Nho giáo Việt Nam từ thời Bắc thuộc đến đầu thế kỷ XI

Nho giáo Việt Nam

từ thời Bắc thuộc đến đầu thế kỷ XI

Nguyễn Thị Như¹

¹Học viện Quản lý giáo dục.

Email: [email protected]

Nhận ngày 25 tháng 11 năm 2017. Chấp nhận đăng ngày 14 tháng 12 năm 2017.

Tóm tắt: Nho giáo đã tham gia một phần quan trọng vào việc xây dựng nên diện mạo tinh thần của

dân tộc, vào văn hóa dân tộc Việt Nam. Vì vậy, trong công cuộc cách mạng văn hóa hiện nay, cần

phải nghiên cứu Nho giáo để thấy tôn giáo này đã ảnh hưởng đến văn hóa của chúng ta như thế nào.

Nho giáo, bên cạnh những ảnh hưởng tiêu cực, cản trở nghiêm trọng bước tiến của xã hội, còn có

nhiều yếu tố tích cực tác động đến đời sống dân tộc. Vì vậy, để đánh giá đúng đắn những ảnh hưởng

của Nho giáo, chúng ta cần đặt nó vào bối cảnh lịch sử cụ thể để nghiên cứu.

Từ khóa: Nho giáo, Bắc thuộc, nhà Ngô, nhà Đinh, nhà Tiền Lê.

Phân loại ngành: Triết học

Abstract: Confucianism has played an important role in the development of the spiritual value of

Vietnam and its national culture. As a result, in the current cultural revolution, it is necessary to

study the doctrine to see how it has affected the Vietnamese culture. In addition to the negative

impacts that severely hindered the progress of Vietnam’s society, Confucianism does contain many

factors that impacted the nation positively. Therefore, so as to properly assess the effects of

Confucianism, we need to put it into a specific historical context to study.

Keywords: Confucianism, Northern domination, Ngo dynasty, Dinh dynasty, Early Le dynasty.

Subject classification: Philosophy

1. Mở đầu

cần phân tích những điều kiện xã hội, trong

đó Nho giáo đã nảy sinh, phát triển và suy

Nho giáo có ảnh hưởng khác nhau ở các tàn. Không có một Nho giáo chung chung

thời đại khác nhau và đối với các tầng lớp cho các thời đại, một Nho giáo nhất thành

khác nhau. Khi tìm hiểu Nho giáo, chúng ta bất biến, thích ứng ở khắp mọi nơi, mọi lúc.

51

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

Chỉ có trên cơ sở nghiên cứu những điều cho ý thức hệ phong kiến thống trị. Tuy

kiện xã hội cụ thể, chúng ta mới nắm được nhiên, theo Nguyễn Kim Sơn, trong thái độ

thực chất nội dung Nho giáo qua các thời của triều đình phong kiến Trung Hoa đối

kỳ lịch sử. Bài viết phân tích ảnh hưởng của với việc truyền bá Nho giáo vào xã hội Việt

Nho giáo ở thời kỳ Bắc thuộc và thời kỳ Nam lại xuất hiện một nghịch lý, mâu

Ngô, Đinh, Tiền Lê.

thuẫn. Họ vừa đẩy mạnh giáo hóa, thúc đẩy

ảnh hưởng của văn hóa Nho giáo tới các

vùng quận huyện biên viễn, lại vừa kìm

hãm, hạn chế sự phát triển của văn hóa Nho

giáo ở các khu vực này [5, tr.433-450]. Nho

giáo (với tư tưởng tam cương, ngũ thường,

tư tưởng thiên mệnh hết sức khắc nghiệt

được coi là hệ tư tưởng thống trị của giai

cấp phong kiến phương Bắc) được sử dụng

như một công cụ chủ yếu để thống trị, nô

dịch nhân dân ta. Nó đóng vai trò thiết yếu

trong quá trình hợp thức hóa chế độ Bắc

thuộc và biến nước ta thành quận, huyện

của Trung Quốc, khiến văn hóa nước ta trở

nên phụ thuộc và là một bộ phận của văn

hóa Hán. Chính vì thế, những viên quan cai

trị (như Tích Quang, Nhâm Diên, Tô Định,

Mã Viện, Sỹ Nhiếp, Đỗ Tuệ Độ, Cao

Biền…) là những người tích cực đưa Nho

giáo và những phong tục xuất từ Nho giáo

vào Việt Nam dưới mọi hình thức, từ truyền

bá điển lễ hôn nhân gia đình, thiết lập pháp

chế, đến cổ động tín ngưỡng, mở trường

dạy học… Tuy nhiên, việc truyền bá Nho

giáo, Nho học theo đúng nghĩa của những

từ này lại bị hạn chế. Nền giáo dục Nho học

có được triển khai cũng chỉ vì giai cấp

thống trị nước ngoài muốn đào tạo cho bộ

máy cai trị của họ một số người làm tay sai,

chứ không nhằm mục đích giáo hóa cho

toàn bộ những người dân Việt bản xứ. Tuy

kinh điển Nho giáo có được đem giảng dạy

ở các trường, nhưng theo học các trường

này là con em quan lại địa chủ Hán tộc và

một số con em tầng lớp trên của xã hội Việt

mà lực lượng ngoại xâm có thể dựa vào để

2. Nho giáo thời Bắc thuộc

Năm 179 trước Công nguyên, Triệu Đà

chiếm được Âu Lạc; sáp nhập đất đai Âu Lạc

vào quốc gia phong kiến Nam Việt; chia Âu

Lạc làm hai quận Giao Chỉ (Bắc Bộ) và Cửu

Chân (Bắc Trung bộ); cử quan lại, quân lính

sang cai trị và đóng đồn. Khi đất đai Âu Lạc

bị tổ chức thành quận huyện, chính quyền

phong kiến họ Triệu cũng thi hành một chính

sách đồng hóa ráo riết đối với người Việt.

Tuy nhiên, việc tổ chức chính quyền của họ

Triệu với chính sách dung dưỡng để thống trị

khiến xã hội Âu Lạc không gây ra sự biến đổi

đáng kể, không làm cho ý thức hệ phong kiến

xâm nhập nhiều vào xã hội thuộc địa.

Đến năm 111 trước Công nguyên, nước

Nam Việt của Triệu Đà bị nhà Hán thôn

tính, vùng đất Âu Lạc bị đổi thành châu

Giao Chỉ, bao gồm dưới đó 7 quận. Triều

đình phong kiến nhà Hán đã áp dụng một

chính sách thống trị mới tại đây nhằm ra

sức khai thác kinh tế, củng cố chính quyền

và đồng hóa nhân dân Việt theo văn hóa

Trung Hoa.

Để phục vụ cho công cuộc đồng hóa,

giai cấp thống trị mới (thay thế giai cấp

thống trị trước đó) “buộc phải làm cho tư

tưởng của mình có hình thức phổ biến, phải

nêu nó lên thành những tư tưởng duy nhất

hợp lý, duy nhất có giá trị một cách phổ

biến” [7, tr.368-369]. Từ đó, văn tự Trung

Hoa cùng với Nho giáo được truyền bá

mạnh mẽ vào xã hội Lạc Việt, làm cơ sở

52

Nguyễn Thị Như

cai trị. Việc bổ nhiệm, sử dụng quan lại nghiệp đấu tranh chống quân xâm lược

người gốc Giao Chỉ tại Trung Châu, cũng phương Bắc, bảo vệ sự sống còn của dân

như tại chính Giao Chỉ, có sự phân biệt đối tộc ta trong suốt thời kỳ Bắc thuộc. Thêm

xử so với người Trung Quốc, điều đó cũng vào đó, trước khi Nho giáo được du nhập

tạo ra lực cản cho sự phát triển Nho học tại vào Việt Nam, nước ta đã có một nền văn

khu vực này. Thậm chí, những trí thức hóa tương đối phát triển, với ngôn ngữ,

người Việt có tâm huyết, hoài bão, thực phong tục, tập quán, lối sống riêng, được

lòng muốn dâng hiến trí tuệ và tài năng của bảo tồn trong suốt quá trình dựng nước và

mình cho nước cho dân, thì lại bị triều đình giữ nước. Vì vậy, Nho giáo nói riêng, các

trung ương gờm sợ. Số người này bị đánh hệ tư tưởng triết học, tôn giáo nói chung từ

trượt trong các kỳ thi, nhất là kỳ thi tiến sĩ bên ngoài truyền vào không phải dễ dàng

lấy người sung vào các cơ quan chủ chốt. chiếm được chỗ đứng trong đời sống tinh

Những người đỗ rồi, vẫn không được phát thần của dân tộc Việt Nam. Nho giáo đã

triển, thi thố hết tài năng (thậm chí bị vùi thất bại trong việc thực hiện chính sách

dập như trường hợp của Khương Công “đồng hóa” văn hóa bản địa mà chính

Phụ). Năm 845, nhà Đường còn đặt ra hạn quyền đô hộ giao cho.

ngạch “sĩ tử An Nam thi khoa Tiến sĩ

Ở một khía cạnh khác, Nho giáo có

không được quá 8 người, thi khoa Minh những tác động tích cực đến sự phát triển

kinh không được quá 10 người” [6]; điều đó của xã hội Việt Nam ngay từ thời Bắc thuộc.

cũng khiến cho ý chí phấn đấu và hứng thú Theo Trần Nghĩa: “Nho học đã có mặt ở

học tập của sĩ tử nơi đây giảm sút. Đưa ra nước Việt Nam từ những năm đầu Công

quy định đó bởi nhà Đường sợ rằng nếu lấy nguyên và từ bấy đến nay, nếu có thể nói

đỗ nhiều người nước ngoài thì có nguy cơ được như vậy, chưa bao giờ vắng bóng trên

họ coi thường dân tộc Trung Hoa. Triều đất nước con Lạc cháu Hồng” [3]. Trong

đình phong kiến Trung Hoa muốn Nho giáo một chừng mực nhất định, Nho giáo, Hán

hưng thịnh ở Việt Nam, nhưng đó phải là học ít nhiều đã thâm nhập được vào tầng lớp

thứ Nho giáo trong tầm kiểm soát, hợp với trên của xã hội Việt Nam từ đầu thời Bắc

chính thống Trung Hoa, nhằm kìm hãm sự thuộc, để rồi tạo ra những chuyển biến căn

phát triển của Nho giáo ở Việt Nam, và bản của ý thức dân tộc trong các giai đoạn

đương nhiên không thể chấp nhận sự phát sau. Sự thâm nhập đó trước hết được thực

triển ngang bằng hay lấn át sự rực rỡ của hiện thông qua việc học chữ Hán. Trong

văn hiến Hoa Hạ. Như vậy là, Nho giáo vào quan hệ với một nước bá quyền, nhu cầu học

Việt Nam xuất phát từ lợi ích của giai cấp tập ngôn ngữ của họ để giao tiếp là lẽ đương

thống trị ngoại tộc; nó tượng trưng cho sự nhiên. Vì vậy, đã xuất hiện những người

kỳ thị và áp bức dân tộc, cho chính sách nô Việt thuộc tầng lớp trên của xã hội chủ động

dịch nặng nề về tư tưởng, văn hóa đối với học chữ Hán. Học chữ Hán tức là học Nho

nhân dân ta. Do đó, khi du nhập vào nước giáo. Cho nên, ở họ, Nho giáo đã có bước

ta, Nho giáo không thể không vấp phải sự phát triển nhất định.

phản kháng mãnh liệt của nhân dân. Chống

Nhiều người biết chữ Hán (qua đó mà

Nho giáo, chống Hán hóa đã trở thành một tiếp cận đến Nho giáo, ngày càng đông đảo)

bộ phận, một mục tiêu quan trọng trong sự chính là nhờ hệ thống Phật giáo. Không thể

53

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

phủ nhận rằng trong 10 thế kỷ đầu Công lực tự cường, củng cố thêm tinh thần độc

nguyên, Phật giáo có phần chiếm ưu thế lập dân tộc của mình. Thêm vào đó, ngay từ

hơn Nho giáo trong việc thâm nhập vào đời đầu Công nguyên, nhân dân và sĩ tộc Trung

sống xã hội của người Việt. Nhưng những Quốc di cư sang Giao Chỉ ngày càng đông

trí thức Phật giáo lại chủ yếu thông qua chữ đảo. Khi di cư sang nước ta, họ cũng mang

Hán mà đi sâu vào giáo lý nhà Phật. Vì thế theo nhiều yếu tố của văn hóa Hán tộc,

hình thành một tầng lớp trí thức Nho - Phật. trong đó có Nho giáo. Một số gia tộc Trung

Những trí thức ấy không chỉ tinh thông Phật Quốc sống ở Giao Châu trong một thời gian

giáo mà còn có hiểu biết sâu về Nho giáo. dài, dần dần Việt hóa. Họ cũng trở thành

Tầng lớp trí thức Nho - Phật này càng trở những đại địa chủ có thế lực ở địa phương.

nên đông đảo và có ảnh hưởng lớn trong xã Dù trước đây dòng dõi của họ có hiển quý

hội từ thế kỷ VI, VII trở đi. Họ nghiên cứu thế nào chăng nữa, nhưng đến nay họ cũng

văn hóa Trung Quốc, viết văn và làm thơ bị xem là “hàn môn”, địa vị thấp kém,

bằng chữ Hán. Kinh Phật có khi còn được không thể sánh với sĩ tộc Bắc phương. Điều

chú dịch, lý giải theo quan điểm kinh điển đó đã đẩy họ đến gần hơn với những người

Nho gia và bằng lịch sử văn hóa Trung Việt trong các cuộc nổi dậy chống chính

Quốc. Chính vì thế mà những trí thức Phật quyền thống trị, trở thành “ứng viên có ưu

giáo càng am hiểu sâu sắc Nho giáo. Phật thế nhất để những cuộc nổi dậy có tiếng

giáo đã thông qua những nhà trí thức biết vang, hoặc đi đến thành công” [12, tr.41].

đọc chữ Hán để phổ biến kinh sách của nó. Như vậy, cả hai thành phần người Hán

Và do đó, họ không chỉ truyền đạo Phật, mà được Việt hóa và người Việt được Hán hóa

còn trở thành người truyền bá Nho học. đã gần gũi với nhau, kết hợp thành liên

Chính họ là tầng lớp trí thức có vai trò lớn minh chính trị trong đấu tranh chống chính

trong chính quyền và xã hội Việt sau này.

quyền đô hộ. Họ chính là những đại diện

Sự thâm nhập của Nho giáo vào xã hội của tầng lớp người Việt ưu tú, là nòng cốt

Việt Nam còn xuất phát từ chính mưu đồ của giai cấp phong kiến Việt Nam đang

cát cứ của các quan cai trị. Để phục vụ cho từng bước trưởng thành. Tư tưởng của họ

mưu đồ chính trị của mình, chính quyền phản ánh xu hướng phát triển của xã hội

thực dân tìm cách đưa Nho giáo dần dần Việt lúc ấy và sẽ chi phối kiến trúc thượng

“chen chân” vào đời sống của người dân, tầng ý thức, tư tưởng của quốc gia Đại Việt

mà trước hết là vào tầng lớp quan lại hào độc lập sau này, khi mà giai cấp phong kiến

trưởng người Việt trong bộ máy chính Việt Nam đã thực sự vươn lên địa vị làm

quyền cai trị. Tuy nhiên, quyền hành chính chủ xã hội. Giữa họ, sự giao lưu, du nhập

trị của tầng lớp hào trưởng địa phương văn hóa Nho giáo không còn diễn ra một

không ngừng bị thu hẹp, lợi ích kinh tế bị cách cưỡng bức mà đã trở thành nhu cầu tự

cắt xén. Điều đó đã gây ra lòng căm phẫn nhiên. Với sự tiếp thu Nho giáo, tầng lớp

trong họ. Họ chỉ chờ cơ hội là lãnh đạo ưu tú người Việt ấy đã nâng ý thức cộng

nhân dân nổi dậy chống ách đô hộ ngoại đồng, ý thức dân tộc, ý thức độc lập tự chủ

bang. Họ tuy Hán hóa nhưng mang trong lên một tầm lý luận mới cao hơn. Ý thức

mình ý thức dân tộc, độc lập mạnh mẽ; họ này ngày càng trở thành động lực, thành

dùng chính những tri thức Nho học để tự chất keo liên kết các thành viên trong cộng

54

Nguyễn Thị Như

đồng Việt đấu tranh không mệt mỏi vì độc trị” của Nho giáo. Đây chính là sự thử

lập và chủ quyền dân tộc. Ý thức cộng đồng

dần dần phát triển thành tinh thần yêu nước

nồng nàn. Sự tôn trọng thủ lĩnh dần phát

triển thành lòng trung thành với vị quân

vương đại diện cho lợi ích của dân tộc. Ý

thức độc lập, tự chủ đã được triển khai

thành các đường lối chiến lược đấu tranh và

những dự án xây dựng đất nước ngang tầm

với kẻ thù phương Bắc. Thêm vào đó, do sự

thống trị cưỡng bức của nhà Hán và các

điều kiện xã hội dần được xác lập ở Việt

Nam gần giống với xã hội Trung Quốc thời

Hán, nên ở mức độ nhất định, Nho giáo đã

có ảnh hưởng tích cực đến văn hóa và tư

tưởng (đặc biệt là tư tưởng chính trị - xã

hội) của người Việt. Việc tiếp thu các giá trị

trong Nho giáo phù hợp với dân tộc đã trở

thành một nhu cầu thực tế của đất nước.

Những bước phát triển đó cho thấy,

người Việt lúc này không chỉ chống sự xâm

lược, đồng hóa của kẻ thù, mà còn biết tận

dụng những thành tựu tư duy văn hóa của

kẻ đi xâm lược, biến nó thành vũ khí lý

luận, tinh thần chống lại chính kẻ thù đó.

Triều đại Lý Bí được xây dựng theo tinh

thần của Nho giáo, từ tư tưởng của Chu

Công, Khổng Tử. Lý Bí tự xưng Nam Việt

Đế (có nghĩa là ngang hàng với đế vương

phương Bắc), tổ chức một triều đình riêng

với hai ban văn võ, lấy niên hiệu “Thiên

Đức” (có nghĩa là đức chính của triều Lý có

nguồn gốc tự trời, chịu mệnh ở trời). Đây là

một việc làm rất có ý nghĩa, là sự phủ định

ngang nhiên quyền làm “bá chủ thiên hạ”

của hoàng đế phương Bắc, vạch rõ sơn hà,

cương vực; và là sự khẳng định dứt khoát

rằng dân tộc Việt Nam có quyền tự chủ đối

với vận mệnh của mình. Trong mô hình

triều đại của Nam Việt Đế Lý Bí, ta thấy có

bóng dáng của tư tưởng “thiên mệnh”, “đức

nghiệm đầu tiên về việc dùng lý thuyết

chính trị của Nho giáo để cai trị đất nước.

Đến thời thuộc Đường, sự phát triển của

nền văn hóa, giáo dục ở thuộc địa phương

Nam đã được chính quyền đô hộ đẩy lên

một bước mới. Những quan lại bị đày sang

Giao Châu lúc này đều là những trí thức

nho sĩ, các cựu quan chức, nói cách khác,

họ đều là những kẻ “có chữ”. Nhà Đường tổ

chức hành chính chặt chẽ hơn, mở rộng

phạm vi thống trị xuống đến dưới cấp

huyện, thậm chí, một mặt nào đó, cũng đã

nắm đến cấp xã. Và trong ba thế kỷ ngoại

thuộc đó (thế kỷ VII - IX), triều đình phong

kiến Trung Hoa dưới thời Đường đã áp

dụng lối tuyển lựa quan lại bằng cách thi cử

thay cho lối tuyển cử của đời Hán. Do

chính sách khuyến khích của triều đình

phong kiến nhà Đường, trường học thậm

chí đã được đưa đến tận một số xã, thôn.

Bên cạnh đó, nhà Đường muốn lợi dụng

việc học hành thi cử để nắm lấy trí thức

trong thiên hạ, hướng họ về một phía phục

vụ vương triều. Trường Quốc Tử Giám ở

kinh đô Trường An đã được mở rộng. Một

số người Việt cũng đến đây thụ nghiệp.

Nhiều người đã có điều kiện leo lên đến

những tước vị lớn trong triều đình trung

ương Trung Quốc. Như trên đã nói, đến

năm 845, nhà Đường đưa ra quy định giới

hạn sĩ tử An Nam vào thi khoa Tiến sĩ

không được quá 8 người, khoa Minh kinh

không được quá 10 người. Nhưng dù có ra

giới hạn thì cũng chỉ làm giảm chứ không

chấm dứt được hy vọng của những người

mong mỏi tiến thân bằng con đường khoa

cử. Điều đó đã khiến cho trình độ Hán học

của người Việt đạt đến mức độ phát triển

tương đối cao, không thua kém người

55

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

được dấu vết của những tư tưởng bản địa

truyền thống).

Trung Quốc - Người Việt có đầy đủ khả

năng để tham gia vào các cuộc tranh luận

về học thuật, tư tưởng của Trung Quốc

đương thời.

Như vậy, thời Bắc thuộc, tuy Nho giáo

chưa xâm nhập được vào mọi tầng lớp xã

hội, nhưng từ thế kỷ VI trở đi (nửa cuối thời

kỳ Bắc thuộc), Nho giáo đã từng bước đi

vào đời sống tư tưởng người Việt trên

phương diện một nhãn quan chính trị - xã

hội, cung cấp cho tầng lớp trên của xã hội

Việt những tri thức và kinh nghiệm hữu ích

về lịch sử, về cách thức tổ chức xã hội, nhà

nước. Với tư cách là lớp người ưu tú của xã

hội, có quyền bính, có thân thế, họ là lực

lượng mà quần chúng nhân dân phải dựa

vào nếu muốn nổi dậy chống chính quyền

đô hộ đi đến thành công. Tư tưởng của họ

tuy chưa chiếm địa vị phổ biến trong đời

sống tinh thần người Việt đương thời,

nhưng lại đúng với trào lưu hiện hành, phản

ánh xu thế phát triển của xã hội Việt Nam,

đó là xây dựng một quốc gia phong kiến

độc lập theo khuôn mẫu Trung Hoa với tư

tưởng cốt lõi Nho giáo chứ không phải

quay về với chế độ Lạc hầu, Lạc tướng xưa

kia. Như vậy là, vượt ra ngoài mong muốn

của kẻ đi xâm lược, như một công cụ vô

thức của lịch sử, Nho giáo đã tạo ra một số

điều kiện vật chất và tinh thần cho sự

chuyển biến xã hội, văn hóa Việt Nam. Dân

tộc Việt Nam nổi lên chống lại sự xâm lược

của phong kiến phương Bắc, tiến tới khôi

phục lại nền độc lập của mình bằng cách

vận dụng chính các tri thức văn hóa và

thể chế chính trị Nho giáo mà người

Trung Quốc đã mang đến để áp đặt hòng

khuất phục người Việt Nam.

Cuối thời thuộc Đường, những người

thuộc tầng lớp trên của xã hội Việt (bao gồm

những trí thức là người Hán đã Việt hóa và

rất nhiều thủ lĩnh địa phương) đã Hán hóa ở

mức độ nhất định. Mai Thúc Loan, Phùng

Hưng, Dương Thanh… đều đã sinh sống

dưới một khuôn khổ chính trị theo chiều

hướng Nho giáo từ lâu. Cho nên hành động

của họ không khỏi bị chi phối bởi lý thuyết

về chính trị của Nho giáo. Khi nhà Đường

suy sụp, Khúc Thừa Dụ, hào trưởng châu

Hồng, đã nổi dậy phất cờ tự chủ, giành

quyền chính trị trong xứ, xưng là Tiết độ sứ.

Họ Khúc thực hiện việc cải tổ khu vực hành

chính; chia toàn xứ thành các lộ, phủ, châu,

giáp, xã; đặt quan cai trị để kiểm soát tất cả

các nơi trong xứ; sửa lại chế độ điền tô, thuế

má; tha bỏ lực dịch… Chính quyền đó là

mầm mống của nhà nước phong kiến độc lập

sau này, được tổ chức theo khuôn mẫu của

Nho giáo. Liên quan đến vấn đề này, Chu

Đình Xương trong cuốn Nho giáo tại Việt

Nam đã có những kiến giải hợp lý. Theo tác

giả, đến giai đoạn này, trong xã hội Việt,

việc học chữ Hán và qua đó tiếp nhận văn

hóa Trung Hoa, tiếp nhận Nho giáo đã mang

tính rộng rãi chứ không phải chỉ riêng của

tầng lớp thống trị. Ông lý giải: “Nếu chính

quyền trung ương không sử dụng thành thạo

chữ Hán, nếu thôn xã không có người biết

chữ Hán thì làm sao nhà nước Khúc Hạo thi

hành được những biện pháp trên!” [5,

tr.549]. Thậm chí, ngay từ trước thời Khúc

Thừa Dụ, nội dung và hình thức của các tổ

chức nhà nước qua các thời kỳ “độc lập”

ngắn ngủi do Triệu Quang Phục, Mai Thúc

Loan, Phùng Hưng lập nên đã chứng tỏ điều

đó (tuy rằng cái khuôn mẫu Nho giáo vẫn

chưa được áp dụng triệt để và chưa lấn át

3. Nho giáo thời Ngô, Đinh, Tiền Lê

Năm 930, quân Nam Hán sang đánh chiếm

nước ta, chính quyền tự trị của họ Khúc

không chống cự nổi, đất nước lại bị đặt dưới

56

Nguyễn Thị Như

ách thống trị của ngoại bang. Chiến thắng to “Nhà Tiền Ngô nổi lên được, không những

lớn của Ngô Quyền năm 938 (giết được con là chỉ có công chiến thắng mà thôi, việc đặt

chúa Nam Hán) đã mở đầu cho thời kỳ độc trăm quan, chế định triều nghi phẩm phục;

lập lâu dài của dân tộc. Nhưng sự độc lập có thể thấy được quy mô của đế vương” [2,

về chính trị không đồng nghĩa với sự thoát tr.194]. Ngô Xương Văn từng nói: “Đức của

ly ảnh hưởng của văn hóa Hán. Bởi triều tiên vương ta thấm khắp lòng dân, phàm

đình phong kiến Trung Quốc tuy có suy yếu những chính lệnh ban ra không ai là không

nhưng vẫn đủ lực lượng đe dọa nước ta. vui lòng nghe theo; không may mất đi, Bình

Bản thân các triều đại Việt buổi đầu độc lập Vương tự làm việc bất nghĩa, cướp ngôi của

cũng nhận thấy thế yếu của mình trong anh em ta, tội không gì to bằng” [2, tr.196].

tương quan với chính quyền Trung Hoa. Ông đánh úp Dương Tam Kha, khôi phục lại

Điều kiện lịch sử - địa lý của hai xứ Việt - cơ nghiệp, nhưng ông cũng nhận thấy: “Bình

Trung cũng như áp lực chính trị quân sự đã Vương đối với ta có ơn, sao nỡ giết” [2,

khiến văn hóa Hán, trong đó có Nho giáo, tr.196]. Những lời nói đó chứng tỏ ông là

vẫn ảnh hưởng vào phương Nam ngay cả người có kiến thức Nho học. Việc truất bỏ

trong thời độc lập.

Dương Tam Kha để lên ngôi vua chính là

Bên cạnh đó, nước Việt thoát thai từ cả hành động chính danh của một vị hoàng đế

ngàn năm Bắc thuộc, nên các thủ lĩnh trong nối lại chính thống. Việc tha lỗi cho Dương

nước vẫn thừa hưởng trong tay cơ chế xã Tam Kha là thể hiện lòng nhân. Xương

hội mà chính quyền đô hộ đã dày công xác Ngập cậy phận đích trưởng, chuyên quyền

lập. Trong khi tổ chức chính quyền độc lập, làm oai. Nhưng Xương Văn vẫn dung thứ

các triều đại Việt vẫn hướng theo khuôn cho hành động đó. Như vậy, ở một mức độ

mẫu phương Bắc. Ngô Quyền, Đinh Bộ nhất định có thể coi đấy là khí khái của một

Lĩnh, Lê Hoàn là ba thế hệ kế tiếp nhau bậc vương giả mang trong mình tư tưởng

chối bỏ quyền uy Hán tộc, muốn xây dựng Nho giáo.

một nền văn hóa độc lập của riêng mình,

nhưng họ lại vẫn bị ràng buộc vào áp lực Đế, để con mình xưng vương. Triều đình có

văn hóa từ phương Bắc đưa xuống. quan văn giữ ngôi cao (Nguyễn Bặc), có

Tiếp sau nhà Ngô, Đinh Bộ Lĩnh xưng

Ngô Quyền chứng tỏ ông chịu ảnh hưởng chức trưởng ngành tư pháp coi toàn cõi (Lưu

nhiều của văn hóa Hán. Ông bỏ danh hiệu Cơ), có tướng cầm quân (Lê Hoàn), có hệ

Tiết độ sứ của quá khứ lệ thuộc còn đeo thống tôn giáo giúp sức trong việc tăng

đẳng họ Khúc, họ Dương để xưng Vương cường tính tập trung của triều đình phong

(năm 939). Một thủ lĩnh tập trung quyền kiến. Cả một hệ thống phong kiến theo

bính trong tay khi đã xưng vương hiệu thì khuôn mẫu Trung Quốc được hình thành

phải chấp nhận sự ràng buộc của danh xưng, trên lãnh thổ Đại Việt. Tư tưởng chủ đạo của

có nghĩa phải là một ông vua theo quan niệm việc tổ chức các chính quyền ấy chính là

Nho giáo. Ông còn “đặt trăm quan, chế định Hán Nho.

triều nghi, phẩm phục” [2, tr.193]. Ngô

Thời Lê Hoàn, những hoạt động nhằm

Quyền lập ra một nhà nước phong kiến độc xây dựng nhà nước phong kiến tập quyền,

lập với tính chất một nhà nước phong kiến củng cố ngôi chí tôn được đẩy mạnh hơn so

trung ương tập quyền. Ngô Sĩ Liên nhận xét: với thời Đinh. Lê Hoàn nâng các con mình

57

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

lên một bậc Đại vương. Việc Lê Hoàn chia chính trị nhân sinh, đã có câu trả lời hướng

đất cho những người con trai thể hiện rõ vai đến các giải pháp cụ thể: “Quốc tộ như đằng

trò của một ông vua phân phong đất cai trị. lạc/Nam thiên lý thái bình/Vô vi cư điện

Lê Hoàn lấy niên hiệu Thiên Phúc (936-944) các/Xứ xứ tức đao binh” [9, tr.204].

giống của nhà Hậu Tấn ngắn ngủi (936-946).

Để đúng với địa vị Thiên tử, Lê Hoàn tổ

chức mừng sinh nhật theo kiểu các vua

Đường đề ra; cày ruộng tịch điền để mở

mùa cho dân chúng. Chính quyền mới được

xây dựng không chỉ phỏng theo khuôn mẫu

Trung Hoa mà còn sử dụng cả quan lại là

những người được đào tạo từ khuôn mẫu đó.

Thái sư Hồng Hiến đương thời vốn là người

Bắc triều, thông kinh sử, được vua tin dùng

như tâm phúc. Quan lại trong triều được

trọng dụng nếu không phải là người Trung

Quốc thì cũng đều là những người có trình

độ Hán hóa nhất định. Họ ủng hộ việc Lê

Hoàn công nhận nguyên tắc vương quyền

gia trưởng của Nho giáo vào năm 1004.

Những người này cũng giúp triều đình

phong kiến học được cách tổ chức chính

quyền theo kiểu tập trung. Những hoạt động

đó cho thấy, lúc này, sự tiếp nhận văn hóa

Trung Hoa không còn tính cách cưỡng ép

mà đã trở thành tự nguyện và tự nhiên.

Những biểu hiện ảnh hưởng của Nho giáo

dưới thời Lê Hoàn khiến Ngô Thì Sĩ phải

ngạc nhiên vì đời Lê Hoàn “không thấy có

nhắc gì tới học hiệu và khoa cử” thế mà “lá

thư xin tập vị lời nói uyển chuyển và đắc

thể… ca khúc tiễn sứ thần tình ý lanh lẹ đầy

đủ tình tứ, văn nhân cũng không thể hơn

được” [4, tr.97]. Những hiểu biết văn chương,

nghĩa lý điển cố tinh tường trong các bài thơ

của sư Đỗ Pháp Thuận, sư Khuông Việt là

bằng chứng cho thấy Hán học, Nho giáo vẫn

được duy trì trong xã hội. Chẳng hạn như, Đỗ

Pháp Thuận tuy là tổ sư của một môn phái

Phật giáo, nhưng khi được vua Lê Đại Hành

hỏi về vận nước, một câu hỏi thuộc lĩnh vực

Quan niệm về “vô vi” trong câu trả lời

của ông có nhận thức luận của Phật giáo làm

nền tảng, có triết lý của Đạo giáo làm cơ sở

và hướng tới hành vi của Nho giáo làm cứu

cánh [10]. Cái vô vi mà Nho giáo hướng tới

đó chính là biểu hiện của đường lối đức trị.

Thánh nhân lấy đức thịnh mà cảm hóa dân

nên vô vi mà vẫn bình trị. Đạo làm vua mà

biết người, đạo làm tôi mà biết việc thì dù

không cần ra lệnh mà muôn việc vẫn thành.

Trị nước bằng đức thì vô vi mà thiên hạ theo

về [1, tr.566].

Cuối đời Lê, Lê Long Đĩnh cũng nhận

thấy rõ trào lưu chính đang ngự trị ở Hoa

Lư. Đó là trào lưu xây dựng triều đại theo

khuôn mẫu phương Bắc. Vì vậy, ngay sau

khi lên ngôi, Lê Long Đĩnh đã “sửa đổi

quan chế và triều phục cho các quan văn võ,

tăng đạo đều theo đúng như nhà Tống” [2,

tr.245], tổ chức cai trị bám sâu vào địa

phương hơn, đặt thêm quân địa phương

“sương quân” như của nhà Tống. Long

Đĩnh nâng thần thổ địa đất Đằng Châu, nơi

thực ấp của mình lên chức thành hoàng.

Như vậy, lần đầu tiên một ông vua phong

tước cho thần theo đúng quyền hành của

một vị Thiên tử. Chính những đổi thay theo

mô hình Tống trong triều Lê đã giúp cho ý

thức về quân quyền ngày càng tăng tiến ở

các triều đại về sau.

Tuy nhiên, do phải giằng co với những

yếu tố bản địa truyền thống, nên Nho giáo

không dễ dàng khẳng định vị thế của mình

trên bình diện xã hội trong buổi đầu độc lập;

sự phát triển của Nho giáo ở thế kỷ thứ X có

những diễn tiến phức tạp.

58

Nguyễn Thị Như

Sau khi giành được độc lập, đất nước phẩm Những bài dã sử Việt, “Hạng Lang”

phát triển theo xu hướng tập quyền. Quan là chuyển âm Hán Việt của từ “Chàng

niệm vương quyền gia trưởng kiểu Nho Lớn”, Hạng Lang mới chính là con trưởng

giáo được coi là khuôn mẫu cần tuân thủ. của họ Đinh tính theo dòng chính. Vì vậy,

Nhưng lúc này, nguyên tắc phụ quyền của Đinh Tiên Hoàng đã truyền ngôi đúng với

Nho giáo chưa lấn đoạt được nguyên tắc nguyên tắc của Nho giáo. Nguyên tắc ấy,

mẫu quyền truyền thống. Phải rất khó khăn, qua thời Lê sang đến thời Lý mới thực sự

nguyên tắc này mới dần dần được khẳng thắng thế.

định. Ngô Quyền khi bệnh nặng, giao cho

Việc Nho giáo khó xác lập vị thế chính

Dương Tam Kha giúp đỡ con mình. Điều thống trong thời kỳ này còn xuất phát từ

đó thể hiện vai trò của Dương Tam Kha. chỗ ý thức thời đại cũng chưa sẵn sàng cho

Vai trò của người cậu trong một gia đình những khuôn mẫu của nó. Khi tổ chức

mẫu hệ là vai trò người nuôi nấng kẻ nối chính quyền phong kiến, Đinh Bộ Lĩnh đã

dõi dòng họ, vai trò điều khiển, quyết định. thực hiện nhiều biện pháp củng cố quyền

Dù bằng binh lực đánh dẹp 12 sứ quân, lực tích cực nhằm tăng cường tính tập

Đinh Bộ Lĩnh cũng phải lấy mẹ Ngô Nhật trung, xóa bỏ yếu tố phân li. Họ Đinh đã

Khánh để bảo đảm vai trò tiếp nối nhà Ngô. thu phục các cựu sứ quân hay dòng dõi của

Rồi Lê Hoàn lấy vợ Đinh Bộ Lĩnh, trước đó họ (bằng cách đưa họ vào trong bộ máy

lại được bà Dương hậu này sai lấy áo long chính quyền; lấy danh vị, chức tước triều

cổn cho mặc và mời lên ngôi hoàng đế. Các đình mua chuộc, xoa dịu để đổi lấy sự thần

vua Đinh, Lê đều lập nhiều hoàng hậu phục; cho Phạm Phòng Át làm quan thân

ngang nhau. Tuy nhiên, thực tế lịch sử vệ, gả con cho Trần Thăng, em Trần Lãm,

không để cho khuynh hướng truyền thống liên kết thông gia chặt chẽ với người thuộc

giữ ưu thế. Nguyên tắc phụ quyền, cho dù dòng chính thống của họ Ngô, phong Lê

khó khăn, vẫn dần dần được khẳng định. Lương làm chức Trấn quốc bộc xạ…). Tuy

Thời Ngô, sau khi Ngô Quyền mất, người nhiên, các thành phần chính quyền từ nhiều

anh vợ (có sách chép là em) Dương Tam nguồn gốc đó là một duyên cớ quan trọng

Kha toàn quyền lựa chọn người kế nghiệp, khiến cho khó có một triều đại bền vững.

đó là người con thứ Ngô Xương Văn. Chính vì khó có thể tin được sự thần phục

Nhưng do nếp sinh hoạt ở Đô hộ phủ An của các cựu sứ quân hay của dòng dõi họ,

Nam đã chịu ảnh hưởng nhất định bởi quan cho nên Đinh Tiên Hoàng, thay vì sử dụng

niệm phụ quyền gia trưởng trong Nho giáo biện pháp nhân trị của Nho giáo, đã “đặt

Trung Hoa, cho nên người con trưởng Ngô vạc dầu lớn ở sân triều, nuôi hổ dữ ở trong

Xương Ngập không chịu thiệt thòi, đã xảy cũi” [2, tr.205] để trị tội kẻ phản đối. Đó là

ra tranh giành, hiềm khích. Sang thời Đinh, biện pháp mạnh trên cái thế thống nhất

Đinh Tiên Hoàng truyền ngôi cho người mỏng manh.

con nhỏ tuổi Hạng Lang. Các sử thần đời

Bên cạnh đó, nhà Đinh còn áp dụng

sau chê ông bỏ trưởng lập thứ, gây mầm rối những biện pháp thu phục dân chúng nhờ

loạn. Nhưng thực chất, tính chất trưởng thứ vào tôn giáo. Trong tổ chức tôn giáo lúc ấy,

đã thể hiện rất rành rẽ trong quyết định của Phật giáo có vị thế nổi bật hơn cả. Ngay từ

ông. Theo Tạ Chí Đại Trường trong tác thời Bắc thuộc, ý thức Phật giáo đã ngày

59

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

càng thắng thế trong xã hội, ảnh hưởng sâu Tăng quan trụ trì tại các tự viện của nhà

đậm đến sinh hoạt tư tưởng và thế giới quan nước đều được cấp ruộng. Tự viện là điền

của người Việt. Nhiều cuộc tranh luận, trang của tập đoàn phong kiến Phật giáo.

đụng độ giữa Nho giáo và Phật giáo đã diễn Điều đó là một trong những lý do khiến

ra. Nho giáo, tuy được giới cầm quyền bảo cho nhiều người học Nho quay sang làm

hộ nhưng vẫn không bước lên được địa vị tăng. Chẳng hạn như, Khuông Việt “lúc bé

độc tôn. Từ đó trở đi, Nho học Việt Nam đã học đạo Nho, lớn lên đi tu” [9, tr.208]. Sự

phải náu mình vào đạo Thiền để khả dĩ tồn nhập nhòa giữa Nho giáo và Phật giáo

tại và chờ cơ hội phát triển. Bởi thực tế lịch khiến cho cả hai đều không giữ được tính

sử ấy, giai cấp phong kiến Việt Nam buổi chất thuần túy của học thuyết mình.

đầu độc lập không thể không đề cao và sử

Cuối đời Tiền Lê, để tập trung quyền

dụng Phật giáo một cách tích cực. Không hành cho bản thân, Lê Long Đĩnh muốn

phải ngẫu nhiên mà tổ chức tôn giáo vào nhanh chóng đưa Nho giáo lên địa vị chủ

lúc đương thời (năm 971) đi đôi với tổ chức đạo trong đời sống tư tưởng của xã hội.

chính quyền trung ương. Đại Việt sử ký Hành động của vua (róc mía trên đầu nhà

toàn thư chép: “Tân Mùi, năm thứ 2 (971) sư Quách Ngang, cố tình lỡ tay làm chảy

(Tống, Khai Bảo năm thứ 4). Mới định ra máu rồi cười), là sự đàn áp một lực lượng,

giai phẩm cho các quan văn võ và tăng đạo. một tập thể, một ý thức hệ. Sự đàn áp đó

Cho Nguyễn Bặc làm Định Quốc công, Lưu được gây ra bởi ý thức Nho giáo chủ trương

Cơ làm Đô hộ phủ sĩ sư, Lê Hoàn làm Thập quyền độc tôn về ngôi vị Hoàng đế. Nhưng

đạo tướng quân; cho tăng thống Ngô Chân Long Đĩnh đã gặp phải sự chống đối mạnh

Lưu hiệu là Khuông Việt đại sư, cho mẽ trong tiến trình củng cố địa vị chuyên

Trương Ma Ni làm Tăng đạo sĩ, Đặng chế của mình. Năm 1009, kinh Đại Tạng

Huyền Quang làm Sùng chân uy nghi” [2, được mang về càng làm vững chắc thêm vai

tr.208]. Như vậy là, sức mạnh thần quyền trò xã hội của tầng lớp tăng đạo Hoa hóa,

đã được cụ thể hóa trong hệ thống thế tục khiến cho câu chuyện vua róc mía trên đầu

để phục vụ cho hệ thống thế tục ấy.

nhà sư sau này chỉ có ý nghĩa là hành động

Tăng sĩ được quý trọng không những vì tàn ác của một cá nhân điên loạn cầm

vai trò quan trọng về mặt tôn giáo, mà còn quyền. Hoàn cảnh lịch sử đã tạo ra một vị

vì tính chất đại diện thời đại của họ. Nhà Hoàng đế với những hành động khắc bạc,

sư không chỉ am tường giáo lý nhà Phật, tàn bạo. Thiền sư Vạn Hạnh bỏ nhà Lê, lao

mà còn am hiểu cả Nho giáo. Họ được các tâm khổ trí mưu đồ cho sự nghiệp của Lý

triều đại phong kiến trọng dụng để giúp Công Uẩn hẳn có lý do chính đáng. Những

việc nước, trở thành những người cố vấn toan tính của Lê Long Đĩnh muốn tập trung

trong chính quyền nhà nước do tinh thông quyền hành cho bản thân, dòng họ mình, lại

cả Nho - Phật - Đạo. Tuy nhờ đó mà Nho dẫn đến kết quả thụ hưởng cho kẻ khác.

giáo có thêm cơ hội mở rộng tầm ảnh Mưu toan muốn nhanh chóng đưa khuôn

hưởng, nhưng cũng chính vì thế mà tính mẫu Nho giáo lên địa vị chủ đạo để thay thế

cách duy lý của Nho giáo mờ nhạt đi. cho thế lực còn rất mạnh mẽ của Phật giáo

Đồng thời với đó, thân phận tăng đồ lại đã thất bại. Và vì vậy, đạo Phật sẽ vẫn còn

gắn liền với quyền lợi chức vụ, ruộng đất. thịnh vượng cho đến vài ba thế kỷ về sau.

60

Nguyễn Thị Như

hình. Người Việt tiếp nhận Nho giáo trên

tinh thần thực tiễn, hướng về phía những

vấn đề mà thực tiễn đất nước yêu cầu và

nhân dân mong muốn. Tóm lại, từ thời Bắc

thuộc cho đến đầu thế kỷ XI, Nho giáo chưa

có lúc nào có thể vươn lên địa vị chủ đạo,

chi phối toàn bộ đời sống tinh thần của dân

tộc Việt Nam. Tuy nhiên, nó đã tạo nên một

dòng chảy liên tục trong văn hóa, tư tưởng

người Việt đương thời, đồng thời tạo những

tiền đề cần thiết để tiếp tục phát triển mạnh

mẽ hơn trong các giai đoạn lịch sử về sau.

Như vậy, thời Ngô, Đinh, Tiền Lê, vai

trò của Nho giáo trong xã hội tuy chưa nổi

bật, nhưng vẫn được duy trì ở một mức độ

nhất định và là tiền đề cho sự khởi sắc của

nó ở giai đoạn lịch sử tiếp theo.

4. Kết luận

Nho giáo tuy có mặt tại Việt Nam ngay từ

thời Bắc thuộc, nhưng trong xã hội Việt lại

khác nhau ở mỗi giai đoạn lịch sử. Nửa đầu

thời kỳ Bắc thuộc, do việc truyền bá Nho

giáo xuất phát từ lợi ích của giai cấp thống

trị ngoại tộc và do những mâu thuẫn trong

chính sách truyền bá Nho giáo của chính

quyền đô hộ, nên Nho giáo đã vấp phải sự

chống đối của người dân bản địa. Từ thế kỷ

VI trở đi (nửa cuối thời kỳ Bắc thuộc), Nho

giáo tuy chưa xâm nhập được vào mọi tầng

lớp xã hội, nhưng đã từng bước đi vào đời

sống tư tưởng người Việt trên phương diện

một nhãn quan chính trị - xã hội, cung cấp

cho tầng lớp trên của xã hội Việt những tri

thức và kinh nghiệm hữu ích về lịch sử, về

cách thức tổ chức xã hội, nhà nước. Nho

giáo đã cung cấp kiến thức cho những

người Việt yêu nước đấu tranh cho độc lập

dân tộc, cho quyền tự chủ của quốc gia.

Tuy Nho giáo không dạy người Việt Nam

yêu nước, nhưng những mệnh đề, khái niệm

của Nho giáo khi được cấu trúc lại trên lập

trường yêu nước Việt Nam lại tỏ ra có tác

dụng tích cực đối với công cuộc cứu nước

của dân tộc. Sang thời Ngô, Đinh, Tiền Lê,

vai trò của Nho giáo trong xã hội tuy chưa

nổi bật, nhưng vẫn được duy trì ở một mức

độ nhất định và là tiền đề cho sự khởi sắc

của nó ở giai đoạn lịch sử tiếp theo. Thời kỳ

này rất ít người có chí học cao, học xa với

mục đích tham gia vào những cuộc tranh

luận về học thuật, bàn về những vấn đề siêu

Tài liệu tham khảo

[1] Chu Hy (1998), Tứ thư tập chú, Nxb Văn hóa

Thông tin, Hà Nội.

[2] Ngô Sĩ Liên (2004), Đại Việt sử ký toàn thư,

t.1, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội.

[3] Trần Nghĩa (2005), “Thử bàn về thời điểm du

nhập cùng tính chất, vai trò của Nho học Việt

Nam thời Bắc thuộc”, Tạp chí Hán Nôm, số 1.

[4] Ngô Thì Sĩ (1960), Việt sử tiêu án, Nxb Sài

Gòn, Sài Gòn.

[5] Nguyễn Kim Sơn (2015), “Đề cương nghiên

cứu đặc điểm việc tiếp nhận Nho giáo của

người Việt Nam, từ khởi nguồn tới đầu thế kỷ

XX”, Kỷ yếu Hội thảo quốc tế về Nho học

Đông Á: truyền thống và hiện đại, tháng

3/2015, Trường Đại học Khoa học Xã hội và

Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội - Quỹ

Sunwah, Tập đoàn Sunwah, Hà Nội.

[6] Lê Tắc (1961), An Nam chí lược, Nxb Viện

Đại học Huế, Huế.

[7] Lê Sỹ Thắng (chủ biên) (1994), Nho giáo tại

Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

[8] Tạ Chí Đại Trường (2014), Những bài dã sử

Việt, Nxb Tri thức, Hà Nội.

[9] Viện Văn học (1977), Thơ văn Lý - Trần, t.1,

Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

[10] https://thuvienhoasen.org/author/post/2488/

1/nguyen-hung-vy.

[11] http://www.vanhoanghean.com.vn/chuyen-muc-goc-

nhin-van-hoa/nhung-goc-nhin-van-hoa/

[12] www.vietnamvanhien.net/baisukhacchoviet

nam.pdf

61