Dấu ấn văn hóa Thăng Long qua tiểu thuyết Đàn đáy của Trần Thu Hằng
DOI: 10.31276/VJST.63(10).56-60
Khoa học xã hội và nhân văn
Dấu ấn văn hóa Thăng Long qua tiểu thuyết Đàn đáy
của Trần Thu Hằng
Nguyễn Thị Kim Tiến*
Trường Đại học Thủ Dầu Một
Ngày nhận bài 22/8/2021; ngày chuyển phản biện 25/8/2021; ngày nhận phản biện 24/9/2021; ngày chấp nhận đăng 30/9/2021
Tóm tắt:
Tiểu thuyết Đàn đáy không những là cuộc đời trầm luân, éo le với chữ tình và chữ tâm, mà còn là những trang văn
hóa đặc sꢀc của nền văn hóa Thăng Long thời Lê - Trịnh. Thứ nhất, đó là nghệ thuật ca trù, được tái hiện với những
con người tài năng của dòng họ Bạch trong giáo phường Cổ Tâm ở kinh thành Thăng Long. Thứ hai, văn hóa ứng
xử - cốt cách của những con người thời Lê - Trịnh, sự cung kính, nhã nhặn, ôn tồn, thanh cao qua dáng đi, dáng
đứng, qua những lời hát, qua nội tâm của những con người luôn nặng lòng với nghiệp đàn, nghiệp hát. Thứ ba, nét
văn hóa trang phục của người Việt thời bấy giờ, đặc biệt là xiêm áo của những đào nương, đào kép. Bài viết sử dụng
phương pháp tiếp cận liên ngành: văn hóa học với văn học, để chỉ ra ba dấu ấn văn hóa Thăng Long, qua đó góp
phần khẳng định chất riêng của tiểu thuyết Đàn đáy không hòa lẫn, không pha trộn với bất cứ tiểu thuyết nào của
tác giả Trần Thu Hằng nói riêng và những tiểu thuyết lịch sử cũng viết về thời Lê - Trịnh nói chung.
Từ khóa: Đàn đáy, thời Lê - Trịnh, tiểu thuyết lịch sử, Trần Thu Hằng, văn hóa.
Chỉ số phân loại: 5.10
Giời thiệu
Thăng Long nơi kết tinh những tinh hoa văn hóa của
Văn hóa nghệ thuật ca trù, nơi ghi dấu của những đào kép
có tâm với nghề
Ca trù là một bộ môn nghệ thuật có từ rất lâu đời ở nước
ta và đã trở thành một di sản văn hóa tinh thần. Bộ môn nghệ
thuật này đã trải qua nhiều thế kỷ với những thăng trầm
nhưng vẫn giữ được giá trị của mình. Người hát được gọi là
ả đào - là thành viên quan trọng của tiệc ca trù, vai trò của ả
đào là làm ca sĩ cho tiệc hát nhưng khác với các ca sĩ khác là
vừa hát vừa gõ phách. Bên cạnh đó, mỗi phường hát phải có
một đào nương. Tiếng hát của ả đào sẽ vang xa khi có sự hòa
quyện âm thanh của tiếng đàn đáy, được kép đàn tạo ra với
những âm luật riêng như ru người nghe theo điệu nhạc trầm,
bổng, sâu lắng. Và để tiếng hát, điệu đàn thêm điêu luyện,
giáo phường là nơi luyện tập, tập trung những đào hát, kép
đàn; nơi tổ chức hát ca trù gồm nhiều họ.
con người Việt Nam vào những thế kỷ trước, nơi sản sinh
ra những con người thanh lịch, đôn hậu. Những con người
với những tài năng khác nhau như Chu Văn An, Nguyễn
Trãi, Nguyễn Du. Đây cũng là nơi của những phố phường
với những loại hình văn hóa nghệ thuật khác nhau, trong đó
nổi danh là những tiếng hát, tiếng đàn được cất cao lên bởi
những kép đàn, đào hát trứ danh. Tất cả hòa quyện vào nhau
tạo nên một vùng đất mang màu sắc văn hóa riêng thấm
đượm hồn Việt. Đồng thời không gian văn hóa này cũng là
nguồn cảm hứng cho mỗi nhà văn khi lựa chọn đề tài lịch sử
như một cách để đối thoại với lịch sử riêng biệt của họ. Tất
cả gặp nhau ở một điểm chung, đó là nhận thức lại lịch sử
trong con mắt toàn vẹn.
Trần Thu Hằng có lý do khi chọn viết về những người
nghệ sĩ của nghệ thuật ca trù chứ không phải bất cứ một
loại hình nghệ thuật dân gian nào khác. Một điểm khá đặc
biệt, ca trù là một bộ môn nghệ thuật có những đòi hỏi rất
khắt khe về nghề, nhất là đối với những đào kép. Họ phài
là người vừa có giọng hát hay, vừa phải có sắc đẹp và điều
quan trọng nhất là phải tâm huyết với nghề, có phẩm hạnh
tốt. Xuất phát từ một ý nghĩa có tính riêng biệt ấy, hầu hết
nhân vật người nghệ sĩ trong Đàn đáy là những con người
toàn vẹn từ trong ra ngoài, từ phẩm hạnh đến tài năng. Nói
cách khác, Trần Thu Hằng tìm đến lịch sử không phải để
kiến giải lịch sử thời Lê - Trịnh mà cô chỉ mượn nó để dựng
Văn hóa Thăng Long đã được tái hiện một cách đặc sắc
qua một số tác phẩm văn học. Trong những tác phẩm ấy có
Chuyện cũ ở Hà Nội của Tô Hoài và Đàn đáy của Trần Thu
Hằng. Mỗi tác phẩm đều mang những nét riêng và độc đáo
khác nhau khi nói về văn hóa Thăng Long. Riêng tiểu thuyết
của Trần Thu Hằng, một nhà văn của vùng đất Đồng Nai,
Đàn đáy đã dựng lên một thời kỳ lịch sử với những bi kịch
của con người trong xã hội lúc bấy giờ. Qua đó, tác phẩm
đã tạo ấn tượng với người đọc bởi những nét văn hóa Thăng
Long từ đời sống văn hóa tinh thần của nghệ thuật ca trù,
đến trang phục và cốt cách của người Tràng An.
*Email: tienntk@tdmu.edu.vn
63(10) 10.2021
56
Khoa học xã hội và nhân văn
Nét văn hóa đặc trưng của nghệ thuật ca trù được Trần
Thu Hằng tái hiện trong Đàn đáy với kỳ thi sát hạch để
làm cô đầu nòi từ khâu chuẩn bị cho đến lúc thực thi. “Sau
hơn mười năm tập hát tập múa, Bạch Vân sắp bước vào kỳ
thi sát hạch làm lễ mở xiêm áo, chuẩn bị cầm lá phách ra
hát như một cô đầu nòi. Nàng trai giới, giữ mình sạch sẽ từ
trong đến ngoài và đêm đêm một mình đến nhà tổ đình thắp
hương cầu khấn ông tổ họ Bạch”. Khi nàng được thực thi
(trình diễn) trước mọi người, hình thức của một nền nghệ
thuật ca trù hiện lên. Đó là hình ảnh cô đào (Bạch Vân) ngồi
vào chiếu, kép đàn (Bạch Trung) ngồi chếch sang bên để
chuẩn bị cho một khúc hát vang xa mang cả những nỗi lòng.
The cultural view of Thang Long
culture from Tran Thu Hang’s
novel named Dan day
Thi Kim Tien Nguyen*
Thu Dau Mot University
Received 22 August 2021; accepted 30 September 2021
Abstract:
The novel Dan day is not only the mundane life with the
word love and heart but also the unique cultural view
of the Thang Long culture of the Le - Trinh dynasties.
Firstly, it is the art of Ca tru, reproduced with talented
people of the Bach family in Co Tam ward, Thang Long
citadel. Secondly, it is the culture of behaviour, the
character of the people of the Le - Trinh dynasties, as
well as the respect, courtesy, gentleness, and elegance
through their gait and posture; through the lyrics and
the hearts of the people are always passionate with a
singing career. Thirdly, it is the culture in the costumes
of the Vietnamese at that time, especially the clothes of
the geisha. The article uses the interdisciplinary research
(cultural and literature approaches) to point out three
Thang Long’s cultural imprints, thereby contributing
to affirming the unique quality of this novel not to be
mixed with any historical novel by Tran Thu Hang in
particular and with other historical novels about the Le
- Trinh dynasties in general.
Nghệ thuật ca trù thịnh hành từ thế kỷ XV được giới quý
tộc và tri thức yêu thích. Vào thời điểm này, ca trù là một
loại ca trong cung đình. Các đấng vua chúa, quan lại đều say
mê tiếng hát hòa theo nhịp phách gõ nhịp nhàng. Trong Đàn
đáy, ngoài những kỹ thuật, những phong lễ được tái hiện rõ
nét mang một dấu ấn riêng thì tấm lòng của những cô đào,
kép hát với bộ môn nghệ thuật cũng được nhà văn tái hiện.
Tiếng hát của những đào nương, kép hát ở giáo phường Cổ
Tâm đã khiến cho những kẻ tay kiếm cung như Nguyễn
Hữu Chỉnh phải đắm say, khiến cho kẻ có chức quyền như
Nguyễn Khản nguyện “làm một kẻ tri âm bằng mấy kẻ bạc
lòng”. Ở những con người đã gắn bó với nghệ thuật ca trù,
dù trong bất cứ hoàn cảnh nào, khó khăn gian khổ đến đâu,
Bạch Dung vẫn hát và coi tiếng hát là hơi thở, lẽ sống của
đời mình là “một sự gắn bó trần tục đến không thể nào dứt
ra được”. Tất cả những con người ấy đều là những người
nghệ sĩ có tâm huyết. Họ đàn hát bằng tất cả mong muốn
được hiến dâng cho đời như con tằm suốt đời nhả tơ; như
lời Bạch Vượng từng nói với Bạch Dung khi mới vào nghề:
“Khi đau khổ con cũng phải hát… dù mai sau con ở chốn
giàu sang hay bị đày đọa con vẫn phải hát lên, lấy tiếng hát
mà tạ ơn đời” [1]. “Lấy tiếng hát mà tạ ơn đời” chính là
tâm huyết của người nghệ sĩ trong tiểu thuyết Đàn đáy. Họ
say mê tập luyện, nâng niu từng lời ca, giọng hát đến nỗi
“trong giấc ngủ, môi họ vẫn nhếch lên như để tiếp tục hát,
thân hình chân tay uốn như chuẩn bị một điệu múa” [1].
Cổ Tâm là tiếng trống từ trái tim và tất cả những người họ
Bạch đều “biết nghe tiếng hát bằng trái tim” [1]. Cái cách
họ trân trọng gìn giữ chiếc hộp quý vua ban (mảnh lụa vàng
treo đàn đáy như một báu vật) đã cho thấy một thông điệp
rõ ràng rằng, dù thế sự có xoay vần, lòng người có thay đổi,
nhất định họ không từ bỏ nghiệp hát tổ tiên. Lòng yêu nghề
đã khiến cho một người phụ nữ nguyện suốt đời sống trong
câm lặng vẫn cất lên tiếng hát đã khan đặc của mình khi
chỉ có một mình. Đến lúc chết người phụ nữ ấy cũng phải
đánh lên những tiếng trống như dội vào trái tim người khác,
những âm thanh trong đó chứa đựng cả những đau khổ dồn
nén của một đời người. Cho đến lúc các giáo phường khác
đã lần lượt bỏ nghề, nghiệp hát dường như chẳng còn hy
vọng thì kép Bạch Xạ, với tình yêu nghề, vẫn cặm cụi ngồi
Keywords: culture, Dan day, historical novel, Le - Trinh
dynasties, Tran Thu Hang.
Classification number: 5.10
lại bức tranh đời sống tinh thần của một phường hát ca trù.
Trước hết, hình ảnh một giáo phường Cổ Tâm hiện lên
với những kép đàn, đào hát trứ danh như: Bạch Vĩ, Bạch
Dung, Bạch Vân, Bạch Trang, ông Trùm Bạch Thuận, bà
Bạch Vượng, kép Bạch Xạ, Bạch Trung, Bạch Long, Bạch
Mỹ, già Lam. Bạch Vĩ là một kép đàn trứ danh bậc nhất kinh
kỳ. Tiếng đàn của chàng bất kỳ đào nương nào cũng ao ước
được chàng đệm đàn khi hát. Tiếng đàn dìu tiếng hát bay
vút lên cao. Tiếng đàn thanh tao, thoát tục của Bạch Vĩ như
một người tu thiền đắc đạo, “khúc đàn như một sự buông xả,
khinh khoái kỳ lạ” [1]. Chàng chính là truyền nhân - người
kế nghiệp xứng đáng của những Bạch Thuận, Bạch Xạ và cả
giáo phường Cổ Tâm. Bạch Dung, Bạch Vân, Bạch Trang
và cả bà Bạch Vượng, già Lam… đều là những đào nương
tài sắc bậc nhất ở giáo phường này và hơn hẳn những giáo
phường khác.
57
63(10) 10.2021
Khoa học xã hội và nhân văn
chế tạo ra những cây đàn đáy. Ông vẫn lạc quan quyết tâm lẫy như một tòa đài thiên nhiên. Thế mà chàng từ tốn bảo
giữ lại cái hồn thiêng của dân tộc. Sự quyết tâm sống chết “Hãy mặc áo lại đi. Hãy nghe lời ta nói. Ta không biết
với nghề thể hiện rõ nét nhất là ở trùm Bạch Thuận. Một thương tình nàng như thế nào đâu” [1].
người dường như tuổi già, chiến tranh, thời thế hay bất cứ
Phẩm chất và tính cách góp phần hình thành nên cốt cách
nguyên nhân gì cũng không hề làm thay đổi cái tâm với
của chính những con người nơi đây. Ở giáo phường Cổ Tâm,
nghề của ông. Ông là người lớn tuổi nhất nhưng cũng là
tài năng của các dòng họ từ bao đời đã được nuôi dưỡng, trau
người lạc quan và sống bền bỉ nhất để gìn giữ nghiệp hát
dồi và phát huy. Ở đó, cũng đã tạo nên những con người có
của cha ông. Ngay những người đào, kép trẻ như Bạch Vân,
chung một phẩm chất yêu lấy lời ca, tiếng đàn. Họ quyết sống
Bạch Dung, Bạch Vĩ, Bạch Trang… dù đời riêng là nỗi thê
chết với cái nghiệp của mình, với những âm thanh trong trẻo
lương nhưng họ vẫn không quên lời dạy của những người đi
không chút vẩn đục nơi giáo phường Cổ Tâm. Những người
trước “đem tiếng hát để tạ ơn đời”.
nghệ sĩ thuộc họ Bạch đều mang trong mình cái tâm, mang
Rõ ràng giá trị lịch sử được người viết đặt ngay bên cạnh
vỉa ngầm văn hóa, văn hóa của một dân tộc và văn hóa thuộc
về những ai muốn duy trì nét đẹp tinh túy từ tâm hồn của
vùng đất kinh kỳ xứ Thăng Long với một phường hát ca trù.
Ngay như Nguyễn Khản ngoài cái vẻ của một người phải
luôn quyết đoán mạnh bạo khi bản thân đã trải qua nhiều
cuộc chinh chiến, còn là một người biết trọng cái đẹp, cũng
là người giàu tình thương, vẫn luôn khao khát muốn tìm một
người làm kẻ tri âm (như với Bạch Dung) bởi “làm một kẻ
tri âm còn gấp mấy lần kẻ bạc lòng” [1].
lời ca tiếng hát để tạ ơn đời. Họ hát bằng cả nhiệt huyết của
con tim, sống bằng cả tấm lòng tận tụy với nghiệp hát [3].
Với Bạch Vĩ, chàng là một con người có nghị lực và bản
lĩnh, chàng can đảm vào trường thi đến ba lần. Chỉ lần thứ
ba, khi bị “phạm húy”, chàng mới thôi không sách vở. Với
Bạch Dung, nàng là một người nhịn nhục và cam chịu. Khi
mới về nhà họ Bạch, nàng bị Bạch Vân và Bạch Trang hà
hiếp. Họ nghĩ nàng là người gián tiếp gây nên sự thất bại cho
Bạch Vân trong ngày ra mắt họ hát. Những cái tát không rõ
nguyên do, đến những chiêu trò phá phách, vu oan đổ tội
nàng đều nhịn cả. Sự cực khổ đã rèn cho nàng sức chịu đựng
phi thường. Trong tình yêu, nàng táo bạo hơn, mãnh liệt
hơn. Nàng từ bỏ giáo phường Cổ Tâm để chạy theo một tình
yêu vô vọng với Nguyễn Hữu Chỉnh, một người chẳng bao
giờ đến được với nàng. Nàng tình nguyện hy sinh và chết
cùng với Nguyễn Hữu Chỉnh, “dẫu rằng Nguyễn Hữu Chỉnh
có bị tội chết, thì thiếp muốn được chết theo chàng” [1].
Nàng còn là một con người thành thật, nàng không che giấu
điều gì kể cả việc thất thân với Nguyễn Hữu Chỉnh. “Con đã
phạm phải một lỗi lầm không thể tha thứ được. Vì vậy, con
không còn được sống cùng mẹ, không được làm cô đầu của
giáo phường Cổ Tâm nữa…” [1]. Trong tình yêu với Bạch
Vĩ, nàng không muốn lừa dối chàng, nàng đã thú thật và “kể
cho Bạch Vĩ nghe chuyện những ngày nàng bị giam cầm
trong chùa Tiên Tích. Nàng đã đối mặt với Nguyễn Hữu
Chỉnh như thế nào và đã chạy trốn ra sao…” [1]. Trong kiếp
cầm ca của mình, nàng luôn tận lực và nguyện dâng tiếng
hát phục vụ cho đời.
Bằng vốn kiến thức về văn hóa truyền thống đặc biệt là
loại hình nghệ thuật ca trù, Trần Thu Hằng đã đưa những
nhân vật của mình gắn bó với môn nghệ thuật này. Tác giả
đã tái hiện họ với cái tài và cái tâm tận tụy cùng nghiệp đàn,
nghiệp hát. Qua đó, bộ môn nghệ thuật cổ truyền của dân
tộc được tái hiện một cách đặc sắc với những màn trình diễn
điệu ca trù qua nghệ thuật của ngôn từ đã để lại dấu ấn sâu
sắc trong lòng người đọc [2].
Văn hóa ứng xử thể hiện cốt cách con người Thăng Long
Ứng xử là một phương diện thể hiện nét đẹp văn hóa vốn
có của con người. Nó có thể nâng cao con người, cũng có
thể hạ thấp con người, đặc biệt, trong văn hóa ứng xử của
người Thăng Long xưa, khi giao tiếp, họ vô cùng nhã nhặn,
lịch thiệp, tình cảm, trung thực. Trần Thu Hằng đã chọn
cách thể hiện những cung cách ứng xử đó qua những kép
đàn, đào nương ở phường Cổ Tâm một cách đặc sắc trong
Đàn đáy.
Còn Bạch Vân, nàng có những ước mơ cho mình “chỉ
cần nàng làm lễ “mở xiêm áo” thành công, thi hát đạt giải
khôi nguyên, chẳng những ước mơ của nàng thành hiện thực
Đó là những con người có khuôn thước, chuẩn mực, có
tấm lòng tri giao với đời, với kiếp cầm ca. Trong giao tiếp,
họ tế nhị, nhẹ nhàng. Hình ảnh bà chủ lầu Phỉ Thúy khi trò
chuyện với chàng Bạch Vĩ vẫn giữ được nét tao nhã trong mà Bạch Vĩ còn lấy làm tự hào suốt đời đánh đàn cho nàng
cách nói: “Hôm nay, mẹ phải dẫn một gái trinh đến cho con” hát nữa” [1]. Nhưng rồi nàng lại thất vọng, trong mơ ước bé
[1]. Gặp Bạch Dung lần đầu tiên tại nơi mà kẻ quân tử có nhỏ của mình, nàng vẫn cam chịu và lặng lẽ hy sinh. Nàng
thể bỗng chốc biến thành tiểu nhân, có thể giày xéo người yêu Bạch Vĩ tha thiết, Tình yêu của nàng vừa cao thượng lại
đàn bà trong chính bàn tay mình, nhưng Bạch Vĩ lại không vừa mù quáng. Nàng âm thầm lặng lẽ hy sinh cho tình yêu
làm vậy. Thay vào những cuộc hoan hỉ, những đòn giày xéo của mình, “nàng sẽ cắt mớ tóc dài của nàng đến tận mang
tấm thân trinh nữ, chàng nhìn vào ánh mắt Bạch Dung, “lấy tai” [1], chỉ vì lý do tạ ơn Tổ đình và mong cho Bạch Vĩ lành
giọng lạnh lùng che bớt phần nào cơn say chếch choáng”.
Một tấm thân trinh bạch được trình trước mặt chàng, lộng
được cánh tay. Khi kết hôn với Bạch Trung, nàng không
được quyền quyết định việc gì, nàng cam chịu số phận của
63(10) 10.2021
58
Khoa học xã hội và nhân văn
mình trong dòng họ Bạch, chỉ với mong muốn có một thân
phận chính thức. Rồi nàng lại vì tình yêu với Bạch Vĩ, chấp
cũng là cách tác giả đi tìm ngã rẽ những trạng thái tinh thần
của các nhân vật lịch sử ở thái độ đối với những người nghệ
nhận hy sinh thêm một lần nữa. Nàng rời xa Bạch Trung, xa sĩ có tâm có tài. Họ là những con người của lịch sử, nhưng
Giáo phường Cổ Tâm để tìm Bạch Vĩ trở về. Trước khi chết, trong cái thời tao loạn ấy, hành vi của họ không chỉ quyết
nàng vẫn muốn Bạch Vĩ trở về: “Anh Bạch Vĩ! Xin anh hãy định đến tiến trình phát triển xã hội mà dưới góc độ văn hóa,
nói với em một câu… Em muốn anh thề rằng anh sẽ trở về còn thể hiện một thái độ sống nhập thế đối với thời cuộc.
giáo phường, nối nghiệp cha ông…” [1]. Trong cuộc đời Tác giả bỏ qua trong trang viết những hỗn loạn của nạn
ngắn ngủi của Bạch Vân, nàng đã sống trong sự hy sinh, kiêu binh, giai đoạn tăm tối Lê - Trịnh chỉ để làm một thao
trong nỗi đau khổ nhưng nàng lại không oán than, nàng tự tác, để các nhân vật lịch sử (Nguyễn Hữu Chỉnh, Hoàng
Đình Bảo…) được sống đúng thân thế của mình, thể hiện
cốt cách, thái độ sống của mình, mặc dù kiếp nhân sinh, thế
thái nhân tình không thiếu những điều trầm luân, vùi dập.
nguyện và chấp nhận hy sinh [4].
Riêng Nguyễn Hữu Chỉnh, một nhân vật trong lịch sử đã
được Trần Thu Hằng dựng nên với cốt cách chọc trời khuấy
nước. Không chỉ có tài cầm binh, Nguyễn Hữu Chỉnh còn
có tài về cả luật trống và luật đàn, “những khổ trống đầu
tiên của Nguyễn Hữu Chỉnh đủ uy lực làm tất cả mọi người
lặng phắc” [1]. Am hiểu luật trống, luật đàn nhưng ông
không theo kiếp cầm ca mà dấn thân vào trận mạc. Ông
cho rằng, “Song đã sinh ra trong thời loạn này, thì lấy
gì bảo đảm cho tài năng và nghệ thuật đây” [1]. Nghệ
thuật không phải là nơi để ông thả hồn mình. Ông có
tham vọng, thích tự do, có suy nghĩ và muốn hành động.
Ông là một người mong muốn vượt thoát ra ngoài sự
ràng buộc của những tiêu chí thông thường, hành động
với khát vọng tìm kiếm mọi con đường giải phóng năng
lực và tham vọng cá nhân. Ông tự tìm lấy con đường cho
chính mình, và phấn đấu đi theo nó. Con đường của một
con người tự quyết và đầy tham vọng mưu toan việc lớn.
Ông có đầy đủ phẩm chất của một con người tài trí, có
những cơ mưu. Yêu Bạch Dung nhưng ông không chọn
nàng, ông chọn tham vọng cá nhân của mình cho dù tình yêu
đó chưa bao giờ phai mờ, nó đã theo ông, hành hạ, giày vò
ông suốt mười ba năm trời.
Trần Thu Hằng tinh tế khi khắc họa cốt cách của các
nhân vật qua những hình ảnh và chi tiết phong phú. Phải rất
am hiểu về người Thăng Long, mới có một cái nhìn sâu sắc
và tường tận như thế. Bạch Vĩ thanh lịch, tự trọng, khoan
dung, giàu nghị lực. Bạch Dung trung thực, thẳng thắn.
Bạch Vân giàu lòng hy sinh, Nguyễn Hữu Chỉnh giàu nghĩa
khí, bản lĩnh. Nguyễn Khản, say mê cái đẹp, một lòng với
quê hương đất nước. Những nét cốt cách trong con người
Thăng Long xưa được Trần Thu Hằng đưa vào những nhân
vật của mình một cách dung dị, chân thật qua cách nói năng
từ tốn, hành động nho nhã.. cho thấy những phẩm chất mực
thước của con người vùng đất kinh kỳ.
Văn hóa trang phục cho thấy vẻ tao nhã, thanh lịch của người
Tràng An
Nét văn hóa Thăng Long còn được thể hiện qua trang
phục với cách ăn mặc không cầu kỳ nhưng tôn lên vẻ tao
nhã, thanh lịch của con người nơi đây. Trang phục người
Thăng Long có sự thay đổi qua các thời kỳ khác nhau. Vào
thời “tiền Thăng Long”, nam mình trần, đóng khố; thân thể,
chân tay đều có xăm hình giao long (rồng) và các hình khác.
Nữ mặc áo ngắn đến bụng, xẻ ngực bó sát vào người, phía
trong mặc yếm che kín. Có các loại vòng tay, vòng chân
dùng cho cả nam và nữ. Đến thời Lê - Trịnh do hệ thống
chính trị có nhiều thay đổi, cách ăn mặc cũng có những biến
đổi theo. Nhưng chung quy lại, một điều dễ nhận thấy trong
cách ăn mặc của người Thăng Long là có sự phân chia giai
tầng. Vua mặc áo bào vàng, quan lại mặc áo gấm màu tía và
có sự phân biệt màu rõ rệt giữa các cấp bậc quan lại. Thứ
dân mặc áo nâu giản dị. Riêng những người hát đàn phục vụ
triều đình sẽ có những lối ăn mặc riêng.
Trong khi đó, Hồng lĩnh hầu Nguyễn Khản là một người
nổi tiếng phong lưu lại đa tình, làm quan trong triều đình
nhưng lại giỏi về lễ nhạc và thi ca, rất say mê tiếng hát và
điệu đàn. Trong chốn quan trường, ông là người cẩn thận
có mưu cơ, dũng lược, tài hoa, bên cạnh đó ông còn thông
thạo cầm, kỳ, thi, hoạ. Trong cuộc đời làm quan, ông hết
mực trung thành, mặc dù xã hội xảy ra biết bao biến loạn
nhưng ông vẫn không nghiêng ngả, đến cuối đời vẫn một
lòng hướng về nhà Trịnh. Trong tình yêu, ông một lòng
hướng về người tri âm, mong mỏi một lời ca tiếng hát cùng
hòa nhịp theo trái tim của người. Yêu và say mê Bạch Dung
nhưng ông không bao giờ đánh mất đi phẩm chất và địa
Trần Thu Hằng tái hiện không gian sống vùng đất Tràng
vị của mình. Ông say mê ca nữ Bạch Dung một cách chân An qua những nét tinh túy ở trang phục trong tác phẩm. Đặc
thành, say mê lời ca tiếng hát, say mê thần sắc của nàng biệt là trang phục của người phụ nữ Thăng Long qua những
đào nương. Trang phục của các vị tướng thời bấy giờ qua
hình ảnh của Nguyễn Hữu Chỉnh và Nguyễn Khản.
nhưng yêu một cách nhẹ nhàng bình thản, yêu trong lý trí
và có sự suy xét.
Các đào nương khi vào hát trong phủ chúa, có lối ăn mặc
cầu kỷ, với những trang phục lộng lẫy, tóc búi cao cài trâm,
mình mặc một bộ xiêm nghê. Bạch Dung là một tài nữ tuyệt
Nhờ tiếng đàn tiếng hát mà dường như mọi xốn xang,
bụi trần đều bay đi, thay vào đó con người chỉ còn một sức
sống mãnh liệt, một sự an hòa, thanh tao đến tột cùng. Đây
59
63(10) 10.2021
Khoa học xã hội và nhân văn
sắc với tấm lòng say đắm và nồng nàn, khoác lên người một hát trong phủ Chúa. Tất cả đang dần liện lên một nét văn
bộ trang phục lộng lẫy khiến nàng càng xinh đẹp hơn, làm hóa thấm đượm hồn Việt.
say đắm biết bao nhiêu người, trong đó có Nguyễn Hữu
Kết luận
Chỉnh. “Nàng chậm rãi tháo trâm cài tóc cho suối tóc đổ dài
xuống tới gót, rồi tự tay nàng cởi bỏ xiêm nghê” [1]. Mái tóc
xõa dài tới gót là một nét văn hóa đặc trưng của người phụ
nữ Thăng Long xưa. Mái tóc ấy được chăm sóc một cách
khéo léo, rồi được bới gọn sau đầu. Chính mái tóc dài ấy đã
làm say mê biết bao chàng trai chốn kinh kỳ.
Con người chính là tâm điểm của nhà văn khi phản ánh
trong một tác phẩm nghệ thuật, nhất là tác phẩm văn học.
Lựa chọn thể loại tiểu thuyết lịch sử, Trần Thu Hằng đã
đi tìm những mạch ngầm trong đời sống tinh thần của con
người ở những tính chất tiêu biểu để lý giải cuộc sống. Vẫn
là những vấn đề của lịch sử nhưng chúng lại là chiếc cầu
nối từ quá khứ đến hiện tại về những vấn đề xã hội, nhân
văn và sự sinh tồn của con người. Tiểu thuyết lấy lịch sử là
“cái đinh treo”, từ đó đưa đến những thang giá trị cuộc sống
của con người hiện tại quan tâm. Đồng thời mở ra chân trời
khám phá mới, phù hợp với tư duy của con người hiện đại
trong cảm thức truy vấn những sự thực của lịch sử, cũng
như chân giá trị tốt đẹp của văn hóa truyền thống.
Hình ảnh hiên ngang đĩnh đạc của những người làm
quan, tướng trong triều đình ngoài cốt cách bên trong, còn
được thể hiện qua trang phục của họ. Nguyễn Hữu Chỉnh
hiện lên với “một tấm thân cao lớn” và “mái tóc xõa dài
của chàng chao đảo giữa khoảng không gian lơ lửng”. Đó là
nét văn hóa trong cách để mái tóc của người con trai chốn
Thăng Long. Hồng Lĩnh hầu Nguyễn Khản - một vị quan
trong triều đình, hết mực trung thành với đất nước, đối đãi
với người từ tốn lịch thiệp. Tính cách ấy cũng được thể hiện
qua trang phục, “ông mặc áo dài trơn màu trắng, thắt lưng
lụa màu xanh với một túi hương màu tía, trông hết sức tao
nhã. Tóc ông cũng búi trần, chỉ có đôi hia là sang trọng” [1].
Trang phục giản dị nhưng không kém phần oai nghiêm, đĩnh
đạc của một vị tướng tài ba xuất chúng.
Ngoài không gian của tiếng đàn, tiếng hát, của khúc
ngâm ca trù lúc vui sướng, lúc khổ đau, lúc nỉ non tơ lòng,
lúc thần sầu tiễn biệt trong truyện, đã hiện lên không gian
sống nơi phường Cổ Tâm với những con người sống chết
với nghề, những con người hào hoa, nho nhã của đất Tràng
An. Ở đó mọi trầm luân của cuộc đời đã không đủ sức làm
lung lay những tâm hồn sống thanh tao, thanh lịch, giản dị,
chân tình từ lời ăn tiếng nói đến hành động việc làm. Giọng
văn chậm rãi, nhã nhặn, từ tốn là cách để Trần Thu Hằng thể
hiện cái nhìn, tư duy văn hóa của một nhà văn hiện đại, cho
thấy sự trân quý, giữ gìn những nét đẹp về văn hóa Thăng
Long vẫn hiện diện trong con người hôm nay. Đó chính là
một ý nghĩa nghệ thuật mà tiểu thuyết Đàn đáy mang lại
[5, 6].
Trang phục là một nét văn hóa đặc biệt của người Việt
Nam. Qua trang phục người Việt hiện lên với những chuẩn
mực, khuôn thước đậm chất Á Đông. Người Việt giản dị
trong cách ăn mặc nhưng vẫn tôn được hết thần thái và mỹ
miều. Với con người Thăng Long xưa, trang phục mang một
dấu ấn riêng biệt, một cung cách văn hóa trong lối sống
hằng ngày.
*
TÀI LIỆU THAM KHẢO
*
*
[1] Trần Thu Hằng (2005), Đàn đáy, Nxb Hội Nhà văn.
Văn hóa Thăng Long đã được Trần Thu Hằng tái hiện
qua những dấu ấn văn hóa: nghệ thuật ca trù, cốt cách con
người và trang phục. Những dấu ấn văn hóa ấy, tuy được
lồng ghép trong trang đời đầy biến động của những kép hát
nhưng chứa đựng trong đó là tinh thần của con người Thăng
Long. Những nhân vật Trần Thu Hằng tái hiện đều mang
dấu ấn đậm nét của người Thăng Long không pha trộn, hòa
lẫn vào đâu được. Tất cả đã tạo nên dư âm về một nền văn
hóa lâu đời. Đọc Đàn đáy ta lại hồi tưởng về một kinh đô
Thăng Long với những con người mang trong mình điệu
ca mộc mạc thắm đượm lòng người - ca trù. Một bản chất
con người đậm đặc của văn hóa Thăng Long với bản lĩnh,
lòng tự trọng, sự thanh lịch và tinh thần yêu nước, cái tâm
với nghiệp và cái tình trong cuộc sống đơn sơ, giản dị. Thấp
thoáng đâu đó còn là dáng người Thăng Long với mái tóc
[2] Hải Minh (2020), “Về nguồn gốc ra đời của nghệ thuật ca trù”,
thuat-ca-tru-786202.ldo, truy cập 3/6/2020 (29/9/2010).
thang-long-ha-noi-3506 (29/9/2010).
xua-777727382.htm (26/7/2013).
[5] Phạm Hoàng Lương Phong (2021), “Cốt cách Thăng Long Hà
vn/tin-tuc/van-hoa/824350/cot-cach-thang-long---ha-noi-trong-dong-
chay-lich-su.
[6] Đoàn Thị Tình (2019), “Trang phục Thăng Long Hà Nội”, Nhà
óng ả dài chấm gót, những bộ xiêm nghê lộng lẫy giữa đêm xuất bản Hà Nội.
63(10) 10.2021
60
5 trang
12500
Free
Bạn đang xem tài liệu "Dấu ấn văn hóa Thăng Long qua tiểu thuyết Đàn đáy của Trần Thu Hằng", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- dau_an_van_hoa_thang_long_qua_tieu_thuyet_dan_day_cua_tran_t.pdf
