 1998, tập 1: 224).
Ngƣời tiếp nối vua Lê Đại Hành đi cày
ruộng Tịch điền là vua Thái Tông nhà
Lý. Sách Đại Việt sử ký toàn thư cho
biết, vua Lý Thái Tông đã đích thân
cày Tịch điền hai lần. Lần thứ nhất
vào: “Mậu Dần (Thông Thụy) năm thứ
5 (1038),... Mùa xuân, tháng 2, vua
ngự ra cửa Bố Hải cày ruộng tịch
điền. Sau Hữu ty dọn cỏ đắp đàn. Vua
thân tế Thần Nông, tế xong tự cầm
cày để làm lễ tự cày. Các quan tả hữu
có ngƣời can rằng: “Đó là công việc
của nông phu, bệ hạ cần gì làm thế?”.
Vua nói: “Trẫm không tự cày thì lấy gì
Việc tế lễ Thần Nông đƣợc tổ chức ở
cả triều đình và địa phƣơng. Những
điển chế đƣợc triều đình quy định và
tổ chức hàng năm có lễ Tịch điền, Tế
đàn Xã tắc, lễ Tiến Xuân ngƣu. Ngoài
ra cũng có một số lễ khác có liên quan
nhƣ các kỳ lễ tế cầu quốc thái dân an.
VƢƠNG THỊ HƢỜNG – TÍN NGƢỠNG THẦN NÔNG QUA…
31
làm xôi cúng, lại lấy gì cho thiên hạ 2020: 3-16). Những ghi nhận của sử
noi theo?”. Nói xong đẩy cày ba lần rồi sách đối với chế độ ruộng đất, công
thôi” (Ngô Đức Thọ, 1998, tập 1: 259). điền, tƣ điền và đặc biệt là việc đặt tạo
Lần thứ 2 là khi: “Nhâm Ngọ (Càn Phù lệ, đặt ra các loại ruộng để thờ cúng
Hữu Đạo) năm thứ 4 (1042),... Mùa thần linh không phải đóng thuế đã
xuân, tháng 3, vua ngự ra cửa biển gián tiếp cho thấy việc thờ cúng thần
Kha Lãm cày ruộng tịch điền rồi về linh trong đó có Thần Nông vẫn đƣợc
Kinh sƣ (Ngô Đức Thọ, 1998, tập 1: các triều đại này coi trọng.
262). Sách Khâm định Việt sử thông
giám cương mục, ngoài việc ghi sự
kiện cày ruộng Tịch điền của vua Lê
Đại Hành, vua Lý Thái Tông (2 lần)
còn ghi sự kiện vua Lý Thái Tông đã
từng đi cày: vào năm 1032 “... mùa
hạ, tháng 4. Nhà vua chính mình đi
cày Tịch điền. Nhà vua đi Đỗ Động
Giang, cày ruộng Tịch điền, có ngƣời
nông dân dâng lúa có điềm lạ: một giò
đƣợc chín bông. Nhà vua hạ chiếu đổi
gọi ruộng ấy là Ứng Thiên” (Viện Sử
Vốn là vƣơng triều trọng nông nên lệ
thờ Thần Nông đƣợc nhà Nguyễn rất
chú ý. Vua Gia Long ngoài tổ chức lễ
Tịch điền theo lệ cổ còn đặt cả quy
định về ruộng tịch điền. Vua Minh
Mạng tiếp tục thực hiện nghi lễ này và
coi nhƣ một đại lễ quan trọng. Sách
Đại Nam thực lục chép vào tháng 2
năm Mậu Tý (1828) vua Minh Mạng
đã ban lời dụ về việc cày ruộng tịch
điền nhƣ sau: “Ðời xƣa vua cày ruộng
Tịch điền, để lấy gạo làm xôi tế Giao
Miếu, nhân thể để xét thời tiết làm
ruộng khuyên giúp nông dân, thực là
việc lớn trong vƣơng chính…, bên tả
dựng đài Quan canh, đằng trƣớc làm
ruộng đế tịch, đằng sau làm điện thay
áo, bên hữu đặt đàn Tiên Nông…”
(Viện Sử học, 2007, tập 2: 679-681)(11)
Ông còn giao cho Bộ Lễ soạn thảo
điển lệ quy định chặt chẽ về việc cúng
tế Thần Nông và ruộng tịch điền. Đích
thân vua cử hành nghi lễ thờ cúng
Thần Nông và các Tiên Nông: “… Giờ
Tý ngày ấy, Hữu ty bày lễ phẩm lên
đàn Tiên Nông… Đến giờ Mão vua đội
mũ cửu long, áo hoàng bào, đai ngọc
lên kiệu, ngƣời dẫn trƣớc, ngƣời theo
học, 2007, tập 1): 291)(10)
.
.
Sách Khâm định Việt sử thông giám
cương mục ghi việc vua Lý Thái Tông cày
ruộng Tịch điền ở cửa Bố Hải và làm lễ tế
Thần Nông.
Từ các văn bản Hán Nôm cho thấy
các vua triều Tiền Lê - Lý đều tổ chức
lễ tế Thần Nông, coi trọng sản xuất
nông nghiệp. Các đời vua nhà Trần,
Hồ, Hậu Lê sử sách ít đề cập nhƣng
căn cứ vào những lời bàn của các sử sau đúng nghi vệ… Sau đấy hàng
thần thì thấy việc tịch điền, cúng tế
Thần Nông đều có (Trịnh Khắc Mạnh,
năm việc tế đàn Tiên Nông đều sai
Kinh đoàn khâm mệnh làm lễ...” (Viện
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
32
Sử học, 2007, tập 2: 679-681). Việc hoàn tất, cảm xin cúng tế truy ân…
anh linh hâm hƣởng chứng giám, lƣu
cho tăng thêm ân phúc phù trì, mƣa
thuận thời gió thuận vụ, mạ lớn lúa
chín đầy bồ, ngƣời ngƣời hớn hở, vạn
vật đông đúc, phú quý phồn vinh đều
lũ lƣợt kéo về. Kính cẩn dâng cáo!”
(Viện Nghiên cứu Hán Nôm, AFa3/56:
99).
xây dựng các công trình phục vụ tế lễ
và đặt điển lệ cúng tế hàng năm đối
với Thần Nông của vua Minh Mạng
càng khẳng định tín ngƣỡng này
mang dấu ấn quan trọng đối với triều
Nguyễn. Đến triều vua Tự Đức, nghi
lễ đƣợc rà soát, bỏ bớt rƣờm rà và
định lại điển lệ, lập quy chế rõ ràng.
Bài văn tế cũng đã mang hàm ý chỉ
Thần vừa là vị thánh đế, vừa là ngƣời
bảo trợ cho nông nghiệp. Và những
bài văn tế dạng này xuất hiện phổ
biến trong văn bản tục lệ Hán Nôm
các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ.
Việc phân cấp tế thần đƣợc thông
suốt từ triều đình tới địa phƣơng. Ở
cấp quốc gia thì vua sẽ đích thân đi
cày ruộng tịch điền và ở cấp địa
phƣơng, việc này đƣợc ủy quyền cho
ngƣời đứng đầu từng tỉnh, phủ, huyện
hoặc các vị bô lão đức cao vọng trọng.
Ở cấp xã thôn cũng có ngƣời chuyên
trách lo việc tế lễ và bố trí ruộng tịch
điền. Các quy định về thể lệ cúng tế,
chủ tế, thành phần ban tế, lễ vật cúng
tế đều đƣợc quy định trong tục lệ,
hƣơng ƣớc. Nhân dân, hƣơng lão,
chức dịch địa phƣơng… đều có giao
ƣớc, cam kết bắt buộc thực hiện.
Ruộng đƣợc dùng làm tịch điền còn
gọi là ruộng tế, sau khi làm lễ Tịch
điền xong thì giao cho những ngƣời
(đã đƣợc lựa chọn và đánh giá là có
đạo đức ở địa phƣơng) luân phiên cày
cấy, lấy hoa lợi làm lễ cúng Thần
Nông. Trong các nghi thức ở buổi tế
thần bắt buộc phải có bài văn tế thần,
bày tỏ sự kính trọng, biết ơn và mong
thần tiếp tục phù hộ cho nghề nông,
phù hộ cho dân khang vật thịnh, quốc
thái dân an và bày tỏ tấm lòng biết ơn
của ngƣời dân với thần: “Thánh đế!
Sinh theo điển lệ, nối nhau trị vì sáng
2.2. Lễ đàn Xã tắc
Theo Đào Duy Anh (2020) “Xã tắc” là:
Dân cần có đất ở nên lập nền xã để tế
thần hậu thổ, dân cần có lúa ăn nên
lập nền tắc để tế Thần Nông. Mất
nƣớc thì mất xã tắc, nên xã tắc cũng
có nghĩa là quốc gia. Việc lập đàn Xã
tắc theo Lê Quý Đôn (2007: 62) có từ
thời Lý: “Triều nhà Lý, lập đàn Phong
vân để cầu mƣa; đàn Xã tắc để cầu
quanh năm đƣợc mùa…”. Việc này
cũng đƣợc Ngô Thì Sỹ nhắc lại trong
Việt sử tiêu án mục về Lý Thái Tông:
“Vua đặt ra đàn Xã tắc, để bốn mùa
cúng tế cầu cho đƣợc mùa” (Ngọ
Phong Ngô Thì Sỹ, 1960: 125). Hoàng
Việt luật lệ, quyển IX, phần Lễ luật,
mục Tế tự ghi các phép tắc về việc
cúng tế, quy định nghiêm khắc về tổ
chức lễ tế, nghi thức tế, lễ vật tế…
Trong đó có thể hiện rõ những quy
định cúng tế ở đàn Xã tắc. Nếu thực
hiện không nghiêm sẽ bị trị tội: “Phàm
rỡ… Nay tiết đúng lúc việc nông tang lễ tế trời đất xã tắc và cúng tế ở các
VƢƠNG THỊ HƢỜNG – TÍN NGƢỠNG THẦN NÔNG QUA…
33
miếu nếu sở ty không cáo thị trƣớc quan lại sở ty bị phạt đánh 100
ngày cúng tế cho các nha môn biết thì trƣợng” (Nguyễn Ngọc Nhuận, 2011,
tập 3: 436). Di tích đàn Xã tắc đƣợc
xây dƣới thời vua Gia Long vào tháng
4 năm 1806 để tế cúng thần đất (xã)
sẽ phạt đánh 50 roi. Vì không cáo thị
mà nhầm lẫn khi hành sự thì phạt đánh
100 trƣợng. Nếu đã đƣợc cáo thị mà
kẻ nào nhầm lẫn thì xử tội ngƣời nhầm và thần ngũ cốc (tắc). Nhà Nguyễn tổ
lẫn cũng phạt đánh 100 trƣợng” chức tế lễ mỗi năm hai lần, vào mùa
(Nguyễn Văn Thành, 1994: 432).
Không chỉ ban hành các định lệ về
việc cúng tế ở đàn Xã tắc, cầu cho
mƣa thuận gió hòa, mùa màng bội
thu, nhà Nguyễn cho rằng tế đàn Xã
tắc là lễ tế quan trọng hàng đại tự:
“Đại tự là tế trời đất, tế đàn xã, đàn
tắc vậy” (Nguyễn Ngọc Nhuận, 2011,
tập 3: 435)(12). Đối với việc phá hỏng
đàn tế của đại tự thì ngay từ thời Lê
đã khép tội này vô cùng lớn: “Phàm kẻ
nào phá hủy làm hỏng đàn tế đại tự
bất luận là cố ý hay vô ý đều phạt 100
trƣợng, lƣu đày xa 3.000 dặm. Phá
hủy cổng ngoài thì giảm 2 bậc phạt
đánh 90 trƣợng, đồ (lƣu đày) 2 năm
rƣỡi, phá hủy đồ cúng tế của đại tự thì
phải xử phạt đánh 100 trƣợng, đồ 3
năm. Tuy làm hỏng nhẹ cũng phải xử
tội. Đánh mất hoặc vô ý làm hỏng thì
giảm 3 bậc (đánh 70 trƣợng, đồ 1
năm rƣỡi. Nếu giá trị lớn thì xử tội phá
hủy hàng hóa công” (Nguyễn Ngọc
Nhuận, 2011, tập 3: 435). Những điều
trên là điều lệ quy định đối với đàn tế
cấp quốc gia, còn với địa phƣơng thì:
“phàm các thần xã tắc, núi sông mƣa
gió ở trong các doanh trấn và các
thánh đế minh vƣơng, trung thần liệt
sĩ đời trƣớc… Hữu ty sở tại lập bài vị,
viết thần hiệu treo ở nơi thanh tịnh
thƣờng tế đúng ngày tế lễ. Nếu đến kỳ
mà quên không treo thần hiệu thì
xuân và mùa thu và cách ba năm (vào
các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu) đích
thân nhà vua đến làm lễ. Các địa
phƣơng cũng cho xây dựng đàn Xã
tắc, đàn Thần Nông để cúng Thần
Nông, thần đất, thần lúa và tổ chức Kỳ
an (cầu an).
2.3. Lễ Tiến Xuân
Lễ Tiến xuân, Tiến Xuân ngƣu,
Nghênh xuân, lễ thần Câu Mang là
những tiết lễ đều đƣợc tiến hành vào
mùa xuân và đều liên quan đến tiết
khí, trâu cày nên mọi ngƣời vẫn coi là
một. Thần Câu Mang (Mang Thần)
theo thuyền thuyết Trung Quốc là Mộc
thần (thần mùa xuân, chủ về sự nảy
mầm và phát triển cây cối) nên đƣợc
coi là một hiện thân của Thần Nông.
Chƣa rõ thời điểm chính xác xuất hiện
nghi thức độc đáo này ở Việt Nam
nhƣng từ thời vua Lý Anh Tông (1138-
1175) đã ban lệnh thờ cúng thần Câu
Mang – vị thần coi sóc về mùa xuân,
vị thần chủ về mùa màng, đồng thời
chuyên lo việc làm mƣa và có lệ khi
làm lễ mùa xuân phải đem con trâu
làm bằng đất (gọi là Xuân ngƣu) dâng
lên đền thờ. Đây là dấu mốc cho nghi
thức dâng trâu đất mùa xuân mà thƣ
tịch còn lƣu lại đƣợc. Nhà Nguyễn
đến đầu những năm 30 (thế kỷ XX)
vẫn giữ lệ Tiến xuân (tế Thần Nông).
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
34
Theo Nguyễn Mạnh Hùng, vào thời doãn và quan huyện lấy cành dâu
gian này, ở kinh đô Huế mỗi đầu năm,
khoảng từ mồng 7 đến rằm tháng
giêng, Bộ Lễ của triều đình đều tổ
chức lễ Tế Xuân hay Tế Thần Nông.
Đàn Tế Xuân đƣợc lập tại làng Phú
Mỹ (nay là Phú Hiệp) và hiện nay tàn
tích vẫn còn. Lễ Tế có trống kèn,
hƣơng hoa, ngũ quả, Chủ lễ có năm
là ông Phủ Doãn, có năm là ông Phủ
Thừa của tỉnh Thừa Thiên. Các vị này
vâng mệnh triều đình (thay mặt vua),
mặc áo đại trào và lạy ở bàn thờ giữa.
Chiếc hƣơng án có ảnh Thần Nông
đƣợc che lọng vàng do bốn lính của
Hoàng Cung khuân (Nguyễn Mạnh
đánh trâu đất rồi đƣa vào sân điện
làm lễ Tiến Xuân ngƣu. Các vị công
hầu bá đại thần và văn võ bá quan
vâng chỉ của chúa đều đầy đủ phẩm
phục vào triều làm lễ. Lễ xong quan
Tƣ thiên giám khiêng án để Xuân
ngƣu đến dâng vua rồi đệ tiến sang
phủ chúa” (Nguyễn Ngọc Nhuận, 2011,
tập 1: 196). Sử gia Phan Huy Chú chú
thích ý nghĩa của lễ này nhƣ sau: “Xét
thiên Nguyệt Lệnh nói: Tháng quý
đông làm con trâu bằng đất để tống
khí lạnh, vì tháng ấy là tháng Sửu,
sửu là trâu, đất thì ngăn nƣớc, cho
nên làm con trâu bằng đất để át khí
lạnh. Các đời cứ dùng theo nghĩa ấy,
cho nên mới có lễ Tiến Xuân ngƣu,
mà ban cho các quan là để cùng nhau
tống khí lạnh đi” (dẫn theo Nam
Khánh, 2016). Năm Nhâm Thìn, niên
Hùng, 1989: 89)(13)
.
Cùng với lễ Tịch điền thì lễ Tiến Xuân
ngƣu và tế thần Câu Mang gắn với
hình ảnh con trâu. Nghi thức dâng
trâu đất mùa xuân ở lễ tiến Xuân
Ngƣu luôn gắn với hình ảnh thần Câu hiệu Khánh Đức thứ 4 (1652), mùa
Mang(14): “Sau lễ tế thần Câu Mang,
đông tháng 12, ban lệnh về định lễ vật
một ngƣời đƣợc cử cầm roi trang trí tế xuân: “Lệ tế xuân ở các đền thần,
từ hạng Thƣợng, Trung đẳng thì 1
thị “tống hàn, nghênh xuân”, tiếp đến tổng hoặc 2 tổng, hoặc 2 xã phải tế 1
đền. Quan huyện chuyển công văn
trâu đất mang về nhà với ý nghĩa cầu đến xã dân để chuẩn bị mua các thứ
trâu dê, lợn, mâm đôi, y theo lệ tế của
vƣợng” (Nguyễn Ngọc Nhuận, 2011: Quốc triều, đồng thời sắm sửa chỉnh
tề đầy đủ đƣa đến bản đền. Đến ngày,
Lê triều Hội điển mô tả: “Buổi chiều quan phủ, huyện, hiệu và lại viên Nhị
màu sắc sặc sỡ quất vào trâu đất biểu
ngƣời dân khoét một ít đất trên thân
một năm mới bội thu, may mắn thịnh
151). Lễ Tiến Xuân ngƣu đƣợc sách
ty đến làm lễ, sao cho chỉnh tề, tinh
khiết, chí kính, đều do dân thủ lệ cung
đốn” (Nguyễn Ngọc Nhuận, 2011, tập
1: 581). Ý nghĩa đón xuân, đón khí tiết
hôm trƣớc ngày Lập xuân, cục
Thƣờng ban đệ trâu đất đến đàn tế ở
phƣờng Đông Hà. Quan Phủ doãn và
quan hai huyện Thọ Xƣơng, Quảng
Đức làm lễ xong thì sai dân phƣờng mới, cầu mong Thần Nông phù hộ
cùng với thời điểm gieo trồng của năm
Sớm hôm sau làm lễ xong, quan Phủ mới và lệ chăm sóc đàn trâu cày
đƣa đến đàn tế ở phƣờng Hà Khẩu.
VƢƠNG THỊ HƢỜNG – TÍN NGƢỠNG THẦN NÔNG QUA…
35
xuyên suốt phong tục này. Năm Minh điền. Sau khi thu hoạch xong thì có lễ
dâng sản vật ngon để cúng tế thần
linh và tổ tiên. Ý nghĩa của các tiết lễ
thờ cúng mong Thần Nông, Tiên Nông
phù hộ cho mùa màng tƣơi tốt, dân
yên vật thịnh. Tục cúng tế Hạ điền,
Thƣợng điền và Thƣờng tân thƣờng
tổ chức theo làng xóm, tổ chức không
có ngày cố định. Tục lệ giáp Phong
Miêu, huyện Giao Thủy, tổng Cát
Xuyên, tỉnh Nam Định viết: “Lệ Hạ
điền vào ngày tốt hạ tuần tháng 5
hoặc là ngày tốt thƣợng tuần tháng 6
hàng năm” (Viện Nghiên cứu Hán
Nôm, AF.a11/1: 16). Nghi thức tiến
hành và cỗ dâng cúng cũng đƣợc quy
định kỹ càng: “chọn cử bốn giáp một
mâm, kỳ lão làm điền chủ, đặt 10
thƣớc ruộng ở Cửa Miếu, điền chủ
nhận ruộng canh tác, đến ngày tốt
điền chủ ấy chuẩn bị sửa soạn một
con gà trống, 5 đấu xôi, 1 bình rƣợu,
30 miếng trầu cau, trai giới tắm rửa
sạch sẽ yết tế Thần Nông, lúc Hạ điền
tháng 7, 8 cấy lúa thu, trồng 3, 4 củ
khoai để làm biểu thị cho sự tƣơi tốt,
đến ngày mồng 6 tháng 11 cầu phúc
đem biếu điền chủ nửa thủ lợn làm lệ”
(Viện Nghiên cứu Hán Nôm, AF.a11/1:
16-17). Tục lệ làng Nho Lâm (tỉnh
Hƣng Yên) thì ghi rõ “Hàng năm vào
Mạng thứ 9 (1828) trong bản đình
nghị tâu lên nhà vua và đƣợc ban chỉ
chuẩn: “hàng năm, sau ngày Đông chí,
gặp ngày Thìn, tòa Khâm Thiên giám
hội đồng với Vũ khố, lấy nƣớc và đất
ở phƣờng thần Tuế Đức, làm ra 3 con
trâu và 3 vị Mang thần dùng cày dâu
cây giá làm thai cất, coi xem can chi
năm ấy…” (Viện Sử học, 2005, tập 4:
162). Lệ Tiến xuân không chỉ diễn ra
ở kinh thành mà thời Nguyễn, lệ tiết
này còn đƣợc triều đình ban chỉ chuẩn
cho các địa phƣơng tiến hành. Bởi vì:
“… trâu đất và Mang thần nguyên là ý
chăm việc làm ruộng, khuyên bảo giúp
đỡ, ở Kinh thành đã cử hành trƣớc thì
các địa phƣơng cũng nên tuân làm tất
cả, để cho phù hợp lễ đời cổ …” (Viện
sử học, 2005, tập 4: 164)”. Theo tìm
hiểu của Nguyễn Mạnh Hùng (1989:
89) thì “Trƣớc kia, hàng năm ngƣời
Việt Nam đều làm lễ tế xuân. Ngƣời ta
nắn hình Câu Mang dẫn trâu bằng đất,
tùy theo từng năm mà có màu sắc
khác nhau. Thần và trâu đƣợc rƣớc đi
khắp phố. Dân chúng thi nhau đốt
pháo khi đám rƣớc đi ngang qua”.
2.4. Lễ Hạ điền
Hạ điền hiểu nôm na là khoảng thời
gian xuống đồng cày cấy (bƣớc xuống tháng 5 có tiết Đoan Dƣơng và Hạ
điền” (Viện Nghiên cứu Hán Nôm,
AF.a3/33: 86) nhƣng không nói rõ là
ngày nào. Tuy nhiên, các tỉnh đồng
bằng Bắc Bộ thƣờng chọn tổ chức
vào ngày tốt tháng 5, nhƣ tục lệ thôn
Trung Hòa xã Nhân Hòa “Theo lệ
chính lễ Hạ điền tháng 5 thì chọn ngày
tốt để làm lễ” (Viện Nghiên cứu Hán
ruộng). Nghi thức tế lễ này cùng với lễ
Thƣợng điền, Thƣờng tân đã trở
thành phong tục phổ biến của nông
thôn Việt Nam. Trƣớc kia, việc cày
cấy thƣờng là tháng năm, tháng sáu
gieo mạ; đến tháng 9, tháng 10 thu
hoạch. Nhƣng có nơi trồng cấy hai vụ
thì mỗi vụ nông dân đều làm lễ Hạ
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
36
Nôm, AF.a3/44: 27). Đồ vật lễ dâng Thƣợng điền là khoảng thời gian cày
cúng thần cũng không cố định mà tùy
thuộc vào điều kiện kinh tế của từng
địa phƣơng. Tục lệ của tổng Cát
Xuyên: “Lệ vào lễ Hạ điền… chọn 4
giáp một mâm, Kỳ lão có gia cảnh tốt
đặt làm điền chủ tại xứ Cửa Đình. Mỗi
giáp một sào nhận canh tác, chọn
ngày tốt điền chủ ấy chỉnh biện 2 con
gà trống 10 đấu xôi, 2 chai rƣợu, 40
miếng trầu cau, trai giới sạch sẽ yết tế
Thần Nông. Vào lúc hành lễ Hạ điền
tháng 7, 8 cấy lúa thu, trồng 2, 3 củ
khoai để làm biểu thị cho sự tƣơi tốt,
đến ngày mồng 6 tháng 11 làm lễ Cầu
phúc đem biếu điền chủ nửa cái thủ
lợn làm lệ” (Viện Nghiên cứu Hán
Nôm, AF.a11/1: 16). Nguyễn Thanh
Lợi (2020) cho biết: “Lễ Cầu bông
đƣợc tiến hành khi lúa bắt đầu ngậm
sữa (lúa mùa), cầu cho lúa ngậm sữa,
đơm bông, vụ mùa tốt tƣơi. Nghi thức
cúng Thần Nông diễn ra ngay trƣớc
sân đình, do hƣơng chức đảm nhiệm,
có chiêng trống, thịt, xôi, bánh, trái,
nhang đèn. Có nơi làm đơn giản
nhƣng cũng có nơi làm đầy đủ nghi
thức tế lễ, có văn tế, nhạc lễ, giống
nhƣ lễ Kỳ yên. Về sau, một số đình đã
nhập lễ Cầu bông vào lễ Hạ điền”;
làng xóm lập đàn tế, thƣờng là ngay
tại bờ ruộng (Nguyễn Hữu Mùi, 2020:
3-10) để tiện việc thần chứng giám
lòng thành. Trong buổi tế lễ sẽ có bài
văn tế ca ngợi công đức của thần, lễ
vật trầu cau, hƣơng hoa, xôi oản dâng
mời thần thụ hƣởng, ban phúc lành
cho dân.
cấy đã xong (nghĩa đen là công việc
đồng áng đã xong, bƣớc lên ruộng).
Tài liệu Hán Nôm về nghi lễ, phong
tục lệ làng tế Thần Nông phong phú.
Từ nghi lễ cúng tế, ngày tháng tổ
chức, lễ vật dâng cúng… đều đƣợc
chi tiết hóa. Trong Tế thần nghi tiết
chép 27 bài văn tế thần, rƣớc thần,
vào đám, hạ điền, thƣợng điền, cầu
phúc, cầu an,... của làng Hƣơng Lam
xã Đại Đồng tổng Đại Đồng huyện
Thạch Thất phủ Quốc Oai tỉnh Sơn
Tây thì Thượng điền tế Thần Nông thị
ngoài việc thể hiện xin thần ban cho
cày bừa đƣợc thuận lợi, muôn vật tốt
tƣơi, trăm họ phú quý, phúc lộc dài lâu
còn cho biết những hình dung về
Thần Nông: “Đại vƣơng đức tốt đẹp
trong ngoài, tính bẩm thụ từ sông núi,
làm chủ một phƣơng, vạn đại hƣơng
hỏa” (Viện Nghiên cứu Hán Nôm,
A.1544: 32). Hay tục lệ giáp Phong
Miêu, huyện Giao Thủy, tổng Cát
Xuyên, tỉnh Nam Định, miêu tả nghi lễ
và cách thức cúng Tiên Nông trong lễ
Thƣợng điền: “Lệ Thƣợng điền tế
Tiên Nông, viên chủ tế gieo mạ phải
chọn ngƣời khỏe mạnh không làm
việc gì sai trái, việc cấy lúa trồng khoai
trong lễ Thƣợng điền trƣớc tiên là hai
viên Thứ chỉ và Chánh phó lý phải
sửa soạn một hộp trầu cau, một chai
rƣợu; các giáp sửa soạn lợn xôi, trầu
rƣợu đầy đủ đem đến đình kính tế,
mỗi giáp đều biếu một miếng thủ lợn,
một mâm xôi trị giá bằng 2 quan tiền
đồng, tim lợn chia đủ 4 đĩa, còn thừa
kính biếu quan viên trên dƣới ăn
2.5. Lễ Thượng điền
VƢƠNG THỊ HƢỜNG – TÍN NGƢỠNG THẦN NÔNG QUA…
37
uống” (Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Phúc thần, có làng chỉ lễ Tiên Nông.
Tục thƣờng kén một ông lão hiền lành
phúc hậu mà hai vợ chồng còn song
toàn để làm lễ Hạ điền. Nghĩa là ông
ấy phải xuống cấy vài nắm mạ trƣớc
rồi từ đó trở đi cả xã mới cấy”. Qua
khảo sát của Phan Kế Bính và văn
bản tục lệ Hán Nôm tỉnh Hƣng Yên thì
thấy phong tục cúng tế Thần Nông
trong làng xã Bắc Bộ xƣa rất phổ biến.
Đồng thời qua đó cũng cho thấy tín
ngƣỡng và nghi thức tiến hành cúng
tế Thần Nông ở các địa phƣơng Bắc
Bộ đều tƣơng đối giống nhau. Những
ngƣời đƣợc chọn làm chủ tế phải là
ngƣời hoàn mỹ, có đạo đức và nhất là
phải đủ tin cậy để đƣợc phép dâng lễ
vật, văn tế thần. Chủ tế là ngƣời đƣợc
thực hiện các công việc biểu trƣng
của nhà nông: gieo mạ, gặt lúa...
AF.a11/1: 17-18). Lễ vật dâng thần
phải đƣợc chuẩn bị chu đáo và sau
khi tế xong đƣợc phép chia nhau lộc:
“Lễ tế Thƣợng điền, 1 viên Tiên chỉ, 2
viên Thứ chỉ cùng các Chánh, Phó lý
chỉnh biện 3 hộp trầu cau, 3 khệ rƣợu,
các giáp chỉnh biện 1 con lợn, 3 mâm
xôi, rƣợu ngon, cỗ đủ dùng, tề tựu tại
đình hành lễ kính tế. Tế xong, mỗi
giáp biếu 1 thủ lợn, 1 mâm xôi trị giá 2
quan tiền đồng, tim lợn chia làm 4 đĩa
đem biếu quan viên, còn lại thì già trẻ
cùng nhau ăn uống” (Viện Nghiên cứu
Hán Nôm, AF.a11/1:17).
Lễ Hạ điền và Thƣợng điền là hai lễ
lớn trong năm, đƣợc nhân dân tổ
chức long trọng và đều đặn. Nghiên
cứu từ các văn bản tục lệ cho thấy hai
lễ này đều đƣợc coi trọng và cùng
mong muốn thần phù hộ cho sản xuất
thuận lợi, “mƣa thuận gió hòa”, “lúa
khoai mơn mởn”, “ngũ cốc đầy bồ”…
Khảo sát riêng văn bản tục lệ Hán
Nôm tỉnh Hƣng Yên còn đƣợc lƣu giữ
tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm cho
thấy trong 187 văn bản thì có tới 127
văn bản (chiếm 68%) đề cập đến
phong tục thờ cúng Thần Nông thông
qua các nghi lễ, điều lệ cúng Thƣợng
điền, Hạ điền, Thƣờng tân. Phan Kế
Bính (2011: 99) cho biết ở vùng đồng
bằng Bắc Bộ đầu thế kỷ XX: “Hạ điền
là ngày mới bắt đầu bƣớc chân cuống
ruộng, ngày Thƣợng điền là ngày mới
có gạo mới… Lễ Thƣợng điền, Hạ
điền về làng nào có ruộng mới tế lễ
mà nhiều làng chỉ tế một lần vào ngày
Hạ điền mà thôi. Lễ ấy có làng tế
2.6. Lễ Thường tân
Lễ Thƣờng tân (嘗新) còn đƣợc gọi
bằng nhiều tên khác nhau nhƣ lễ
Thƣờng tiên (嘗先), lễ Hạ nguyên (下元),
lễ Trùng thập (重十), Song thập (雙十),
Thực tân (食新)... Thƣờng tân (嘗新)
theo nghĩa chữ Hán, nghĩa là nếm thử
cơm mới; Thƣờng tiên (嘗先) cũng có
nghĩa tƣơng tự nhƣ vậy nhƣng chỉ rõ
là “nếm thử trƣớc”; Hạ nguyên (下元)
là cách gọi theo thời gian diễn ra vào
rằm (ngày 15) tháng 10. Trùng thập
(重十), Song thập (雙十) là chỉ ngày 10
tháng 10. Tiết Thực tân (食新) có nghĩa
là ăn đồ mới/cơm mới.
Tuy tên gọi có thể khác nhau do ngày
diễn ra lễ cúng tế khác nhau nhƣng
đều là cúng lúa mới, tạ ân Thần Nông
đã phù hộ cho một mùa màng tốt tƣơi.
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
38
Vì thế sau khi thu hoạch lúa về, bát kỳ” (Nguyễn Ngọc Nhuận, 2011, tập 3:
cơm gạo mới đầu tiên sẽ đƣợc kính 590). Lê triều Hội điển ghi: “Lễ
cẩn dâng lên thần. Lễ vật dâng thần Thƣờng tiên kỳ tháng 8: phụng ban 25
trong ngày lễ phải đƣợc làm từ các quan tiền, 20 thúng gạo mới, 1 con bò
sản vật nông nghiệp nhƣ: xôi, bánh, lớn, 1 vò rƣợu ngon. Đệ đến để dâng
cơm, gạo. Triều Nguyễn quy định tiến” (Nguyễn Ngọc Nhuận, 2011, tập
ngày tế Thần Nông trong tiết Thƣờng 2: 92). Trong các bản tục lệ thì lễ vật
tân: “Hàng năm lệ tế Thƣờng tân, lễ có giản tiện hơn nhƣng ngày tháng và
phẩm là 500 hốt vàng hoa, 3 mạch quy định lễ nghi vẫn rất cụ thể, chặt
tiền hƣơng, 5 mạch tiền rƣợu, 1 nải chẽ “Lệ Cơm mới tháng 9 đến mùa
chuối, 3 mạch tiền trầu cau, 1 cân xôi lúa chín chuẩn bị thu hoạch của vụ ấy,
(Nguyễn Ngọc Nhuận, 2011, tập 3: Chánh, Phó lý sửa soạn một thủ lợn,
353). Tục lệ xã Lạc Thành tổng Cát một mâm xôi, trầu rƣợu đầy đủ kính tế
Xuyên huyện Giao Thủy tỉnh Nam Tiên Nông” (Viện Nghiên cứu Hán
Định quy định: “Vào tháng 10, chọn Nôm, AF.a11/1: 18). Tục lệ này ở
lấy ngày tốt để làm lễ Thƣờng tân; vùng Thanh Trì (Hà Nội): “thì lại ăn
bản xã thu các khoản tiền giao cho Tết Trùng thập về ngày 21 tháng 10(15)
Thủ từ nhận canh, lấy tiền vào ngày Đại để nhà quê là việc gặt hái xong,
.
nhớ đến công tiên nông mà cúng tế và
an ủi nhƣ sự khó nhọc mọi ngày” (Phan
Kế Bính, 2011: 61). Nhƣ vậy lễ Thƣờng
tân diễn ra tùy theo từng khu vực do
địa hình và khí hậu canh tác của mỗi
nơi. Thời gian có thể du di nhƣng đều
chung một ý nghĩa tạ ân Thần Nông
phù hộ nên sau khi thu hoạch xong
nông phẩm ngon nhất, tinh khiết nhất
sẽ đƣợc dâng cúng thần. Khảo sát
phong tục Việt Nam đầu thế kỷ XX
cho biết tục lệ này vẫn thịnh hành:
“Mồng mƣời tháng mƣời là tết Trùng
thập… về nhà quê cũng có nhiều nơi
ăn, có nơi ăn to lắm, nhƣ về vùng phủ
Hoài thì làm bánh dầy, nấu chè kho,
trƣớc cúng thần, sau cúng gia tiên…”
(Phan Kế Bính, 2011: 61).
đó (ngày làm lễ Thƣờng tân), lấy gạo
ngon một nồi, chuối xanh một nồi, phu
phế ra các hạng, hoa quả kính lễ, còn
lại lộc chia đều cho mọi ngƣời” (Viện
Nghiên cứu Hán Nôm, AF.a11/1: 18).
Ngày diễn ra lễ Thƣờng tân cũng
không nhất thiết giống nhau: “Lệ
Thƣờng tân tháng 9 đến mùa lúa chín
chuẩn bị thu hoạch của vụ ấy Chánh,
Phó lý sửa soạn một đầu lợn, một
mâm xôi, trầu rƣợu đầy đủ kính tế
Tiên Nông” (Viện Nghiên cứu Hán
Nôm, AF.a11/1: 18). Trong Quốc triều
chiếu lệnh thiện chính ghi chép các
chiếu lệnh đƣợc ban hành trong thời
gian từ niên đại Vĩnh Tộ thứ 7 (1627)
đến niên đại Chính Hòa thứ 8 (1687):
“… Theo lệ hàng năm phải có dâng
tiến các lễ Thƣờng tiên, Tiết liệu. Mỗi
năm có một kỳ tháng 5, một kỳ tháng
10, một kỳ tháng 12. Tổng cộng là 3
3. KẾT LUẬN
Ở Việt Nam, dƣới thời phong kiến,
việc thờ cúng Thần Nông đƣợc triều
VƢƠNG THỊ HƢỜNG – TÍN NGƢỠNG THẦN NÔNG QUA…
39
đình thực hiện cũng nhƣ việc tổ chức tâm thức, trở thành phong tục, thành
các tiết lễ trong dân gian đã trở thành biểu trƣng của cƣ dân nông nghiệp
phong tục không thể thiếu trong đời Việt Nam. Ngày nay, một số địa
sống tinh thần của ngƣời nông dân. phƣơng tổ chức lễ Tịch điền, lễ Tiến
Có những tiết lễ thờ thần riêng nhƣng Xuân ngƣu… nhằm góp phần phát
cũng có những tiết lễ phối thờ Thần huy nét đẹp văn hóa cộng đồng và
Nông với các vị thần liên quan đến giáo dục tính nhân văn. Tuy nhiên,
nông nghiệp khác nhƣ thần mây, thần việc phục dựng các phong tục, lễ hội
mƣa, thần sấm… Từ vua Lê Đại Hành cần đƣợc nghiên cứu kỹ càng, thận
(tiền Lê) cho đến vua Minh Mạng (thời trọng từ nguồn gốc, ý nghĩa, quy
Nguyễn) đều công nhận và tôn trọng mô,… để phát huy đƣợc sức mạnh
tín ngƣỡng thờ cúng Thần Nông. Ý của di sản cha ông để lại; không thể
nghĩa của tín ngƣỡng thờ cúng Thần tùy tiện, vì mục đích thƣơng mại mà
Nông và các điển chế, tiết lễ thờ cúng làm mất đi những giá trị chân, thiện,
nhằm ghi nhớ công ơn của thần với mỹ - giá trị cốt lõi của văn hóa. Vua Lê
quan niệm là vị thủy tổ cũng nhƣ là vị Thánh Tông mong muốn và từng huấn
thần bảo trợ cho mùa màng bội thu đã dụ: “Lễ nghĩa để sửa tốt lòng dân,
tạo nên sự gắn kết cộng đồng ngƣời nông tang để có đủ cơm áo. Hai điều
Việt giúp nhau vƣợt qua khó khăn đó là việc cần kíp của chính sự, là
trong quá trình sản xuất, chinh phục chức trách của các quan nuôi giữ dân”
thiên nhiên. Tín ngƣỡng này đã đi vào (Ngô Đức Thọ, 1998, tập 3: 97).
CHÚ THÍCH
Nghiên cứu này đƣợc tài trợ bởi Quỹ Phát triển Khoa học và công nghệ Quốc gia
(NAFOSTED) trong đề tài mã số 602.09-2019.03.
(1)
Sách Lĩnh Nam chích quái, bằng chữ Hán, do Trần Thế Pháp viết, Vũ Quỳnh - Kiều Phú
(bổ sung). Trong bài viết chúng tôi dựa theo bản dịch năm 1990 do Đinh Gia Khánh chủ biên,
Nguyễn Ngọc San biên khảo - giới thiệu.
(2) Lê Văn Hƣu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… Đại Việt sử ký toàn thư: Bản in Nội các quan
bản. Mộc bản khắc năm Chính Hòa thứ 18 (1697). Trong bài viết này, chúng tôi trích dẫn
bản in do Ngô Đức Thọ chủ biên. Phần dịch nghĩa ở quyển 1, 2, 3; nguyên văn chữ Hán ở
quyển 4.
(3)
“Tế tự Tiên Nông và tế tự Hậu Tắc, tế tự Linh tinh (các sao thiêng) đều là lễ hiến tế thần
nông nghiệp theo truyền thống của Trung Quốc” (先农祭祀与后稷祭祀 灵星祭祀同为中国 传统的农神祭祀).
(4) Tiên Nông, thời xƣa gọi là Đế xã, Vƣơng xã, đến đời Hán mới bắt đầu gọi là Tiên Nông…
Trƣớc đời Đƣờng là Đế xã, Đàn tế còn viết là Đàn Tịch điền, sau năm 685-688 niên hiệu
Thùy Củng (Lý Đán Đƣờng Duệ Tông đời Đƣờng) đổi là Đàn Tiên Nông
Nguyên văn: 先农，远古称帝社、王社，至汉时始称先农。春时东耕于藉田，引诗先农坛先农，则神农也”引；“坛
于田，以祀先农”引。魏时，先农为国六神之一(“风伯、雨师、灵星、先农、社、稷为国六神”引)。藉天祭先农，唐前
为帝社，祭坛曰藉田坛，垂拱年（公元 685～688 年）后改为先农坛。至此祭祀先农正式定为封建社会的一种礼制，
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 5 (273) 2021
40
(5)
Xem Viện Nghiên cứu Hán Nôm, AF.b1/21: “Nghệ An tỉnh Hƣng Nguyên phủ Văn Viên
tổng các xã tục lệ 乂安省興元府文園總各社俗例”, phần Tục lệ xã Phúc Xuyên.
(6) Xem Viện Nghiên cứu Hán Nôm, AF.b1/21: “Nghệ An tỉnh Hƣng Nguyên phủ Văn Viên
tổng các xã tục lệ 乂安省興元府文園總各社俗例”, phần Tục lệ xã Văn Viên.
(7) Xem Viện Nghiên cứu Hán Nôm, A.274: “Giao tự điển lệ 交祀典例”, gồm những quy định về
nghi thức tế lễ ở đàn Nam Giao; ở miếu, điện, lăng tẩm; ở đàn Xã tắc và các nơi khác trong
kinh thành Huế dƣới triều nhà Nguyễn.
(8) Sách Điển chế pháp luật Việt Nam thời trung đại bằng chữ Hán, gồm nhiều phần gộp lại
(nhƣ Lê triều Hội điển, Quốc triều chiếu lệnh thiện chính, Hồng Đức thiện chính thư… do
Nguyễn Ngọc Nhuận chủ biên, Trần Thị Kim Anh, Lê Tuấn Anh dịch. Các trích dẫn trong bài
viết này đều theo bản Nguyễn Ngọc Nhuận.
(9)
Núi Đọi: Còn gọi là Đọi Sơn (hay Long Đọi sơn), hiện tọa lạc trên đỉnh núi Long Đọi, xã
Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam.
(10)
Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, sách chữ Hán,
chúng tôi dẫn theo bản dịch Viện Sử học (2007).
(11) Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, Chính biên; chúng tôi dẫn theo bản dịch
Viện Sử học (2007).
(12) Lễ tế ở đàn Xã tắc là lễ tế Thần Đất và Thần Lúa (Thần Nông).
(13) Về lễ tế Xuân (hay Xuân ngƣu) có thể xem thêm Bửu Kế (1961), “Ngô Đình Nhu (1942).
(14) Hình ảnh thần Câu Mang thƣờng đƣợc mô tả là một chú bé mục đồng.
(15) Tuy gọi là tiết Trùng thập (10/10) nhƣng ở địa phƣơng này lại tổ chức cúng tế vào 21/10.
Qua đây có thể thấy, tên tiết Trùng thập cũng chỉ mang tính ƣớc lệ.
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
1. Bửu Kế. 1961. “Lễ tế Xuân hay đám rƣớc Thần Nông”. Sài Gòn. Tạp chí Bách khoa,
số Tết Tân Sửu, tr. 39-44;
2. Đào Duy Anh. 2020. Từ điển Hán Việt. Hà Nội: Nxb. Hồng Đức.
3. Điền Thiên. 2003. Tiên Nông và Linh tinh: khảo sát tế tự Thần Nông ở các địa
phương thời Tần Hán. Trung Quốc quốc gia bác vật quán, số 2003(8), tr. 60-67. (田天, 先
农与灵星：秦汉地方农神祭祀丛考. 中国国家博物馆馆刊).
5. Lê Quý Đôn. 2007. Kiến văn tiểu lục. Viện Sử học biên tập, dịch chú. Hà Nội: Nxb.
Văn hóa Thông tin.
6. Lê Văn Hƣu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… 1998. Đại Việt sử ký toàn thư: Bản in Nội các
quan bản. Mộc bản khắc năm Chính Hòa thứ 18 (1697). Bản dịch Ngô Đức Thọ chủ biên.
1998. Hà Nội: Nxb. Khoa học Xã hội, 3 tập.
24/2/2016.
8. Nội các triều Nguyễn. Khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ. Bản dịch: Viện Sử học (tái
bản). 2005. Huế. Nxb. Thuận Hóa.
9. Nội các triều Nguyễn. 2005. Khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ tục biên. VHv.2793/1-
30; In năm Khải Định 2 (1917). Bản dịch Viện Sử học (2005). Huế: Nxb. Thuận Hóa.
VƢƠNG THỊ HƢỜNG – TÍN NGƢỠNG THẦN NÔNG QUA…
41
10. Ngọ Phong Ngô Thì Sỹ. 1960. Việt sử tiêu án (越史標案). Viện Nghiên cứu Hán Nôm,
A.2977/1. Bản dịch: Hội Việt Nam Nghiên cứu liên lạc văn hóa Á Châu. 1960. Nxb. Văn
hóa Á Châu.
11. Ngô Đình Nhu. 1942. “Lễ lập Xuân ở Hà Nội”. Tạp chí Thanh Nghị, ngày 16/9/1942,
tr.16-18.
12. Nguyễn Hữu Hiếu, Lê Thành Thuận. 2020. Đình làng Nam Bộ và tục thờ Thần
Nông - nhìn từ Đồng Tháp, Hà Nội: Nxb. Hội Nhà văn.
13. Nguyễn Hữu Mùi. 2020. “Lễ tế Thần Nông và phong tục khuyến nông ở Việt Nam (trƣờng hợp
tỉnh Phúc Yên cũ)”. Tạp chí Hán Nôm, số 1 (158), tr.3-10.
14. Nguyễn Ngọc Nhuận (chủ biên); Trần Thị Kim Anh, Lê Tuấn Anh (dịch). 2011. Điển
chế pháp luật Việt Nam thời trung đại. Hà Nội: Nxb. Khoa học Xã hội.
15. Nguyễn Mạnh Hùng. 1989. Ký họa Việt Nam đầu thế kỷ XX. TPHCM: Nxb. Trẻ.
plus.vn/tuc-tho-than-nong-o-nam-bo, cập nhật ngày 3/1/2020
17. Nguyễn Thế Anh. 2008. Kinh tế và xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn. Hà
Nội: Nxb. Văn học.
18. Nguyễn Văn Thành. Hoàng Việt luật lệ. Bản dịch Nguyễn Q. Thắng. 1994. Hà Nội:
Nxb. Văn hóa Thông tin.
19. Phan Kế Bính. 2011. Việt Nam phong tục. Hà Nội: Nxb. Văn học.
21. Sơn Nam. 2009. Lịch sử khẩn hoang miền Nam (ấn bản 1). TPHCM: Nxb. Trẻ.
22. Trần Nghĩa (đồng chủ biên). 1993. Di sản Hán Nôm Việt Nam - Thư mục đề yếu. Hà
Nội: Nxb. Khoa học Xã hội.
23. Trần Thế Pháp soạn, Vũ Quỳnh - Kiều Phú bổ sung. Lĩnh Nam chích quái. Bản dịch
Đinh Gia Khánh chủ biên, Nguyễn Ngọc San biên khảo - giới thiệu. 1990. Hà Nội: Nxb.
Văn học (tái bản lần 2).
24. Trịnh Khắc Mạnh. 2020. “Tìm hiểu về lễ tế Thần Nông và lễ Tịch điền ở Việt Nam
qua tƣ liệu Hán Nôm”. Tạp chí Hán Nôm, số 3 (160), tr. 3-16.
25. Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Giao tự điển lệ (交祀典例)”, A. 274.
26. Viện Nghiên cứu Hán Nôm. 南定省交水縣葛川總風苗甲俗例 (Nam Định tỉnh Giao Thủy
huyện Cát Xuyên tổng Phong Miêu giáp tục lệ), AF.a11/1.
27. Viện Nghiên cứu Hán Nôm. 祭神儀節 (Tế thần nghi tiết), A.1544.
28. Viện Nghiên cứu Hán Nôm. 興安省安美縣僚舍總儒林村 (Hƣng Yên tỉnh Yên Mỹ huyện
Liêu Xá tổng Nho Lâm thôn), AF.a3/33.
29. Viện Nghiên cứu Hán Nôm. 興安省安美縣太樂總各社俗例 (Hƣng Yên tỉnh Yên Mỹ huyện
Thái Lạc tổng các xã tục lệ), AF.a3/83.
30. Viện Nghiên cứu Hán Nôm. 興安省安美縣安富總楷範社中富村俗, (Hƣng Yên tỉnh Yên Mỹ
huyện Yên Phú tổng Giai Phạm xã Trung Phú thôn tục lệ), AF.a3/56.
31. Viện Nghiên cứu Hán Nôm, 興安省安美縣柴莊總仁和社中和村 (Hƣng Yên tỉnh Yên Mỹ
huyện Sài Trang tổng Nhân Hòa xã Trung Hòa thôn), AF.a3/44.
32. Viện Sử học. 2005. Đại Nam thực lục, Chính biên - tập 4. Hà Nội: Nxb. Giáo dục.
33. Viện Sử học. 2007. Khâm định Việt sử thông giám cương mục - tập 1. Hà Nội: Nxb.
Giáo dục.
14 trang
19680
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tín ngưỡng thần nông qua các tiết lễ thờ cúng trong năm (nghiên cứu từ tư liệu Hán Nôm)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tin_nguong_than_nong_qua_cac_tiet_le_tho_cung_trong_nam_nghi.pdf
