Tháng nhịn chay Ramadan của cộng đồng người Chăm ở Việt Nam (Nghiên cứu trường hợp cộng đồng người Chăm Islam và Chăm Awal)
Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn
THÁNG NHỊN CHAY RAMADAN CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI CHĂM
Ở VIỆT NAM
(Nghiên cứu trường hợp cộng đồng người Chăm Islam và Chăm Awal)
Lâm Thị Mai Sương Tú* và Trần Diễm Thùy
Khoa Du lịch và Văn hóa nghệ thuật, Trường Đại học An Giang, Đại học Quốc gia
Thành phố Hồ Chí Minh
*Tác giả liên hệ: [email protected]
Lịch sử bài báo
Ngày nhận: 08/3/2021; Ngày nhận chỉnh sửa: 07/5/2021; Ngày duyệt đăng: 21/6/2021
Tóm tắt
Cùng chịu ảnh hưởng của Islam giáo nhưng cộng đồng người Chăm Islam ở Nam Bộ và Chăm Awal ở
Trung Bộ hình thành hai sắc thái văn hóa riêng biệt bởi sự tác động của yếu tố lịch sử và địa văn hóa. Bài
viết khái quát về quá trình hình thành của hai cộng đồng người Chăm này, từ đó đưa ra một số tương đồng
và khác biệt giữa hai cộng đồng. Việc so sánh góp phần nhận dạng giá trị văn hóa đặc trưng của từng cộng
đồng người Chăm ở Việt Nam. Từ đây có thể bảo vệ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc theo hướng bền vững
thông qua việc ứng dụng giá trị văn hóa tộc người vào phát triển sản phẩm du lịch địa phương.
Từ khóa: Bani, Chăm Islam, Chăm Awal, Ramadan.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
THE FASTING MONTH OF RAMADAN OF CHAM ETHNIC GROUP
IN VIETNAM
(Case study: Cham Islam and Cham Awal)
Lam Thi Mai Suong Tu* and Tran Diem Thuy
Faculty of Tourism and Culture - Art, An Giang University, Viet Nam National University
Ho Chi Minh City
*Corresponding author: l[email protected]
Article history
Received: 08/3/2021; Received in revised form: 07/5/2021; Accepted: 21/6/2021
Abstract
Although both under the influence of Islam, Cham Islam community in the South of Vietnam is totally
different from Cham Awal community in the Middle of Vietnam in the individual culture. This is because
each community is affected by history and geo-culture belonging to their own region. This paper generalizes
the process of these two communities and presents some similarities and differences between them. The
comparison helps to identify the particular cultural values of each Cham ethnic group in Vietnam. Finally, the
paper gives some solutions to conserve and develop sustainable national cultural identity, through applying
cultural ethnic values to local tourism products.
Keywords: Bani, Cham Islam, Cham Awal, Ramadan.
Trích dẫn: Lâm Thị Mai Sương Tú và Trần Diễm Thùy. (2021). Tháng nhịn chay Ramadan của cộng đồng người Chăm ở
Việt Nam (Nghiên cứu trường hợp cộng đồng người Chăm Islam và Chăm Awal). Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp,
10(6), 70-76.
70
Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tập 10, Số 6, 2021, 70-76
1. Đặt vấn đề
đề cho sự du nhập Islam vào xã hội Chămpa. Trong
những nghiên cứu của Dohamide (1962), Nguyễn Văn
Hầu (1963), Nguyễn Văn Luận (1974) hay của Phú
Văn Hẳn (2001) đều có chung nhận định sự chuyển
hóa mạnh tôn giáo của người Chăm bắt đầu từ sự kiện
chiến thắng của Đại Việt năm 1471.
Cộng đồng người Chăm hiện nay là một trong
những dân tộc thiểu số ở Việt Nam, lịch sử hình thành
và định cư của họ để lại dấu ấn văn hóa đặc trưng
trong bản sắc văn hóa Việt Nam. Trong quá trình phát
triển, cộng đồng người Chăm hình thành nhiều nhóm
nhỏ, trong đó có người Chăm Awal và Chăm Islam.
Giữa hai nhóm này có những tương đồng và khác
biệt. Một trong những yếu tố thể hiện sự khác biệt này
chính là tháng nhịn chay Ramadan. Trong giới hạn
bài viết, tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu tài
liệu thứ cấp thông qua việc tìm hiểu và chọn lọc các
tài liệu của các nhà khoa học trong và ngoài nước đã
có nghiên cứu nhiều năm về người Chăm ở Nam Bộ
và Trung Bộ. Đồng thời, tác giả cũng trình bày quan
điểm cá nhân về các giá trị của lễ hội dựa vào những
chuyến điền dã dân tộc học trong tháng nhịn chay của
người Chăm Awal và người Chăm Islam. Tính mới
của bài viết thể hiện qua việc làm rõ sự tương đồng
và khác biệt giữa người Chăm Awal và Chăm Islam
trong tháng nhịn chay Ramadan, từ đó có những định
hướng phát triển du lịch dựa vào việc khai thác các
giá trị văn hóa của hai cộng đồng này.
Dưới thời vua Minh Mạng, một bộ phận người
Chăm theo vua Pochơn sinh sống tại vùng Biển Hồ
(Campuchia) và cư trú rải rác dọc theo bờ Mekong,
từng tham gia công trình đào kênh Vĩnh Tế của Thoại
Ngọc Hầu. Mãi đến năm 1858, do biến cố chính trị
và quân sự ở Chân Lạp, một bộ phận người Chăm đã
về An Giang (Châu Đốc ngày nay) được nhà Nguyễn
chấp nhận và cho phép khai khẩn vùng đất này; một
bộ phận khác theo ông hoàng Phochecoc về Tây Ninh.
Cộng đồng người Chăm theo Islam giáo ngày nay
ở miền Nam Việt Nam thuộc hai nhóm này. Họ tập
trung ở các tỉnh như An Giang, Tây Ninh, thành phố
Hồ Chí Minh và tuân thủ hoàn toàn theo năm quy tắc
trụ cột của cộng đồng Islam giáo.
Những người Chăm không theo vua Pochơn lánh
nạn ở Campuchia thì ở lại các tỉnh Khánh Hòa, Ninh
Thuận và Bình Thuận ngày nay. Đa phần người Chăm
ở đây chịu ảnh hưởng của Balamon giáo pha lẫn tín
ngưỡng bản địa của văn hóa Chăm, được gọi là Chăm
Ahier. Một nhóm nhỏ còn lại, họ theo Islam giáo từ
trước nhưng do điều kiện lịch sử tạo nên sự tách biệt
với cộng đồng Islam khác, nên đời sống của họ có
sự trộn lẫn giữa Islam với Balamon và Phật giáo. Họ
là cộng đồng người Chăm Awal hay Chăm Bà-ni.
2. Nguồn gốc và sự hình thành cộng đồng
người Chăm Awal và Chăm Islam
2.1. Sự du nhập và phát triển của Islam vào
cộng đồng người Chăm
Khi lập quốc vào cuối thế kỷ thứ II theo Tây lịch,
người Chăm đã chịu ảnh hưởng văn minh Ấn Độ với
tôn giáo chính là Balamon giáo được biểu trưng bởi
việc thờ ba vị thần Brama, Siva và Vishnu. Thời gian
xuất hiện của Islam giáo ở Chămpa sớm nhất được
ghi nhận vào thế kỷ IX trong Tống sử ghi “cũng có
(ở xứ Chăm) nhiều trâu sống trên núi. Nhưng người
ta không dùng để cày bừa mà chỉ để tế thần. Lúc giết
trâu để cúng, họ đọc lời cầu nguyện A-la-hòa cập bạt.
Ollo-hu Akbar là câu kinh đề cao thượng đế Allah của
người Hồi giáo” (Nguyễn Văn Luận, 1974, tr. 54).
2.2. Những điểm khác nhau cơ bản giữa cộng
đồng người Chăm Awal và Chăm Islam
Vì những nguyên nhân lịch sử, so với cộng đồng
người Chăm Islam ở miền Nam và ở Campuchia, việc
cộng đồng người Chăm Awal gần như tách biệt với
thế giới Hồi giáo đã hình thành cho họ những bản
sắc văn hóa riêng nhưng vẫn không thoát ly khỏi ảnh
hưởng của Islam.
Linh mục Durand, trong bài nghiên cứu “Les
Chăms Ba Ni”, đã suy luận chữ Bà Ni do từ Beni tiếng
Ả Rập có nghĩa là con, tức con của Muhammad. Sự
thực từ Bà Ni trong tiếng Chăm có nghĩa là đạo, ý
muốn nói đến người theo đạo còn những người khác
là người ngoại đạo.
Ghi chép trên chứng tỏ Islam giáo đã xuất hiện
rất sớm ở Chămpa nhưng chưa hẳn là khoảng thời
gian mà người Chăm có sự chuyển biến hoàn toàn
theo tôn giáo mới.
Vào thế kỷ thứ XII-XV, Chămpa với lợi thế sở
hữu vùng biển dài nên phát triển mạnh trong giao
thương và trao đổi văn hóa với các nước khác bên
ngoài lãnh thổ, trong đó có Indonesia và Malaysia -
những quốc gia lớn mạnh của Islam giáo đã tạo tiền
So với người Chăm Islam, Chăm Awal có một số
đặc điểm chứng minh họ chịu ảnh hưởng Islam như:
- Tin tưởng thượng đế - thánh Allah.
71
Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn
- Sử dụng kinh Qu’ran cổ - có sự khác biệt nhất hiện thế giới quan và nhân sinh quan của cộng đồng
định với kinh Qu’ran của Chăm Islam hiện này bằng mình với nhiều nghi thức, nếp sinh hoạt khác biệt
nhau. Người viết nhận thấy quá trình tìm hiểu tháng
Ramadan có thể khám phá bức tranh toàn diện bản
sắc văn hóa của từng cộng đồng người Chăm. Tháng
Ramadan của hai cộng đồng người Chăm đều được
bắt đầu vào ngày thấy trăng đầu tiên của tháng 9 Hồi
lịch và kết thúc khi thấy trăng đầu tháng sau. Các
nghi lễ tiến hành chủ yếu ở các Masjid nhưng mỗi
cộng đồng lại lồng ghép vào đó các yếu tố riêng biệt.
chữ Ả Rập và đôi khi xen lẫn vài từ Chăm cổ.
- Các chức sắc cầu nguyện tại Masjid.
- Thực hiện tháng nhịn chay Ramadan.
- Làm nghĩa vụ Zakat (bố thí).
- Sử dụng niên lịch Hijrad của cộng đồng Islam.
Tuy nhiên, họ vẫn có sự khác biệt nhất định như
không xem trọng nghĩa vụ hành hương đến thánh địa
Mecca; chế độ mẫu hệ được xem trọng trong đời sống
biểu hiện ở việc người phụ nữ được phép đến thánh
đường, chia tài sản cho con gái, khi chết thì đưa về
nghĩa trang bên dòng mẹ (dù là nam hay nữ). Các
thầy cúng có tầm ảnh hưởng trong cộng đồng - đây
là dấu vết của chế độ Balamon, phân biệt giai cấp.
3.1. Tháng Ramadan của cộng đồng người
Chăm Awal
Để hoàn tất tháng Ramadan, người Chăm Awal
phải tiến hành ba giai đoạn:
3.1.1. Lễ tảo mộ (Harei Mukei hay Bbơng Mukei)
Trước khi bắt đầu tháng Ramadan, người Chăm
Awal thường tiến hành lễ tảo mộ tại các nghĩa trang
của dòng họ. Ở đâu có Ghur, ở đó có người Chăm
Awal, mỗi Ghur là tập hợp những người đã mất về
theo dòng họ mẹ, họ chôn người chết theo hướng
quy định: đầu hướng Bắc, chân hướng Nam và mặt
Đối với cộng đồng người Chăm Islam ở Nam
Bộ nói chung và người Chăm Islam ở An Giang nói
riêng, họ có sự liên hệ mật thiết với cộng đồng Hồi
giáo trên thế giới và tuân thủ năm trụ cột chính của
một tín đồ Islam như:
- Tin tưởng tuyệt đối vào thánh Allah và nhà quay về hướng Tây (hướng của thánh địa Mecca),
tiên tri Mohammed là sứ giả của Người.
mỗi một ngôi mộ được đánh dấu bằng hai viên đá
tròn đặt ở hai đầu, phần còn lại được lấp bằng phẳng
(không đắp mộ).
- Thực hiện việc cầu nguyện salat 5 lần một ngày.
- Tuân thủ nghiêm ngặt tháng nhịn chay
Ramadan vào tháng 9 Hồi lịch.
Khi tảo mộ, người Chăm Awal mặc trang phục
truyền thống đến mộ người đã khuất rẫy cỏ, vục đất,
sau đó bày lễ vật gồm: trầu, cau, rượu, thuốc và tu sĩ
dòng họ sẽ bắt đầu làm lễ tẩy uế bằng cách: vừa đọc
kinh vừa rảy nước lên ngôi mộ vừa được dọn sạch.
Điều này mang ý nghĩa tẩy ô uế trong năm qua đồng
thời giúp người quá cố được hưởng an lành, mát mẻ
trong năm mới. Sau đó tất cả thành viên trong gia
đình hành lễ thể hiện sự thành kính với ý nghĩa mời
tổ tiên về dự lễ hội. Khi bài kinh Qu’ran kết thúc,
các Acha chôn trầu, cau dưới các bia đá để vong linh
người thân ăn dọc đường khi trở về trần gian dự lễ
hội với con cháu.
- Thực hiện nghĩa vụ bố thí Zakat (trong tháng
nhịn chay Ramadan).
- Hành hương đến thánh địa Mecca (ít nhất một
lần trong đời).
Tổ chức xã hội của người Chăm Islam ở Nam
Bộ gần giống như cộng đồng Hồi giáo trên thế giới.
Họ lấy kinh Qu’ran làm quy tắc ứng xử và là kim chỉ
nam trong đời sống; các Masjid là nơi để đàn ông
đến làm lễ hàng ngày và là nơi học chữ Ả Rập, phụ
nữ Chăm không được đến để hành lễ. Trong phong
tục, họ giữ tục Khotan đối với nam và Ga-sâm đối
với nữ. Các ông Hakim, Imam giữ vai trò chính trong
các buổi lễ, cộng đồng xem trọng hàng Hadji - những
người từng đi hành hương ở thánh địa Mecca. Khi
chết, người Chăm Islam mong muốn được chôn trong
đất của thánh đường và không phân biệt là bên dòng
cha hay mẹ.
3.1.2. Lễ cúng gia tiên
Sau nghi lễ từ nghĩa trang dòng họ, người Chăm
Awal về nhà chuẩn bị lễ cúng tại gia đình gồm: chuối,
bánh tét, hoa quả, bánh củ gừng và rượu. Lễ này được
tiến hành theo hai giai đoạn:
Giai đoạn 1: tại gia đình, người đàn ông lớn tuổi
trong dòng họ thay mặt dòng họ dâng lễ trình lên tổ
tiên của người Chăm. Thầy Acha làm chủ lễ (cũng
có thể là người lớn tuổi hoặc người giỏi kinh Qu’ran
3. Tháng nhịn chay Ramadan của người
Chăm Awal và người Chăm Islam
Dưới sự tác động của giáo luật, đời sống của mỗi
cộng đồng người Chăm đều mang sắc thái riêng thể và thông thạo nghi thức).
72
Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tập 10, Số 6, 2021, 70-76
Giai đoạn 2: chuẩn bị lễ cúng cho mỗi lượt vong lễ mới được tạt ngang nhà trong giây lát, phải đứng
ngoài nhà trao đổi không được vào nhà, sau đó phải
trở về thánh đường ngay.
linh gồm hai loại lễ vật mặn - ngọt tượng trưng cho
âm - dương. Sau mỗi lượt cúng cho một vong linh,
chủ lễ sẽ đốt một miếng trầm thơm và tụng một hồi
kinh Qu’ran. Sau đó đến lượt vong linh khác sao cho
không sót tên của bất cứ ai đã khuất trong gia đình.
Khi kết thúc ba ngày cấm mình, các tu sĩ được
trở về nhà và cùng cộng đồng thực hiện nghĩa vụ
còn lại trong tháng Ramadan. Ngoài các lễ trên, họ
còn một số ngày lễ chính trong tháng Ramadan như:
3.1.3. Lễ Ramadan
- Lễ “Bà giáng trần” được tổ chức vào ngày thứ
15 của tháng Ramadan sau thánh lễ, nhằm ban thánh
ân cho những đứa bé hay ốm đau, bệnh tật. Người
dân dâng lễ gồm chè, xôi, chuối. Sau lễ này, họ được
phép sát sinh cúng tế tại nhà.
Các lễ Ramadan và việc nhịn ăn của người Chăm
Awal chủ yếu được thực hiện do các thầy chủ lễ thực
hiện tại các thánh đường. Các tu sĩ cầu nguyện ở
các thánh đường không được về nhà và phải nhịn ăn
3 ngày đầu của tháng Ramadan. Ban ngày họ nhịn
ăn, chỉ được ăn thức ăn do gia đình đội trên những
mâm cao mang đến thánh đường, mỗi ngày 2 lần khi
không còn thấy ánh nắng mặt trời. Khi ăn dùng tay
và chỉ được dùng nửa tay bên phải. Ngoài các tu sĩ
thì những người theo Bani thì không cần phải nhịn
ăn. Việc này đã được các Imam xin phép thượng đế
và được Ngài đồng ý.
- Ngày 27 của tháng Ramadan là lễ dâng cúng
gạo cho thân nhân quá cố. Gạo được phân cho các
tu sĩ nấu cơm mời người thân, quyến thuộc, các vị
trưởng lão trong làng đến ăn vào sáng ngày mùng 1
tháng 10 Hồi lịch.
Nghi lễ cuối cùng được tổ chức vào sáng mùng
1 tháng 10 Hồi lịch nhằm tạ ơn thần Pô Auloh (thánh
Allah) cùng các vị chư thần đã giúp người Awal
hoàn thành tháng Ramadan, mang lại niềm tin sức
mạnh cho đồng bào cũng như niềm tin vào sự ấm
no, hạnh phúc
Trước khi vào thánh đường thực hiện lễ cầu
nguyện, các tu sĩ Chăm Awal làm lễ tẩy uế trước khi
vào thánh đường. Họ mang theo mỗi người một chén
đồng hoặc ấm nước, áo khoát trên vai, thực hiện thao
tác thánh tẩy, chỉnh trang lễ phục. Điều đặc biệt là mỗi
tu sĩ thường có một cây gậy và họ quan niệm đây là
cây gậy có ma thuật, khi thực hiện nghi lễ thánh tẩy,
họ chừa một ít nước để thanh tẩy cho gậy của mình.
Sau đó tiến vào thánh đường và thực hiện thao tác
nhận diện tín đồ.
Tháng Ramadan của người Chăm Awal mang
đặc trưng văn hóa của Islam giáo khi có sự xuất hiện
kinh Qu’ran, hành lễ Salat, bố thí gạo… Cộng đồng
người Chăm Awal còn được nhận biết qua tầng lớp
tu sĩ Po Acar
và trang phục của người phụ nữ,
họ kiêng ăn thịt heo, thịt dông. Đồng thời, trong
Khi lễ bắt đầu, trống và tiếng gọi lễ vang lên tháng Ramadam của người Chăm Awal vẫn có dấu
ngay giữa thánh đường, những bài kinh Qu’ran cổ ấn văn hóa của cộng đồng Ahier như: phụ nữ được
vào thánh đường, chỉ có các tu sĩ thực hiện việc
nhịn ăn. Song song với việc tôn sùng thánh Allah
theo Islam giáo thì họ còn thờ cúng tổ tiên và anh
hùng dân tộc.
được xướng lên trong không khí trang nghiêm theo
cách ông chủ lễ xướng kinh. Mọi người trong cộng
đồng Chăm Awal, kể cả phụ nữ, ngồi ngay ngắn
trong thánh đường. Họ luôn để trống khoảng giữa từ
cửa thánh đường đến markhir cho chủ lễ di chuyển
trong buổi lễ.
3.2. Tháng Ramadan của cộng đồng người
Chăm Islam
Kết thúc buổi cầu kinh, người nhà và gia đình
tín đồ dâng mâm lễ đến trước thánh đường chuẩn bị
lễ cơm béo cho các tu sĩ. Khi ăn phải cẩn thận, không
được để rơi vãi sẽ mắc tội với Thượng đế.
Cũng cùng thời gian tổ chức tháng Ramadan với
cộng đồng người Chăm Awal, nhưng những người
theo Islam lại thực hiện tháng lễ này theo một sắc
thái văn hóa khác. Họ tổ chức tháng Ramadan vào
hai ngày lễ chính: một vào ngày hôm trước khi bắt
đầu nhịn chay và một khi kết thúc. Họ tiến hành lễ
“nhập chay” bằng lễ cầu nguyện tại các thánh đường
vào khoảng 10h00, sau đó mọi người trong xóm cùng
dùng chung một mâm cơm trước khi chịu đựng thử
thách suốt 30 ngày tiếp theo.
Trong ba ngày đầu của tháng Ramadan, các tu
sĩ phải tuân thủ nghiêm ngặt quy luật của giáo hội:
thực hiện nhịn ăn ban ngày, cấm mình trong các
thánh đường thực hiện 5 lần cầu nguyện mỗi ngày,
mỗi ngày ít nhất phải tắm rửa một lần. Nếu có việc
cần về nhà, các tu sĩ phải được sự cho phép của chủ
73
Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn
“xã chay”. Do nhịn đói cả ngày nên thường sử dụng
thức ăn mềm hoặc ngọt như: quả chà là, cháo thịt bò
hoặc thịt gà, trái cây, rau củ... Trước khi xã chay, họ
sẽ đọc kinh cầu siêu cho người quá cố, cầu an cho
gia đình và bản thân.
Nhịn chay là điều bắt buộc với tất cả các tín
đồ thuộc cộng đồng Chăm Islam từ 15 tuổi trở lên,
kể cả nam lẫn nữ, tuy nhiên chỉ nam mới được thực
hiện các lễ nguyện (salat) tại các thánh đường. Việc
“nhịn chay” không phải là nhịn thịt, mà cả cộng đồng
sẽ nhịn ăn, uống, hút thuốc, cấm cả dùng nước hoa,
dược phẩm và quan hệ vợ chồng, không được sát sinh,
không được cãi vả, gây gổ. Ngay cả khi tắm gội, họ
cũng không được để nước ngập đến lỗ tai.
Ngày 1 tháng 10 Hồi lịch - được gọi là Roya
Pittak - là thời điểm kết thúc tháng nhịn chay của
cộng đồng người Chăm Islam. Vào ngày này, trẻ con
được mặc đẹp hơn, phụ nữ Chăm Islam sẽ mặc trang
phục rực rỡ và choàng những chiếc khăn “Châle” đẹp
nhất. Khoảng 9h00 đàn ông người Chăm Islam sẽ đến
thánh đường để thực hiện cầu nguyện. Điều đặc biệt
trong dịp này là họ sẽ vui vẻ, hỷ xả cho nhau những
lỗi lầm trong thời gian qua bằng cách ôm ngang vai
để cặp má lần lượt chạm vào nhau, hoặc vừa đọc
kinh vừa đưa hai tay ra vuốt xuôi hai bàn tay người
đối diện và hướng ba ngón tay giữa của bàn tay phải
vào ngực. Đến buổi chiều, sau khi nguyện lễ người
Chăm Islam thường hướng mặt ra nghĩa trang trong
các thánh đường để cầu nguyện cho những người
đã khuất.
Trong mùa nhịn chay, những người đàn ông
Islam hàng ngày vẫn phải đến thánh đường thực hiện
lễ cầu nguyện, việc này được thông báo bằng một hồi
trống hoặc lời kêu gọi được phát ra khắp xóm Chăm.
Khi đến thánh đường, ở bên phải nhìn từ ngoài vào,
sẽ có một hồ nước hoặc một nơi để người tín đồ thực
hiện tẩy rửa bản thân trước khi vào thánh đường. Họ
rửa hai tay (đến khủy tay), rửa mặt, rửa chân, nhỏ 3
giọt nước lên đỉnh đầu, tất cả đều làm 3 lần trước khi
vào thánh đường - theo quy định trong kinh Qu’ran.
Người Islam tin tưởng trong suốt tháng Ramadan
tất cả ma quỷ bị xiềng xích một nơi, cửa địa ngục sẽ
đóng lại và cửa thiên đường sẽ mở ra, sẵn sàng đón
tiếp những kẻ có lòng thành. Việc cầu nguyện trong
tháng ăn chay sẽ nhận được nhiều phúc nên cộng
đồng Islam cầu nguyện thành kính và đến thánh
đường đông hơn trong dịp bình thường. Ban đêm ở
các thánh đường, đàn ông Chăm thường đến dự lễ
I’Châ, lễ này thường có số lượng rak’at khoảng 20,
24 lần hoặc nhiều hơn. Sau đó, mọi người còn ngồi lại
đọc đủ 100 lần lời nguyện biểu lộ đức tin do một tín
đồ hướng dẫn bằng cách lần một tràng có đủ 100 hạt.
Để hoàn thành tháng nhịn chay Ramadan tốt đẹp,
người Chăm Islam phải làm nghĩa vụ bố thí (Zakat)
gạo với số lượng 2,4kg gạo/năm. Gạo sẽ được họ đóng
góp ngay tại thánh đường, nếu gia đình nào không bố
thí gạo sẽ không được coi là sùng đạo và không xứng
đáng được Allah che chở. Theo quy định của kinh
Qu’ran, gạo này sẽ được bố thí cho 8 loại người: người
nghèo, ăn xin, ăn mày, người thiếu nợ, người đang
ở phương xa, người đi truyền đạo, người tham gia
thánh chiến, người giải quyết công việc trong nội bộ.
Một thế giới Hồi giáo thu nhỏ được cộng đồng
người Chăm Islam tái hiện một cách sống động và
đầy đủ nhất từ văn hóa tinh thần, văn hóa vật chất và
cả phương diện triết lý sống thông qua tháng nhịn
chay Ramadan.
Đêm trong tháng Ramadan ở những xóm Chăm
Islam rất nhộn nhịp hơn hẳn ban ngày. Họ không tập
trung ở các thánh đường để đọc kinh mà tự do thăm
viếng hoặc ăn uống, chuyện trò cho đến tận sáng hôm
sau và ăn một bữa trước khi mặt trời mọc rồi lại tiếp
tục việc “nhịn chay” của mình.
4. Sự tương đồng và khác biệt giữa cộng đồng
người ChămAwal và Chăm Islam thông qua tháng
nhịn chay Ramadan
Phụ nữ Islam không được phép đến thánh đường,
tuy nhiên, họ cũng tiến hành cầu nguyện tại nhà (nếu
giàu có) hoặc đến một gia đình nào có tổ chức cầu
nguyện trong xóm Chăm. Khi cầu nguyện, họ phải
mặc trang phục kín từ đầu đến chân và chỉ để hở
gương mặt. Việc cầu nguyện này được giao cho một
người phụ nữ lớn tuổi hoặc mời ông Imâm làm chủ lễ.
4.1. Sự tương đồng
Về phương diện niềm tin tôn giáo: cả hai cộng
đồng đều tin tưởng vào sự che chở và phù hộ của
Allah đối với họ. Tuân thủ nghiêm ngặt quy định về
việc hành lễ Salat mỗi ngày 5 lần với hy vọng những
lời cầu nguyện được thần linh lắng nghe một cách
nghiêm túc. Lời nguyện kinh Qu’ran là chiếc cầu nối
giữa thế giới thần linh và thế giới trần tục để từ đây
Với các tín đồ Islam, sau khi nhịn ăn từ khi
mặt trời mọc đến chiều, họ sẽ cùng tập trung tại các
thánh đường cầu lễ chiều và cùng nhau thực hiện lễ
74
Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tập 10, Số 6, 2021, 70-76
họ cảm nhận được sự ứng nghiệm khiến họ vững tin
Về phương diện cộng đồng: tháng chay Ramadan
hơn trong cuộc sống thường nhật. Do đó khi tiến hành luôn là dịp để các cộng đồng duy trì bản sắc văn hóa
làm lễ, họ luôn tuân thủ thực hành nghi lễ thanh tẩy riêng biệt của cộng đồng người trong khuôn luật và
bản thân trước giờ làm lễ nguyện.
sức mạnh từ thần linh. Tất cả bản chất về phong tục,
trang phục, thực hành tín ngưỡng, sự đối đãi giữa
con người với con người và con người với thần linh
được kế tục, bảo lưu từ thế hệ này sang thế hệ khác
bởi nếp sống khép kín vốn có của cả hai cộng đồng.
Về phương diện cá nhân: sự nhịn ăn, ép xác
trong mùa nhịn chay Ramadan luôn hướng họ tới mục
đích cao cả là sự thông cảm giữa các cá nhân trong
cuộc sống. Sự kìm hãm mình trong việc ăn uống, tình
dục để tập cho con người tính nhẫn nại, ý chí kiên
cường trong cuộc sống. Văn hóa chia sẻ cảm xúc với
cộng đồng xung quanh sẽ giúp gắn kết tình cảm giữa
các cá nhân trong một cộng đồng.
4.2. Sự khác biệt
Dựa trên các hoạt động diễn ra trong suốt tháng
Ramadan của cả hai cộng đồng người Chăm, người
viết nhận thấy có những khác biệt sau:
Cộng đồng người Chăm Awal
Cộng đồng người Chăm Islam
Định hướng tâm linh - Ông bà tổ tiên
- Thánh Allah
- Là tháng thực hiện nghiêm túc các trụ cột
của một tín đồ Islam giáo
- Mẹ xứ sở
- Các vị vua, anh hùng
Văn bản kinh sách
Kinh Qu’ran là bản ghi bằng chữ Ả Rập cổ, Là bản kinh Qu’ran mới được du nhập từ thế
không đầy đủ như nội dung kinh Qu’ran hiện giới Hồi giáo
nay, đôi lúc còn xen cả ngôn ngữ Chăm (cổ)
(Phú Văn Hẳn, 2001, tr. 48)
Vật thiêng thực hành Các tu sĩ Chăm Awal xem gậy lễ là vật Xem trọng chiếc khăn trắng dài. Những người
nghi lễ
thiêng, khi làm lễ luôn mang theo, được cất đàn ông trong trang phục có khăn trắng dài
giữ cẩn thận
trên đầu trong mỗi khi hành lễ thể hiện hai
việc:
- Họ từng hành hương đến thánh địa Mecca
ít nhất 1 lần
- Hoặc đây là những người giữ vị trí quan
trọng trong cộng đồng
Đối tượng nhịn chay
Chỉ có các tu sĩ
Tất cả mọi người trong cộng đồng
Ăn uống trong tháng Ăn uống như ngày thường, không phải thực - Không được uống thức uống có cồn
nhịn chay Ramadan hiện việc nhịn ăn uống
- Chỉ được ăn 2 bữa khi mặt rời khuất bóng
của cộng đồng (không
bao gồm tầng lớp tu
sĩ)
Nghi lễ phụ trợ
Đi tảo mộ, cúng gia tiên trước khi bước vào Không có tảo mộ và cúng gia tiên
tháng Ramadan
Vai trò người phụ nữ Được đến thánh đường cầu nguyện
Không được đến thánh đường cầu nguyện,
chỉ được thực hiện việc cầu nguyện tại nhà
Ăn uống trong ngày Ăn uống như ngày thường do người Chăm Không được uống đồ uống có cồn. Thường
xã chay Awal không bắt buộc nhịn ăn ăn những món mềm hoặc ngọt
Hoạt động nghệ thuật Ca, múa mang sắc thái văn hóa Chăm: múa - Chủ yếu là ca hát
quạt, trống Baranung, đội bình…
- Thi đọc và giảng giải kinh Qu’ran tại các
Trong nghệ thuật xen lẫn tính chất phồn thực thánh đường
của bản sắc văn hóa bản địa
75
Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn
Cùng là tháng Ramadan của hai cộng đồng chịu cách khoa học sẽ làm tăng tính hấp dẫn, đồng thời
ảnh hưởng của Islam giáo ở Việt Nam nhưng với sự giúp khách du lịch cảm nhận được giá trị mà sản
tác động của những điều kiện lịch sử cụ thể cũng như phẩm du lịch mang lại cho họ tốt hơn nhiều so với
sự vận động, hòa nhập và phát triển đã làm cho mỗi điều được quảng bá./.
cộng đồng có bản sắc văn hóa riêng biệt. Khi bản
sắc văn hóa từng cộng đồng được phân biệt và công
nhận thì chủ thể văn hóa càng có ý thức cao trong
việc giữ gìn bản sắc văn hóa của cộng đồng mình.
Đồng thời đây cũng là nguồn tài nguyên du lịch văn
hóa vô cùng quý giá để có thể phát triển sản phẩm
du lịch văn hóa đặc trưng.
Chú thích
Po Acar là tầng lớp tu sĩ chịu ảnh hưởng của
Islam giáo, thường mặc xà-rông trắng và áo dài trắng
có hình lá bồ đề cách điệu phủ ở trước và sau lưng,
đeo kadung -một chùm túi được may bằng vải dùng
đựng trầm hương và câu bùa chú trấn giữ thân thể.
Phụ nữ Chăm Awal thường mặc váy, áo dài bít
tà, đầu đội khăn akhan mbram - khăn đội đâu trắng có
một dải hoa văn màu đỏ, đây là trang phục được mặc
vào dịp lễ hội hoặc các nghi thức, nghi lễ quan trọng.
5. Kết luận
Thông qua so sánh tháng nhịn chay Ramadan
làm rõ sự khác biệt về văn hóa giữa hai cộng đồng
người Chăm Islam và Chăm Awal, có thể góp phần
nhận biết giá trị văn hóa của cộng đồng người Chăm
Islam tại tỉnh An Giang - một trong những nơi cộng
đồng người Chăm Islam định cư lâu đời ở miền Nam
Việt Nam - qua đó, góp phần tìm hiểu rõ hơn về nguồn
tài nguyên du lịch đặc sắc của cộng đồng người Chăm
Islam nói riêng và du lịch An Giang nói chung. Ứng
dụng văn hóa dân tộc trong sản phẩm du lịch tức làm
tăng giá trị của sản phẩm du lịch địa phương - điều
mà tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận và Bình Thuận
đã làm và đạt được những hiệu quả nhất định trong
gia tăng giá trị sản phẩm du lịch ở nhiều khía cạnh
khác nhau.
Tài liệu tham khảo
Dohamide. (1962). Người Chàm Châu Đốc - Tín
ngưỡng. Tạp chí Bách khoa, số 144, 23-28.
Dohamide. (1964). Kinh Cur-An trong sinh hoạt của
người Hồi giáo. Tạp chí Bách khoa, 183, 29-38.
Dohamide. (1964). Nguyên tắc hành đạo của Hồi
giáo. Tạp chí Bách khoa, 185, 21-29.
Dohamide. (1964). Tập tục của người Hồi. Tạp chí
Bách khoa, số 187, 47-50.
FATIHA (soạn thảo). Islam ở Việt Nam (k.n). Trung
tâm Nghiên cứu Tôn giáo, Trường Đại học
Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ
edu.vn/?ArticleId=a5e311ba-f7da-4f53-8384-
6d8fe827396f .
Cộng đồng Chăm người Islam ở Nam Bộ nói
chung và cộng đồng người Chăm ở thị xã Tân Châu
nói riêng có nhiều thuận lợi trong phát triển du lịch
ngay trong cộng đồng của mình bởi họ sinh sống tập
trung trong một không gian cố định và luôn đảm bảo
được giá trị văn hóa của mình trong sự quy định của
giáo luật Islam. Điều này làm tăng tính đậm đặc văn
hóa và tính khả thi khi kết hợp chúng với du lịch trải
nghiệm, lưu trú.
Ngô Văn Doanh. (2006). Lễ hội chuyển mùa
của người Chăm. Thành phố Hồ Chí Minh:
NXB Trẻ.
Nguyễn Văn Hầu. (1963). Bước phiêu lưu của người
Chàm Châu Đốc. Tạp chí Bách khoa, 153,
33-39.
Sự khác biệt của văn hóa tộc người tạo nên đặc
trưng riêng trong sản phẩm du lịch. Đặc trưng này
không chỉ thể hiện qua khía cạnh lễ hội mà còn ở
các khía cạnh khác như không gian lưu trú, phong
tục, tập quán, trang phục, ẩm thực, mỹ thuật, âm
nhạc… Càng tìm ra sự khác biệt ở các khía cạnh
khác nhau ứng dụng trong du lịch càng góp phần
làm cho sản phẩm trở nên độc đáo nhưng đồng thời
góp phần bảo vệ những giá trị truyền thống. Sự phối
hợp giữa chủ thể văn hóa và người làm du lịch một
Nguyễn Văn Luận. (1974). Người Chàm Hồi giáo
miền Tây Nam phần Việt Nam. Tủ sách biên
khảo - Bộ Văn hóa giáo dục và Thanh niên.
Phú Văn Hẳn. (2001). Cộng đồng Islam Việt Nam -
Sự hình thành, hòa nhập, giao lưu và phát triển.
Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, 1, 45-50.
Phú Văn Hẳn. (2004). Islam giáo và các nghi lễ,
tập quán của người Chăm ở Nam Bộ. Tạp chí
Nghiên cứu Tôn giáo, 6, 41-49.
76
7 trang
23780
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tháng nhịn chay Ramadan của cộng đồng người Chăm ở Việt Nam (Nghiên cứu trường hợp cộng đồng người Chăm Islam và Chăm Awal)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- thang_nhin_chay_ramadan_cua_cong_dong_nguoi_cham_o_viet_nam.pdf
