Giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam

TRƯỜNG ĐẠI HỌC PHẠM VĂN ĐỒNG

KHOA SƯ PHẠM XÃ HỘI

----------------------

Bài giảng học phần

CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM

Chương trình Đại học ngành Sư phạm Ngữ văn

Người biên soạn: NGUYỄN THỊ MỸ THUẬN

QUẢNG NGÃI, NĂM 2021

TRƯỜNG ĐẠI HỌC PHẠM VĂN ĐỒNG

KHOA SƯ PHẠM XÃ HỘI

----------------------

Bài giảng học phần

CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM

Chương trình Đại học ngành Sư phạm Ngữ văn

Người biên soạn: NGUYỄN THỊ MỸ THUẬN

QUẢNG NGÃI, NĂM 2021

1

LỜI NÓI ĐẦU

Mục tiêu chính của học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam là trang bị cho sinh viên những

kỹ năng, phương pháp tiếp cận và những hiểu biết cơ bản về những vấn đề của văn hóa học và

văn hóa Việt Nam, giúp sinh viên nhận thức và có thái độ đúng đắn về vai trò, vị trí của văn

hóa trong cuộc sống hiện tại, biết cách sử dụng hữu hiệu kiến thức đã học, hỗ trợ việc học tập,

nghiên cứu các môn học liên quan và tham gia một cách có ý thức vào việc bảo tồn và phát

huy bản sắc văn hóa dân tộc. Theo đó, cấu trúc của bài giảng học phần Cơ sở văn hóa Việt

Nam cũng sẽ được chia làm 4 chương với các nội dung tương ứng:

Chương 1: Cơ sở văn hóa học.

Chương 2: Định vị văn hóa Việt Nam.

Chương 3: Các lĩnh vực văn hóa.

Chương 4: Bản sắc văn hóa Việt Nam và vấn đề bảo tồn, phát huy và xây dựng một

nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc.

Bài giảng sử dụng tài liệu tham khảo chính là giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam của

Trần Ngọc Thêm (Nxb Giáo dục, 2000).

1

Chương 1. CƠ SỞ VĂN HÓA HỌC

1.1. Ngành văn hóa học

Vì văn hóa bao quát một phạm vi quá rộng cho nên trong một thời gian dài, người ta

chỉ chú ý đến các khoa học bộ phận như triết học, sử học, địa lý học,… mà không có khoa

học nào lấy văn hóa làm đối tượng. Văn hóa học với tư cách là một bộ môn khoa học độc lập

thì phải đợi đến thế kỷ XIX mới bắt đầu được ra đời và phát triển.

Sự ra đời và phát triển của văn hóa học với tư cách là một môn khoa học độc lập gắn

liền với hoàn cảnh và điều kiện lịch sử cụ thể.

- Đó là quá trình phát hiện ra các vùng đất mới, việc mở rộng thuộc địa của các nước

châu Âu dẫn đến những tiếp xúc về kinh tế, hàng hóa, những nhu cầu nghiên cứu văn hóa các

dân tộc để khai thác, quản lý

- Sự khảo cứu vấn đề lịch sử và lý luận văn hóa trong công trình của các nhà triết học

thời khai sáng (TK XVIII)

- Sự phát triển của nhiều ngành khoa học

Năm 1871, lần đầu tiên văn hóa đã được E.B. Tylor định nghĩa trong tác phẩm Văn

hóa nguyên thủy (Primitive Culture) xuất bản ở London.

Nhưng văn hóa như đối tượng của một khoa học độc lập thì phải đến năm 1885 mới

hình thành rõ nét với công trình hai tập mang tên Khoa học chung về văn hóa của Gustav

Kleimm (1802-1867) người Đức, trong đó trình bày sự phát sinh phát triển toàn diện của loài

người như một lịch sử văn hóa.

Bản thân thuật ngữ Văn hóa học (Culturology) xuất hiện vào năm 1898 tại Đại hội

giáo viên sinh ngữ ở Viên (Áo), song mãi đến khi công trình The Science of Culture của

Leslie White xuất bản năm 1949 ở Mỹ thì thuật ngữ này mới trở nên phổ biến .

Trong sự phát triển của văn hóa học nửa đầu tk. XX có sự đóng góp quan trọng của

các nhà nhân học văn hóa Mỹ về việc mở rộng đối tượng và quy mô nghiên cứu (những năm

2

30-40, phong trào nghiên cứu văn hóa và ngôn ngữ của thổ dân Mỹ phát triển khá rầm rộ) và

của C. Lévi-Strauss về phương pháp nghiên cứu (cuốn Anthropologie Structutral của ông

xuất bản tại Paris năm 1958 đánh dấu việc đưa phương pháp cấu trúc từ lĩnh vực ngôn ngữ

học áp dụng vào việc nghiên cứu văn hóa).

Có thể nói, thế kỷ XX chính là thế kỷ phát triển nở rộ các ngành khoa học về văn

hóa.

Văn hoá có thể được xem xét từ nhiều hướng, do vậy văn hóa học có thể được nghiên

cứu và trình bày dưới nhiều góc độ khác nhau, tạo nên nhiều môn, phân môn.

Dưới góc độ thời gian, môn lịch sử văn hóa (văn hóa sử) khảo sát tiến trình văn hóa

của một dân tộc theo từng giai đoạn lịch sử với các tình tiết và sự kiện, mở rộng hiểu biết về

văn hóa theo chiều dọc.

Dưới góc độ không gian, môn địa lí văn hóa (địa văn hóa) có trách nhiệm khảo sát

văn hóa dân tộc theo chiều ngang, trong mối quan hệ với địa lí quốc gia, tìm hiểu đặc điểm

của các vùng văn hóa.

Dưới góc độ lí luận khái quát chung, văn hóa học đại cương có trách nhiệm nghiên

cứu các quan niệm, các học thuyết, các cách tiếp cận văn hóa và văn hóa học nói chung.

Cơ sở văn hóa là môn học trình bày những đặc trưng cơ bản cùng các quy luật hình

thành và phát triển của một nền văn hóa cụ thể. Đối với sinh viên ngành văn hóa, đây là một

môn học mang tính chất nhập môn; còn đối với sinh viên các ngành khác, nó trang bị những

hiểu biết tối thiểu về một nền văn hóa, một dân tộc để khi bước vào đời, có thể tham gia một

cách có ý thức vào việc bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc.

1.2. Đại cương về văn hóa

1.2.1. Khái niệm văn hóa

Từ “Văn hóa” có rất nhiều nghĩa. Nó được dùng để chỉ những khái niệm có nội hàm

hết sức khác nhau. Trong Tiếng Việt, văn hóa được dùng theo nghĩa hẹp để chỉ học thức

(trình độ văn hóa), lối sống (nếp sống văn hóa); theo nghĩa chuyên biệt để chỉ trình độ văn

3

minh của một giai đoạn (văn hóa Đông Sơn),… Theo nghĩa rộng thì văn hóa bao gồm tất cả,

từ những sản phẩm tinh vi hiện đại cho đến tín ngưỡng, phong tục, lối sống.

Ở phương Đông: văn hóa ≈ “văn”, đối lập với “võ”. “Văn hoá” (văn trị giáo hoá) =

“lấy ‘văn’ để giáo hoá thiên hạ”, giống như dạy con trong nhà: nói ngọt không được mới

phải dùng roi. Cách nhìn tổng quát rất gần với cái mà nay ta gọi là văn hoá: nho y lý số gắn

liền, văn triết sử bất phân. Phương pháp nghiên cứu rất gần với cái mà nay ta gọi là phương

pháp liên ngành.

Ở phương Tây: khái niệm cultura, culture xuất phát từ động từ colere trong tiếng

Latinh khởi đầu chỉ có nghĩa là ‘trồng trọt’, ‘chăm sóc’ (cây cối), ‘hoàn thiện’. (Cultura juris

= hoàn thiện quy tắc ứng xử, cultura linguage = hoàn thiện năng lực ngôn ngữ, cultura animi

= hoàn thiện tâm hồn...)

Đến tk. 18, các ngôn ngữ châu Âu mới bắt đầu dùng cultura với nghĩa là ‘chăm

sóc’/ ‘giáo dục’/ ‘hoàn thiện con người’ (= văn hóa).

Chủ nghĩa tư bản phương Tây ra đời, thúc đẩy sự phát triển của văn minh. Tk. XIX,

Nhật Bản mở cửa tiếp thu văn minh phương Tây, khái niệm culture đã được

dịch thành 文化

hoá’ với cách hiểu mới

(‘văn hóa’, tiếng Nhật đọc là Bunka). Từ Nhật Bản, khái niệm ‘văn

đã nhập trở lại vào tiếng Hán.

* Một số định nghĩa văn hóa

- E.B.Tylor (1871): Văn hóa, hay văn minh, theo nghꢀa rộng về tộc ngưꢁi học, nói

chung gꢂm có tri thức, tꢃn ngưꢄng, nghệ thuꢅt, đꢆo đức, luꢅt phꢇp, tꢅp quꢇn vꢈ một số năng

lꢉc vꢈ thói quen khꢇc đưꢊc con ngưꢁi chiếm lꢀnh vꢋi tư cꢇch một thꢈnh viên của xꢌ hội.

- Hồ Chí Minh: Vì lẽ sinh tꢂn cũng như mục đꢃch của cuộc sống, loꢈi ngưꢁi mꢋi sꢇng

tꢆo vꢈ phꢇt minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đꢆo đức, phꢇp luꢅt, khoa học, tôn giꢇo, văn học,

nghệ thuꢅt, những công cụ cho sinh hoꢆt hꢈng ngꢈy về mặc, ăn, ở vꢈ cꢇc phương thức sử

dụng. Toꢈn bộ những sꢇng tꢆo vꢈ phꢇt minh đó tức lꢈ văn hoꢇ. Văn hoꢇ lꢈ tổng hꢊp của

mọi phương thức sinh hoꢆt cùng vꢋi biểu hiện của nó mꢈ loꢈi ngưꢁi đꢌ sản sinh ra nhằm

thꢃch ứng những nhu cầu đꢁi sống vꢈ đòi hỏi của sꢉ sinh tꢂn.

4

Phạm Văn Đồng: Nói tꢋi văn hóa lꢈ nói tꢋi một lꢀnh vꢉc vô cùng phong phú vꢈ rộng

lꢋn, bao gꢂm tất cả những gì không phải lꢈ thiên nhiên mꢈ có liên quan đến con ngưꢁi

trong suốt quꢇ trình tꢂn tꢆi, phꢇt triển, quꢇ trình con ngưꢁi lꢈm nên lịch sử… (văn hóa) bao

gꢂm cả hệ thống giꢇ trị: tư tưởng vꢈ tình cảm, đꢆo đức vꢋi phẩm chất, trꢃ tuệ vꢈ tꢈi năng,

sꢉ nhꢆy cảm vꢈ sꢉ tiếp thu cꢇi mꢋi từ bên ngoꢈi, ý thức bảo vệ tꢈi sản vꢈ bản lꢀnh của cộng

đꢂng dân tộc, sức đề khꢇng vꢈ sức chiến đấu bảo vệ mình vꢈ không ngừng lꢋn mꢆnh”.

- UNESCO (1994) văn hóa được hiểu theo hai nghĩa: nghĩa rộng và nghĩa hẹp.

+ Theo nghĩa rộng: Văn hóa lꢈ một phức hệ - tổng hꢊp cꢇc đặc trưng diện mꢆo về

tinh thần, vꢅt chất, tri thức vꢈ tình cảm… khắc họa nên bản sắc của một cộng đꢂng gia

đình, xóm lꢈng, vùng, miền, quốc gia, xꢌ hội… Văn hóa không chỉ bao gꢂm nghệ thuꢅt, văn

chương mꢈ còn cả lối sống, những quyền cơ bản của con ngưꢁi, những hệ thống giꢇ trị,

những truyền thống, tꢃn ngưꢄng…

+ Nghĩa hẹp: Văn hóa lꢈ tổng thể những hệ thống biểu trưng (ký hiệu) chi phối cꢇch

ứng xử vꢈ giao tiếp trong cộng đꢂng, khiến cộng đꢂng đó có đặc thù riêng…

Định nghĩa của Trần Ngọc Thêm năm 1991:

Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vꢅt chất và tinh thần do con ngưꢁi sáng

tꢆo và tích lũy qua quá trình hoꢆt động thꢉc tiễn, trong sꢉ tương tác vꢋi môi trưꢁng tꢉ nhiên

và xã hội của mình.

1.2.2. Các đặc trưng và chức năng của văn hóa

Định nghĩa văn hóa của Trần Ngọc Thêm cung cấp cho ta chùm bốn đặc trưng cơ

bản của văn hóa: tính hệ thống, tính giá trị, tính nhân sinh và tính lịch sử. Đây là bộ công cụ

cần và đủ để xác định khái niệm văn hóa. Mọi đặc trưng khác đều nằm trong hoặc phái sinh từ

bốn đặc trưng cơ bản này.

1.2.2.1. Cꢇc đặc trưng của văn hóa

a. Tính hệ thống

Hệ thống là một tập hợp các yếu tố và mối quan hệ giữa các yếu tố đó. Mọi hiện tượng,

sự kiện thuộc một nền văn hóa đều có liên quan mật thiết với nhau. Nhược điểm lớn nhất của

5

nhiều định nghĩa văn hóa lâu nay là ở chỗ coi văn hóa như một phép cộng đơn thuần của

những tri thức bộ phận, chẳng hạn định nghĩa của E.B.Tylor.

Với tư cách là một khoa học lý luận, VĂN HÓA HỌC có nhiệm vụ nghiên cứu văn hóa

như một đối tượng riêng biệt trên cơ sở tư liệu của những ngành khác (dân tộc học, sử học,

ngôn ngữ học, tôn giáo học,…) cung cấp với mục đích phát hiện các đặc trưng, những quy

luật hình thành và phát triển. Nghiên cứu văn hóa không chỉ tìm hiểu “Cái gì?” mà chủ yếu là

tìm hiểu “Tại sao?” và “Như thế nào?”. Nhờ đi vào bề sâu, tìm những mối liên hệ có tính bản

chất giữa các sự kiện, văn hóa học sẽ cho phép ta suy ngẫm và lý giải các tư liệu văn hóa mà

ta bắt gặp.

b. Tính giá trị

Trong từ Văn hóa thì Văn có nghĩa là “vẻ đẹp” (= giá trị), Hóa có nghĩa là “trở thành”,

Văn hóa có nghĩa là “trở thành đẹp”, “thành có giá trị”. Văn hóa chỉ chứa cái đẹp, chứa các

giá trị. Nó là thước đo mức độ nhân bản của xã hội và con người.

Tuy nhiên, giá trị là một khái niệm có tính tương đối, phụ thuộc vào Không gian, Thꢁi

gian và Chủ thể định giá.

Chẳng hạn, mắm tôm có giá trị ở Việt Nam nhưng không có giá trị ở phương Tây

(không gian); có giá trị vào bữa ăn nhưng không có giá trị vào lúc đang họp hội nghị (thời

gian); và chỉ có giá trị đối với người biết ăn (chủ thể).

Cùng một hiện tượng có thể có giá trị nhiều hay ít tùy theo góc nhìn, theo bình diện

được xem xét. Muốn kết luận một hiện tượng, sự vật có thuộc phạm trù văn hóa hay không

phải xem xét mối tương quan giữa mức độ “giá trị” và “phi giá trị” trong chúng. Chẳng hạn,

nói dối là không trung thực, là lừa dối người khác, nhưng đôi khi nói dối lại mang lại lợi ích

cho bản thân mình cũng như tạo niềm vui cho người khác nên có giá trị; ăn trộm tuy mang

lại nguồn lợi cho người ăn trộm và gia đình anh ta, nhưng lại làm tổn hại đến quyền lợi của

nhiều người khác nên không có giá trị,…

Văn hóa hoặc phi văn hoá hiểu theo nghĩa tuyệt đối là không có. Một sự vật/hiện

tượng có thể là phi văn hoá trong trong hệ toạ độ này, nhưng lại là văn hóa trong hệ toạ độ

6

khác. Và ngược lại, một sự vật/hiện tượng có thể là giá trị, là văn hóa trong hệ toạ độ này,

nhưng lại là phi giá trị, phi văn hoá trong một hệ toạ độ khác.

Vì vậy, muốn xác định được giá trị của một sự vật (khái niệm) thì phải xem xét nó

trong hệ toạ độ K-C-T (không gian - thời gian - chủ thể) cụ thể, trong mối tương quan giữa

mức độ “giá trị” và “phi giá trị” mà nó có.

c. Tính nhân sinh

Văn hóa là sản phẩm hoạt độngthực tiễn của con ngưꢁi. Theo nghĩa này, văn hóa đối lập

với tự nhiên: nó là cái nhân tạo, trong khi tự nhiên là cái thiên tạo. Tuy nhiên, văn hóa

không phải là sản phẩm của hư vô mà có nguồn gốc tự nhiên. Tự nhiên là cái có trước, tự

nhiên quy định văn hóa:

Thứ nhất, tự nhiên tạo nên con người; con người tạo nên văn hóa; văn hóa là sản phẩm

trực tiếp của con người và gián tiếp của tꢉ nhiên. Thứ hai, trong quá trình sáng tạo văn

hóa, con người vẫn phải sử dụng năng lꢉc tꢉ nhiên tiềm tàng của chính mình (bộ não).

Và thứ ba, trong quá trình sáng tạo văn hóa, con người vẫn phải sử dụng các tài nguyên

phong phú của tꢉ nhiên. Tóm lại, văn hóa là cái tự nhiên được biến đổi bởi con người.

Sự tác động của của con người đối với tự nhiên có thể mang tính vật chất (luyện quặng

để chế tạo đồ dùng, dùng gỗ để đẽo tượng,…) hoặc mang tính tinh thần như đặt tên, tạo truyền

thuyết cho các cảnh quan thiên nhiên như Vịnh Hạ Long, hòn Vọng Phu,…

d. Tꢃnh lịch sử

Tính lịch sử của văn hóa thể hiện ở chỗ nó bao giờ cũng hình thành trong một quá trình

và được tích lũy qua nhiều thế hệ. Tính lịch sử tạo cho văn hóa một bề một chiều sâu và chính

nó buộc văn hóa thường xuyên tự điều chỉnh, tiến hành phân loại và phân bố lại các giá trị.

Tính lịch sử của văn hóa được duy trì bằng truyền thống văn hóa. Truyền thống

(truyền: chuyển giao, thống: nối tiếp) là cơ chế tích lũy và truyền đạt kinh nghiệm qua không

gian và thời gian trong cộng đồng.

7

1.2.2.2. Chức năng của văn hóa

a. Chức năng tổ chức xã hội

Xã hội loài người được tổ chức theo những cách thức đặc biệt thành những làng xã,

quốc gia, đô thị, hội đoàn, tổ nhóm, v.v. mà giới động vật chưa hề biết tới – đó là nhờ văn hóa.

Làng xã, quốc gia, đô thị… của mỗi dân tộc mỗi khác nhau. Cùng là chủ nghĩa tư bản,

nhưng chủ nghĩa tư bản Mỹ khác với chủ nghĩa tư bản châu Âu và khác với chủ nghĩa tư bản

Nhật Bản. Tất cả những khác biệt đó đều do sự chi phối của văn hóa. Chính tính hệ thống của

văn hóa là cơ sở cho chức năng này.

b. Chức năng điều chỉnh xã hội

Mọi sinh vật đều có khả năng thích nghi với môi trường xung quanh bằng cách tự

biến đổi mình sao cho phù hợp với tự nhiên qua cơ chế di truyền và chọn lọc tự nhiên. Con

người thì hành xử theo một cách thức hoàn toàn khác hẳn: dùng văn hóa để biến đổi tự nhiên

phục vụ cho mình bằng cách tạo ra đồ ăn, quần áo, nhà cửa, vũ khí, máy móc, thuốc men…

Chức năng điều chỉnh xã hội hình thành trên cơ sở của tính giá trị và tính biểu trưng

của văn hoá. Các giá trị văn hóa không phải là bất biến. Tuỳ theo hệ giá trị đã được điều

chỉnh mà mọi ứng xử, hành động sẽ được điều chỉnh một cách tương ứng. Nhờ có chức năng

điều chỉnh, văn hóa trở thành mục tiêu và động lực của sự phát triển trong xã hội loài người.

c. Chức năng giao tiếp

Xã hội không thể hình thành và tồn tại được nếu thiếu sự giao tiếp. Văn hóa tạo ra

những điều kiện và phương tiện cho sự giao tiếp ấy, văn hóa là môi trường giao tiếp của

con người. Đến lượt mình, văn hóa cũng là sản phẩm của giao tiếp. Tính nhân sinh là cơ sở

cho chức năng giao tiếp của văn hóa.

d. Chức năng giáo dục

Văn hóa thực hiện được chức năng giáo dục trước hết là do nó có năng lực thông tin

hoàn hảo.

Ở động vật, thông tin được mã hóa trong cấu trúc tế bào thần kinh và truyền đạt bằng

8

con đường di truyền; ở động vật cao cấp, thông tin còn được truyền đạt bằng cách quan sát

và bắt chước hành vi của cha mẹ. Trong cả hai trường hợp, từ thế hệ này sang thế hệ khác,

lượng thông tin không tăng lên.

Nhờ văn hóa, thông tin được mã hóa bằng những hệ thống ký hiệu tạo thành những

sản phẩm nằm ngoài con người. Chúng được cố định hóa và khách quan hóa dưới dạng

ngôn ngữ, phong tục, tập quán, nghi lễ, luật pháp, dư luận... Do vậy mà chúng được chuyển

giao qua không gian (tạo nên sự giao lưu văn hóa) và qua thời gian (tạo nên truyền thống văn

hóa). Đó chính là chức năng giáo dục của văn hóa. Nhờ chức năng này, thông tin được tích

luỹ, được nhân bản và tăng lên nhanh chóng.

Nhờ nó mà văn hóa đóng vai trò quyết định trong việc hình thành nhân cách ở con

người, tạo nên nền tảng tinh thần của xã hội. Văn hóa đưa con người gia nhập vào cộng đồng

xã hội; bởi vậy mà có người gọi chức năng này của văn hóa là chức năng xã hội hóa.

Văn hóa bảo đảm sự phát triển bền vững của xã hội. Văn hóa vừa là nền tảng tinh

thần của xã hội, vừa là mục tiêu và động lực phát triển của xã hội xuyên suốt thời gian và

không gian. Chức năng thứ năm này là tổng hoà của cả bốn chức năng trên, bao gồm chúng

trong mình; bởi vậy, khi đã nói đến bốn chức năng kia thì không nhất thiết phải nói đến chức

năng này, và, ngược lại, khi đã nói đến chức năng này thì không nhất thiết phải nói đến bốn

chức năng kia.

1.2.3. Phân biệt văn hóa và văn minh, văn hiến, văn vật

Lâu nay, không ít người vẫn sử dụng khái niệm VĂN MINH (civilization) như một từ

đồng nghĩa với VĂN HÓA. Tuy nhiên, khi nhắc đến văn minh người ta thường nghĩ đến các

tiện nghi vật chất. Như vậy, văn hóa và văn minh khác nhau trước hết ở tính giá trị: trong khi

văn hóa là một khái niệm bao trùm, chứa cả cꢇc giꢇ trị vꢅt chất lẫn tinh thần thì văn minh

thiên về các giꢇ trị vꢅt chất mà thôi.

Văn hóa và văn minh khác nhau ở tính lịch sử: trong khi văn hóa luôn có bề dày của

quá khứ (tính lịch sử) thì văn minh chỉ là một lát cắt đồng đại, chỉ cho biết trình độ phꢇt triển

của văn hóa. Văn minh luôn là đặc trưng của một thời đại. Chẳng hạn, nếu như đầu thế kỷ

9

XIX, chiếc đầu máy hơi nước là biểu tượng của văn minh thì sang thế kỷ XX, nó trở thành

biểu tượng của sự lạc hậu, nhường chỗ cho tên lửa vũ trụ và máy vi tính,…

Sự khác biệt về giá trị và tính lịch sử của văn hóa và văn minh dẫn đến sự khác biệt về

phạm vi: Văn hóa mang tính dân tộc, bởi lẽ nó có giá trị tinh thần và tính lịch sử, mà cái tinh

thần và cái lịch sử là của riêng của một dân tộc; còn văn minh có tính quốc tế, nó đặc trưng

cho cả một khu vực rộng lớn hoặc cả nhân loại, bởi lẽ nó chứa giá trị vật chất, mà vật chất thì

dễ lây lan, phổ biến.

Về nguồn gốc, văn hóa gắn bó nhiều hơn với phương đông nông nghiệp, còn văn minh

gắn bó nhiều hơn với phương Tây đô thị. Các nền văn hóa cổ đại hình thành nên 2000 năm

TCN như Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Hoa,… đều là sản phẩm của phương Đông. Nền

văn hóa phương Tây sớm nhất là Hy Lạp thì cũng xuất hiện sau các nền văn hóa phương

Đông hàng nghìn năm (thế kỷ XI-III TCN) và được hình thành trên cơ sở tiếp thu những thành

tựu của các nền văn hóa phương Đông gần nó nhất là Ai Cập và Lưỡng Hà (hệ thống thần

thoại, lịch pháp, chữ viết).

Về vị trí và đặc điểm kinh tế thì các nền văn hóa phương Đông đều hình thành ở lưu

vực các con sông lớn là những nơi sản xuất nông nghiệp. Trong ngôn ngữ phương Tây thì văn

hóa bắt nguồn từ chữ cultus tiếng Latinh có nghĩa là “trồng trọt”, từ “trồng trọt” phát triển ra

nghĩa “chăm sóc” (cây cối), từ “chăm sóc” (cây cối) dẫn đến “giáo dục” (chăm sóc con

người). Trong khi đó thì từ “văn minh” trong các ngôn ngữ phương Tây đều bắt nguồn từ chữ

civitas, tiếng Latinh có nghĩa là “thành phố”.

Như vậy, VĂN MINH là khꢇi niệm mang tính quốc tế, có nguꢂn gốc từ phương Tây đô thị

vꢈ chỉ trình độ phát triển nhất định của văn hóa chủ yếu về phương diện vật chất.

* Ở Việt Nam còn có khái niệm văn hiến, văn vật.

Văn hiến (văn: văn hóa, hiến: hiền tꢈi): Văn hiến thiên về những giá trị tinh thần do

những người có tài đức chuyên chở. Một nước văn hiến là nước có truyền thống văn hóa lâu

đời, có đời sống văn hóa tinh thần phát triển thể hiện ở văn chương, sách vở, phong tục tập

quán, điển chương chế độ và nhân tài, anh hùng hào kiệt.

10

Văn vꢅt là truyền thống văn hóa biểu hiện ở nhiều nhân tài và nhiều di tích lịch sử.

Ta có thể thấy văn hiến và văn vꢅt là hai khái niệm bộ phận của văn hóa. Chúng chỉ

khác nhau ở mức độ bao quát các giá trị: Văn hiến là văn hóa thiên về “truyền thống lâu đời”,

mà truyền thống lâu đời còn lưu giữ được không bị chiến tranh và thời gian hủy hoại chính là

các giá trị tinh thần, còn văn vꢅt là văn hóa thiên về các giá trị vật chất (nhân tài, di tích, công

trình, hiện vật).

Văn hóa

Văn hiến

Văn vật

Văn minh

Bao gồm cả giá trị

vật chất lẫn tinh

thần

Thiên về giá trị

tinh thần

Thiên về giá trị

vật chất

Thiên về giá trị vật

chất – kỹ thuật

Có bề dày lịch sử

Chỉ trình độ phát

triển

Có tính dân tộc

Có tính quốc tế

Gắn bó nhiều với

phương Tây đô thị

phương Đông nông nghiệp

1.3. Cấu trúc của văn hóa

1.3.1. Cấ

u trúc hai thành phần

1.3.1.1. Văn hóa vꢅt chất và tinh thần

Văn hóa vật chất thường được xem là bao gồm toàn bộ những sản phẩm do hoạt

động sản xuất vật chất của con người tạo ra: đồ ăn, đồ mặc, nhà cửa, đồ dùng sinh hoạt hàng

ngày, công cụ sản xuất, phương tiện đi lại…

Văn hóa tinh thần thường được xem là bao gồm toàn bộ những sản phẩm do hoạt

động sản xuất tinh thần của con người tạo ra: tư tưởng, tín ngưỡng - tôn giáo, nghệ thuật,

phong tục, lễ hội, đạo đức, ngôn ngữ, văn chương…

Sự phân biệt văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần này mới nhìn tưởng như khá rõ

11

ràng và hiển nhiên, song khi đi vào xem xét từng trường hợp cụ thể thì sẽ gặp rất nhiều lúng

túng.

Sự phức tạp của việc xác định giá trị của một đối tượng là vật chất hay tinh thần

trước hết nằm ở tính thống nhất cao, cũng là tính nưꢋc đôi, của các đối tượng văn hóa: Mọi

đối tượng đều được làm ra bằng cả chất liệu vật chất lẫn tinh thần; cái vật chất và cái tinh

thần luôn đi đôi với nhau.

Các sản phẩm văn hóa vật chất trước khi được làm ra trên thực tế đã phải được

làm ra (hình dung) trong óc. Do vậy, mọi giá trị văn hoá vật chất đều mang trong mình giá

trị tinh thần; nếu giá trị vật chất không có giá trị tinh thần thì chưa trở thành văn hoá.

Ngược lại, các giá trị văn hoá tinh thần muốn phát huy được tác dụng thì luôn phải tồn

tại trong giá trị văn hoá vật chất; sản phẩm tinh thần mà không vật chất hóa (làm thành pho

tượng, quyển sách...) thì không thể nào chuyển giao và phát huy tác dụng được.

Sự phức tạp của việc xác định giá trị của một đối tượng là vật chất hay tinh thần còn

do khả năng chuyển hoá giữa giá trị vật chất & tinh thần. Trong thực tế, giá trị văn hóa vật

chất và tinh thần có thể chuyển hóa cho nhau.

1.3.1.2. Văn hóa vꢅt thể và phi vꢅt thể

Để khắc phục những rắc rối khi dựa vào chất liệu để phân loại các đối tượng thành

văn hoá vật chất và tinh thần, nhất là trong công tác kiểm kê và lưu giữ các giá trị văn hóa,

UNESCO đã có sáng kiến thay cặp đối lập “vật chất - tinh thần” bằng cặp đối lập tangible -

intangible (“hữu hình - vô hình” hay “vật thể - phi vật thể”).

Văn hóa vật thể, hay hữu hình (tangible), là tiểu hệ các giá trị do con người sáng tạo

và tích lũy bằng hoạt động biến đổi tự nhiên, tồn tại dưới dạng vật chất cụ thể, có thể nhận biết

bằng các giác quan như đồ vật, nhà cửa, đình chùa, đền miếu, lăng mộ, v.v..

Văn hóa phi vật thể, hay vô hình (intangible), là tiểu hệ các giá trị do con người

sáng tạo và tích lũy không có biểu hiện vật chất, không thể nhận biết bằng các giác quan.

Văn hóa phi vật thể bao gồm những loại giá trị như ngôn ngữ, huyền thoại, văn

chương truyền khẩu, nghệ thuật trình diễn, âm nhạc, nghi thức, phong tục, kinh nghiệm y

12

dược cổ truyền, bí quyết nấu ăn, bí quyết nghề thủ công truyền thống, v.v… Để lưu giữ,

chúng phải được vật chất hoá bằng những kỹ thuật đặc biệt như thu âm, thu hình.

1.3.2. Cấu trúc ba thành phần

Trần Ngọc Thêm (1991): Văn hóa nhꢅn thức

- tổ chức - ứng xử

Là cách phân loại các giá trị văn hóa theo hoạt động. Các giá trị văn hóa được chia làm

ba loại theo cách thức hoạt động là: văn hóa nhꢅn thức, văn hóa tổ chức và văn hóa ứng xử.

Văn hóa nhận thức nếu xét về đối tượng nhận thức thì có thể chia tiếp thành văn hóa

nhận thức về vũ trụ và văn hóa nhận thức về con ngưꢁi. Còn xét về mức độ nhận thức thì văn

hóa nhận thức có thể chia thành văn hóa nhận thức cảm tính (như tín ngưỡng, tôn giáo, tri

thức dân gian, tri thức đạo học) và văn hóa nhận thức lý tính (khoa học kỹ thuật truyền

thống).

Văn hóa tổ chức xét về đối tượng tổ chức thì có thể chia thành văn hóa tổ chức đꢁi

sống tꢅp thể và văn hóa tổ chức đꢁi sống cá nhân.

Văn hóa ứng xử với môi trường xét về đối tượng ứng xử thì có thể chia thành văn hóa

ứng xử với môi trưꢁng tꢉ nhiên và văn hóa ứng xử với môi trưꢁng xã hội. Còn xét về cách

thức ứng xử thì có thể chia thành văn hóa tꢅn dụng môi trường và văn hóa đối phó với môi

trường.

CÂU HỎI

1. Nêu định nghĩa văn hóa của Trần Ngọc Thêm, các đặc trưng và chức năng của văn hóa rút

ra từ định nghĩa này.

2. Phân biệt các khái niệm văn hóa, văn minh, văn hiến, văn vật.

3. Trình bày cấu trúc của văn hóa và các bộ phận của nó.

13

Chương 2. ĐỊNH VỊ VĂN HÓA VIỆT NAM

2.1. Loại hình văn hóa gốc nông nghiệp

Nói đến sự khác biệt văn hóa, lâu nay thường hay nhắc đến sự khác biệt phương

Đông và phương Tây.

Phương Đông và phương Tây dưới góc độ văn hóa được hình thành trong khu vực cựu

lục địa Á-Âu (Eurasia). Phương Đông = Đông Nam; phương Tây = Tây Bắc. TÂY BẮC:

Lạnh, khô, băng tuyết, địa hình đơn giản. ĐÔNG NAM: Nóng, ẩm, sông nước, địa hình

phức tạp.

Từ sự khác biệt ban đầu này về điều kiện tự nhiên dẫn đến hàng loạt khác biệt về văn

hoá (kinh tế, lối sống, tổ chức xã hội...).

Môi trường sống của cư dân phương Đông (Đông Nam) là xứ nóng sinh ra mưa nhiều

(ẩm), tạo nên các con sông lớn với những vùng đꢂng bằng trù phú. Còn phương Tây (= Tây

Bắc) là xứ lꢆnh với khí hậu khô, không thích hợp cho thực vật sinh trưởng, có chăng chỉ là

những vùng đꢂng cỏ mênh mông. Hai loại địa hình này khiến cho cư dân hai khu vực phải

sinh sống bằng hai nghề khác nhau: trꢂng trọt và chăn nuôi.

Kinh tế trồng trọt bắt buộc người dân phải sống định cư để chờ cho cây cối lớn lên, ra

hoa kết quả. Kinh tế chăn nuôi thì khác, tài sản của dân du mục là gia súc, gia súc ăn cỏ và

không cố định như cây trồng. Ăn hết bãi cỏ này lại đi đến bãi cỏ khác. Do đó mà người du

mục phải sống du cư, nay đây mai đó lang thang.

PHƯƠNG

ĐÔNG

PHƯƠNG TÂY

Đông – Nam

Nóng – nước

Phức tạp

Tây – Bắc

Lạnh – khô

Thảo nguyên

Chăn nuôi

Tự nhiên

Địa hình

Kinh tế

Tự nhiên

Địa hình

Kinh tế

Trồng trọt

14

Định cư

Du cư

Thương nghiệp

Định cư

Lối sống

Kinh tế

Nông thôn

TC xã hội

Lối sống

TC xã hội

Kinh tế

Đô thị

Công nghiệp

Văn minh

Văn hóa

Thành tựu

VĂN HÓA GỐC NÔNG NGHIỆP

VĂN HÓA GỐC DU MỤC

Xét về đặc tính, văn hoá gốc nông nghiệp phương Đông thiên về tính tĩnh (âm tính),

văn hoá gốc du mục phương Tây thiên về tính động (dương tính).

*Mỗi loại hình văn hoá này có một chùm đặc trưng điển hình như sau:

a. Trong cách ứng xử với môi trường tự nhiên, nghề trồng trọt buộc người dân phải

sống định cư để chờ cây cối lớn lên, ra hoa kết trái và thu hoạch. Do sống phụ thuộc nhiều

vào thiên nhiên nên dân nông nghiệp có ý thức tôn trọng và ước vọng sống hòa hợp với tự

nhiên. Người Việt mở miệng là nói "lạy trời", "nhờ trời", "ơn trời"...

Còn dân du mục thì nếu thấy nơi này không thuận tiện thì dễ dàng bỏ đi nơi khác, dẫn

đến tâm lý coi thường thiên nhiên. Bởi vậy mà các nền văn hóa phương Tây trọng động

luôn mang trong mình tham vọng chinh phục và chế ngự thiên nhiên.

Mỗi thái độ đều có mặt hay dở của nó. Tôn trọng thiên nhiên có cái hay là gìn giữ

được môi trường sống tự nhiên nhưng có cái dở là khiến con người trở nên rụt rè, e sợ. Coi

thường thiên thiên có cái hay là khuyến khích con người dũng cảm đối mặt với tự nhiên,

khuyến khích khoa học phát triển nhưng có cái dở là hủy hoại môi trường.

Vì nghề nông, nhất là nghề nông nghiệp lúa nước, cùng một lúc phụ thuộc vào tất cả

mọi hiện tượng thiên nhiên (Trông trꢁi, trông đất, trông mây; trông mưa, trông gió, trông

ngꢈy, trông đêm...) cho nên, về mặt nhận thức, hình thành lối tư duy tổng hợp. Tổng hợp

kéo theo biện chứng - cái mà người nông nghiệp quan tâm không phải là các yếu tố riêng rẽ,

mà là những mối quan hệ qua lại giữa chúng. Tổng hợp là bao quát được mọi yếu tố, còn

15

biện chứng là chú trọng đến các mối quan hệ giữa chúng. Người Việt tích lũy được một kho

kinh nghiệm hết sức phong phú về các loại quan hệ này: Quꢆ tắm thì rꢇo, sꢇo tắm thì mưa;

Rꢇng mꢄ gꢈ, ai có nhꢈ phải chống; Đưꢊc mùa lúa thì úa mùa cau, đưꢊc mùa cau thì đau

mùa lúa...

Ngược lại, đối tượng quan tâm của nghề chăn nuôi không tản mạn mà tập trung vào

đàn gia súc, con vật. Do đó mà trong lĩnh vực nhận thức thì thiên về tư duy phân tích (theo

lối khách quan, lí tính và thực nghiệm, dẫn đến kết quả là khoa học phương Tây phát triển),

đồng thời chú trọng các yếu tố (dẫn đến lối sống thực dụng, thiên về vật chất)

b. Về mặt tổ chức cộng đồng, con người nông nghiệp ưa sống theo nguyên tắc trọng

tình. Hàng xóm sống cố định lâu dài với nhau phải tạo ra một cuộc sống hòa thuận trên cơ

sở lấy tình nghĩa làm đầu: Một bꢂ cꢇi lꢃ không bằng một tꢃ cꢇi tình. Lối sống trọng tình cảm

tất yếu dẫn đến thái độ trọng đức, trọng văn, trọng phụ nữ.

Trong truyền thống Việt Nam, tinh thần coi trọng ngôi nhà => coi trọng cꢇi bếp =>

coi trọng người phụ nữ là hoàn toàn nhất quán và rõ nét: Phụ nữ Việt Nam là người quản lí

kinh tế, tài chính trong gia đình - người nắm tay hòm chìa khóa. Chính bởi vậy mà người

Việt Nam coi Nhất vꢊ nhì trꢁi; Lệnh ông không bằng cꢂng bꢈ...; còn theo kinh nghiệm dân

gian thì Ruộng sâu trâu nꢇi, không bằng con gꢇi đầu lòng. Phụ nữ Việt Nam cũng chính là

người có vai trò quyết định trong việc giáo dục con cái: Phúc đức tꢆi mẫu, Con dꢆi cꢇi

mang. Vì tầm quan trọng của người mẹ cho nên trong tiếng Việt, từ cái với nghĩa là "mẹ" đã

mang thêm nghĩa "chính, quan trọng": sông cꢇi, đưꢁng cꢇi, đũa cꢇi, cột cꢇi, trống cꢇi, ngón

tay cái, máy cái...

Không phải ngẫu nhiên mà vùng nông nghiệp Đông Nam Á này được nhiều học giả

phương Tây gọi là "xứ sở Mẫu hệ" (le Pays du Matriarcat). Cho đến tận bây giờ, ở các dân

tộc ít chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa như Chàm hoặc hoàn toàn không chịu ảnh

hưởng như nhiều dân tộc Tây Nguyên (Êđê, Giarai...), vai trò của người phụ nữ vẫn rất lớn:

phụ nữ chủ động trong hôn nhân, chồng về ở đằng nhà vợ, con cái đặt tên theo họ mẹ... Cũng

không phải ngẫu nhiên mà cho đến nay, người Khmer vẫn gọi người đứng đầu phum, sóc

của họ là mê phum, mê sóc (mê=mẹ), bất kể đó là đàn ông hay đàn bà.

16

Đến với phương Tây thì nguyên tắc tổ chức cộng đồng là trọng sức mạnh, trọng tài,

trọng võ, trọng nam giới. Vào thời La Mã cổ đại, phụ nữ không hề có tên riêng. Cho đến

nay, nhiều nước châu Âu vẫn giữ tục lệ phụ nữ mang họ và tên chồng trong các văn bản

chính thức. Truyền thuyết Thiên chúa giáo coi đàn bà chỉ là cái xương sườn của đàn ông mà

thôi. Trong các ngôn ngữ phương Tây, nhiều danh từ chỉ nghề nghiệp hoặc chức vụ đều

mang giống đực hoặc cấu tạo với từ căn mang nghĩa ngưꢁi đꢈn ông: Chairman, hedman,

shopman, tradesman, newsman, oilman,

Lối tư duy tổng hợp và biện chứng, luôn đắn đo cân nhắc của người làm nông nghiệp

cộng với nguyên tắc trọng tình đã dẫn đến lối sống linh hoạt, luôn biến báo cho thích hợp

với từng hoàn cảnh cụ thể, dẫn đến triết lí sống Ở bầu thì tròn, ở ống thì dꢈi; Đi vꢋi Bụt mặc

áo cà-sa, đi vꢋi ma mặc ꢇo giấy...

Sống theo tình cảm, con người còn phải biết tôn trọng và cư xử bình đẳng, dân chủ

với nhau. Đó là nền dân chủ làng mạc, nó có trước nền quân chủ phong kiến phương Đông

và nền dân chủ tư sản phương Tây. Lối sống trọng tình và cách cư xử dân chủ dẫn đến tâm lí

coi trọng cộng đồng, tập thể. Người nông nghiệp làm gì cũng phải tính đến tập thể, luôn có

tập thể đứng sau. Mặt trái của tính linh hoạt là thói tùy tiện biểu hiện ở tật co giãn giờ giấc

(giờ cao su), sự thiếu tôn trọng pháp luật... Lối sống trọng tình làm cho thói tùy tiện càng trở

nên trầm trọng hơn: Một bꢂ cꢇi lꢃ không bằng một tꢃ cꢇi tình... Nó dẫn đến tệ "đi cửa sau"

trong giải quyết công việc: Nhất quen, nhì thân, tam thần, tứ thế... Trọng tình và linh hoạt

làm cho tính tổ chức của người nông nghiệp kém hơn so với cư dân các nền văn hóa gốc du

mục.

Ngược lại, tư duy phân tích và siêu hình của văn hóa trọng động dẫn đến cách thức tổ

chức cộng đồng theo nguyên tắc. Cuộc sống du cư của tổ tiên khi xưa đòi hỏi con người

luôn phải sống có tổ chức, phải tuân thủ kỷ luật với tính tổ chức cao. Để duy trì được nguyên

tắc, kỷ luật, văn hóa trọng động tạo ra cách cư xử là quyền lực nằm tuyệt đối trong tay người

cai trị (quân chủ).

Tư duy phân tích, cách tổ chức cộng đồng theo nguyên tắc đã dẫn đến một đặc điểm

quan trọng của văn hóa phương Tây là trọng cá nhân.

17

c. Trong lối ứng xử với môi trường xã hội, tư duy tổng hợp và phong cách linh hoạt

còn quy định thái độ dung hợp trong tiếp nhận: ở Việt Nam không những không có chiến

tranh tôn giáo mà, ngược lại, mọi tôn giáo thế giới (Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo, Thiên

chúa giáo...) đều được tiếp nhận. Đối phó với các cuộc chiến tranh xâm lược, người Việt

Nam luôn hết sức mềm dẻo, hiếu hòa. Ngày xưa, trong kháng chiến chống ngoại xâm, mỗi

khi thế thắng đã thuộc về ta một cách rõ ràng, cha ông ta thường dừng lại chủ động cầu hòa,

"trải chiếu hoa" cho giặc về, mở đường cho chúng rút lui trong danh dự.

Trong khi đó, tinh thần trọng võ, lối sống theo nguyên tắc của văn hóa trọng động dẫn

đến lối ứng xử độc tôn trong tiếp nhận, cứng rắn, hiếu thắng trong đối phó.

Tiêu chí

VĂN HÓA TRỌNG

ĐỘNG (gốc du mục)

TĨNH (gốc nông nghiệp)

Đồng bằng (ẩm, thấp)

Trồng trọt

Đồng cỏ (khô, cao)

Chăn nuôi

Đặc

Địa hình

trưng

gốc

Nghề

chính

Định cư

Du cư

Lối sống

Tôn trọng, sống hòa hợp

với tự nhiên

Coi thường, tham vọng

chế ngự thiên nhiên

Ứng xử với môi

trường tự nhiên

Thiên về tổng hợp, biện

chứng (trọng quan hệ);

chủ quan, cảm tính, kinh

nghiệm

Thiên về phân tích, siêu

hình (trọng yếu tố);

khách quan, lý tính, thực

nghiệm

Lối nhận thức, tư

duy

Trọng tình, trọng đức,

trọng văn, trọng nữ

Trọng sức mạnh, trọng

tài, trọng võ, trọng nam

Tổ

Nguyên

tắc tổ

chức

cộng

đồng

chức CĐ

Linh hoạt, dân chủ, trọng

cộng đồng

Nguyên tắc, quân chủ,

Cách

trọng cá nhân

thức tổ

18